Кіріспе

Византия мен Болгария арасындағы қақтығыстар 680 - 1355 Византиялық-болгар соғыстары - Византия империясы мен Болгария арасындағы қақтығыстар, бұл болгарлар 680 жылдан кейін Балқан түбегінің кейбір бөліктерін жаулап алғаннан кейін басталды. Византия мен Бірінші Болгария империясы келесі ғасырда әр түрлі табыстармен соғысып, Крум бастаған болгарлар Византияға бірқатар жеңілістерді жібергенге дейін. 814 жылы Крум қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Омуртаг отыз жылдық бейбіт келісімді жасасты. Симеон I 893 жылдан 927 жылға дейін билік құрған кезінде Византияға қарсы бірнеше сәтті жорық жүргізді. Оның ұлы Петр I ұзаққа созылған бейбіт келісімді жасасты. Оның билігі болгар мемлекетінің құлдырауы кезеңін бастан кешірді. 971 жылы Византия императоры Иоанн I Цимиске Борис II-ді жеңіп, Болгария астанасы Преславты басып алып, әлсіреп бара жатқан Болгария империясының көп бөлігін бағындырды. Самуил Болгария мемлекетін Преспа қаласының айналасында тұрақтандыруға қол жеткізді. Оның билігінің соңына таман Византия қайтадан басымдыққа ие болды, ал Василий II-нің қол астында олар Клейдион шайқасында жеңіске жетіп, 1018 жылы Болгарияны толық жеңіп алды. 1040 - 1041 жылдары, 1070 - 1080 жылдары Византия билігіне қарсы көтерілістер болды, бірақ олар сәтсіз аяқталды. 1185 жылы Теодор Петр мен Иван Асен көтеріліс бастады, ал әлсіреп бара жатқан Византия империясы өзінің ішкі династиялық қиындықтарымен бетпе-бет келіп, көтерілісті басуға қабілетсіз болды. 1204 жылы Төртінші крест жорығының әскері Константинополды жаулап алғаннан кейін, болгар императоры Калоян крестшілермен достық қарым-қатынас орнатуға тырысты. Алайда жаңадан құрылған Латын империясы болгарлармен одақтасу ұсыныстарын қабылдамады. Қалоянды қарсы алмағаны үшін Никеялықтармен одақтасып, крест жорықтарының күшін азайтады. Оның немере інісі Борил Латын империясымен одақтасқанмен, Борилдің мұрагерлері Никеялықтардың жағында болды, олардың бірнеше шабуылдарына қарамастан. Латын империясы құлағаннан кейін Византиялықтар Болгарияның азаматтық соғысын пайдаланып, Фракияның кейбір бөліктерін басып алды, бірақ болгар императоры Теодор Светослав бұл жерлерді қайтарып алды. Византиялық-болгар қарым-қатынастары 1393 жылы болгар астанасын, ал 1453 жылы Византия астанасын Османлы түріктері басып алғанға дейін өзгеріске ұшыраған.

Аспарх соғысы

Византиялықтар алғаш рет Болгарияның негізін қалаушылармен (болгарлармен) соғысты, бұл Кубрат ханның кіші ұлы Аспарух батысқа қарай жылжи отырып, қазіргі оңтүстік Бессарабияны басып алды. Аспар IV Константиннің қол астындағы Византиялықтарды құрлық пен теңіздің біріккен операциясы арқылы жеңіп, Онгаладағы бекіністі лагерін сәтті қоршап алды. Аурудан зардап шеккен император әскерін тастап кетуге мәжбүр болды, бұл өз-өзіне үрей туғызып, болгарлар жеңіп шықты. 681 жылы Константин Моэзиядағы болгар мемлекетін мойындауға және Византия Тракиясына одан әрі шабуыл жасамау үшін қорғаныс ақшасын төлеуге мәжбүр болды. Сегіз жылдан кейін Аспарх Византияның Тракияға қарсы сәтті жорыққа аттанды.

Тервел соғыстары

Тервел Византиялық мәтіндерде 704 жылы бірінші рет аталған, ол құлатылған император Юстиниан II өзіне келіп, оның көмегін сұрады. Тервел Юстинианға достық, сыйлықтар және қызымен некеге тұру үшін Византия тағына қайта оралуға көмектесті. Тервельдің 15000 атты әскерімен Юстиниан кенеттен Константинополға қарай алға басып, 705 жылы қалаға кіруге қол жеткізді. Қайта қалпына келтірілген император өз орнын алмастырған императорлар Леонтий мен Тиберий III-ді көптеген жақтастарымен бірге өлтірді. Юстиниан Тервелге көптеген сыйлықтар, кайсар (Цезарь) атағын берді, бұл оны императордан кейін екінші орынға және Византия тарихында мұндай атақ алған алғашқы шетелдік билеушіге және, мүмкін, солтүстік-шығыс Фракиядағы территориялық жеңілдікке айналдырды. Юстинианның қызы Анастасияның келісілгендей Тервельге үйленген-үйленбегені белгісіз. Үш жылдан кейін Юстиниан II өзі бұл келісімді бұзып, берілген аумақты қайтарып алу үшін әскери операцияларды бастады. Тервел оны 708 жылы Анхиал (немесе Анхиало) шайқасында жеңді. 711 жылы Кіші Азияда болған үлкен көтеріліске тап болған Юстиниан тағы да Тервелден көмек сұрады, бірақ 3000 жасақпен көрініс тапқан тек жылы қолдауды алды. Иустиниан бүлікші император Филиппикпен алдасып, тұтқындалып, өлтірілді, ал оның болгар одақтастарына өз елдеріне қайтуға рұқсат етілді. Тервел Византиядағы тәртіпсіздікті пайдаланып, 712 жылы Фракияға шабуыл жасап, Константинополь маңайына дейін тонаған. Именниктің хронологиялық мәліметтеріне сәйкес Тервел 715 жылы қайтыс болған. Алайда Византиялық хроникашы Теофан Исповедник Тервельді 718 немесе 719 жылы биліктен шығарылған император Анастасий ІІ-ді қайта қалпына келтірудегі рөлге ие деп есептейді. Егер Тервел осы уақытқа дейін өмір сүрген болса, ол 716 жылы император Феодосий III-мен жаңа келісім жасасқан болгар билеушісі болды (византиялықтар Болгарияға жыл сайын төлейтін алым-салық пен Фракиядағы аумақтық жеңілдіктерді растады, сондай-ақ сауда қатынастарын реттеді және саяси босқындарға қатысты), сондай-ақ ол 717-718 жылы құрлық арқылы Константинопольдің екінші араб қоршауын жеңілдетуге көмектескен болгар билеушісі болды. Теофанның айтуынша, болгарлар бұл шайқаста 22000-ға жуық арабты өлтірді.

Константин V соғыстары

Севардың өлімінен кейін Болгарияда ұзақ уақытқа созылған дағдарыс пен тәртіпсіздік болды, ал Византиялықтар өздерінің позициясын нығайтты. 756 және 775 жылдар аралығында жаңа Византия императоры Константин V Дунайда Византия шекарасын орнату үшін солтүстік көршісіне қарсы тоғыз науқан жүргізді. Билеушілердің жиі ауысуы (жиырма жылда таққа сегіз хан билік құрды) және тұрақты саяси дағдарыс салдарынан Болгария жойылудың қарсаңында болды. 756 жылы алғашқы жорығында Константин V сәтті болды және болгарларды екі рет жеңуге қол жеткізді, бірақ 759 жылы болгар ханы Винех Ришки асуы шайқасында Византия әскерін жан-жақты жеңді. Содан кейін Винех Византиямен татуласуға тырысты, бірақ болгар дворяндары оны өлтірді. Жаңа билеуші Телец 763 жылы Анхиал шайқасында жеңілді. Келесі жорықта екі жақ та елеулі жетістікке қол жеткізе алмады, өйткені Византиялықтар Балқан таулары арқылы өте алмады, ал олардың флоты екі рет қатты дауылдарда (2600 кеме 765 жылы бір дауылда батқан) жойылды. 774 жылы олар Берзитияда төмен болгар күштерін жеңді, бірақ бұл Константин V-нің соңғы табысы болды: олардың жеңілісінің нәтижесінде болгарлар Плискадағы Византия тыңшыларынан арылу үшін маңызды шаралар қабылдады. Хан Телериг Константинге құпия елші жіберіп, Болгариядан қашып, императордан баспана іздеу ниеті туралы хабарлап, қонақжайлылықпен қамтамасыз етуді сұрады. Телериг императордың Болгариядағы өз агенттерін сатқылауына қол жеткізді, олар тиісті түрде тұтқындалып, жазаға кесілді. 775 жылы Константин V Болгарияға тағы да шабуыл жасады, бірақ ол ауырып, Константинополге қайтып бара жатқанда қайтыс болды.

Константин VI-нің сәтсіз жазалау шаралары

791 жылы Византия императоры Константин VI 789 жылдан бері Струма аңғарында болгарлардың шабуылдарына кек алу үшін Болгарияға қарсы экспедицияға аттанды. Кардам Византияның басып кіруін алдын ала бітіріп, Тракиядағы Адрианопольдің жанында жаумен кездесті. Византия әскері жеңіліп, қашып кетті. 792 жылы Константин VI болгарларға қарсы басқа әскерді бастап, Карнобат маңындағы Марселлаға қостарын тігіп, оны нығайта бастады. Кардам 20 шілдеде әскерімен келіп, көрші төбелерді басып алды. Екі күштер бір-бірін өлшегеннен кейін біраз уақыт өткеннен кейін Константин VI шабуыл жасауға бұйрық берді, бірақ Марселла шайқасында Византия күштері формациясын жоғалтып, тағы бір рет жеңіліп, қашып кетті. Кардам патша шатырын және император қызметшілерін қолға түсірді. Константин Константинополға оралғаннан кейін бейбіт келісімге қол қойып, Болгарияға жыл сайын алым-салық төлеуді міндет етті. 796 жылы император үкіметі қасарысқан болды және Кардам егер ол төленбесе, Фракияны қиратумен қорқыта отырып, алым-салық талап етуді қажет деп тапты. Хроник Феофанның айтуынша, Константин VI талапты мазақтап, алтынның орнына "тиісті сыйлық" ретінде көңiл-құрт жіберді және Марцеллада қарт Кардамға қарсы жаңа әскерді бастауға уәде берді. Императордың әскері тағы да солтүстікке қарай бет алды, ал тағы да Адрианополь маңында Кардаммен кездесті. Екі патшаның да келіссөздер жүргізген кездері 17 күн бойы олар бір-біріне қарсы тұрмады. Ақырында, қақтығыс болдырмалды және 792 жылы жасалған бейбітшілік қалпына келтірілді.

Хан Крум соғыстары

Хан Крум Балқан өңірінде агрессивті саясат жүргізді, 807 жылы Струма аңғары бойымен рейд жасап, Византия әскерін жеңіп, бүкіл Византия әскеріне жалақы ретінде қарастырылған алтынның үлкен мөлшерін басып алды. 809 жылы Крум қоршап алып, Сердиканы (София) берілуге мәжбүр етті, оның қауіпсіз жүріп өту уәдесіне қарамастан Византия гарнизонын қырды. Бұл Византия императоры Никефор І-ді шекара бойына Анадолу халықтарын қоныстандырып, оны қорғауға және Сердиканы қайтарып алуға және нығайтуға итермеледі, бірақ бұл кәсіпорын ақырында сәтсіз аяқталды.

Никефор І-мен қақтығыс

811 жылдың басында Никефор I Болгарияға қарсы үлкен экспедиция жасады, Марселлаға (Карнобат маңы) қарай алға жылды. Бұл жерде Крум 811 жылы 11 шілдеде келіссөз жүргізуге тырысты, бірақ Никефор өзінің ілгерілеуін жалғастыруға бел буды. Оның әскері Балқан тауларында болгарлардың шабуылына түспей, олардың Моэзияға аттануына кедергі жасағысы келген 12 000 адамнан тұратын әскерін жеңді. Болгарияның бас қаласы Плисканың қабырғалары алдында 50 мыңнан тұратын тағы бір әскер жеңілді. Мұнда император болғанға дейін қаржы министрі болған Никефор Крум қазынасына қол жеткізді, қалаға от қойып, әскерін халыққа қарсы айдап жіберді. Крумның жаңа дипломатиялық әрекеті қабылданбады. Никефор өзінің әскеріне астана тұрғындарын өлтіруге бұйрық беріп, зор қатыгездік танытты. Әскердегі тәртіптің бұзылуына алаңдай отырып, Никефор ақыры Фракияға қарай шегінуді бастады. Осы уақыт аралығында Крум өзінің қол астындағы азаматтарының барынша көп бөлігін (аялдарын қоса алғанда) жұмылдырып, тау үстіне қарай шегінген император әскеріне тұзақтар мен қоршаулар орната бастады. 26 шілдеде таңертең Варбица асуында византиялықтар өздерін ор мен ағаш қабырғаға тұтқындап қалды. Никефор өзінің көптеген әскерлерімен бірге соғыс кезінде қаза тапты, ал оның ұлы Стауракиосты патшаның жансакшылары мойнына шалдыққаннан кейін қауіпсіз жерге алып барды. Дәстүрге сәйкес, Крум императордың бас сүйегін күміспен қаптатып, оны сусын құюға арналған тостаған ретінде қолданған. Бұл оның қатыгездігіне деген беделін арттырып, "Жаңа Сеннахирим" деген лақап ат берді.

Михаил I Рангабемен қақтығыс

Стауракиос қысқа билік жүргізгеннен кейін (оның жарақатынан 812 жылы қайтыс болды) бас тартуға мәжбүр болды және оның орнын оның інісі Михаил I Рангабе иеленді. 812 жылы Крум Византия Фракиясына басып кірді, Девельтті басып алды және жақын маңдағы қамалдардың тұрғындарын Константинополға қашуға қорқытты. Осы күшті позициядан Крум 716 жылғы бейбіт келісімге қайта оралуды ұсынды. Өзінің билігін әлсіздікпен шектеуге дайын емес, жаңа император Михаил І ұсынысты қабылдаудан бас тартты, көрінеу дезертирлерді алмастыру туралы ережеге қарсы болды. Императорға қысым жасау үшін Крум 812 жылдың күзінде Месембрияны (Несебар) қоршап алып, басып алды. 813 жылы ақпанда болгарлар Фракияға шабуыл жасады, бірақ императордың әскерлері оларды қайтарып жіберді. Осы табыстан жігер алған Михаил І бүкіл империяның әскерін жинап, шешуші жеңіске жетуді үміт етіп, солтүстікке қарай аттанды. Крум әскерін оңтүстікке, Адрианопольге қарай бастап, Версиникияға жақын жерде қоныстанды. Михаил I болгарларға қарсы әскерін жинады, бірақ екі апта бойы екі жақ та шабуыл жасамады. Ақырында, 813 жылы 22 маусымда Византия әскері шабуылға түседі, бірақ дереу қашып кетеді. Крумдың ат әскерімен бірге Михаил І-нің жеңілісі аяқталды, ал Крум Константинополға қарай алға жылды, оны құрлықтан қоршап алды. Абыройсызданып, Михаил бас тартуға және монах болуға мәжбүр болды - үшінші Византия императоры, Крум оны бірнеше жылда құлатты.

Армян Лев V-мен қақтығысы

Жаңа император Армениялық Леон V келіссөздер жүргізуді ұсынды және Круммен кездесуді ұйымдастырды. Крум келген кезде Византияның садақшыларының шабуылына түсіп, қашып бара жатқанда жараланды. Ашулы Крум Константинопольдің айналасын қиратып, үйіне қарай бет алды, жолда Адрианопольді басып алды және тұрғындарын (болашақтағы император Василий I-нің ата-анасын қоса алғанда) Дунайдан басқа жаққа қоныс аударды. Қыстың жақындауына қарамастан, Крум жақсы ауа райын пайдаланып, Фракияға 30 000 адамнан тұратын күш жіберіп, Аркадиуполис (Люлебургас) қаласын басып алды және 50 000 - ға жуық тұтқын әкетті. Тракиядан түскен олжа Крум мен оның дворяндарын байытуға пайдаланылды және Плисканы қайта құруда пайдаланылған архитектуралық элементтерді қамтыды, мүмкін көбінесе тұтқынға алынған Византия қолөнершілері. Қыс бойы Крум Константинополға қарсы шабуыл жасауға дайындалды. Алайда, ол 814 жылы 13 сәуірде жолға шықпай жатып қайтыс болды. Оның орнына ұлы Омуртаг билік құрды.

Омуртагтың бейбіт келісімшарты

Хан Омуртаг билігі Византияның бейбітшілік ұсыныстарын қабылдамағанынан кейін Византия империясына шабуыл жасаумен басталды. Болгарлар оңтүстікке қарай қазіргі Бабаескиге дейін (ол кездегі Болгарофигон) жеткен, бірақ онда оларды император Леон V армян жеңіп, Омуртаг шайқас алаңынан өзінің жылдам атына мініп қашып кетті. Бұл шайқас болгарлар үшін шешуші соққы болмады, бірақ оның белгілі бір әсері болды. Византия мен франк империясы арасындағы болгарларға қарсы одақтың болуы, жаңадан жаулап алынған жерлердегі болгар билігін нығайту қажеттілігі және даладағы тайпалардың жаңа қозғысы Омуртагқа 815 жылы Византиямен 30 жылдық бейбіт келісім жасасуға себеп болды, ол ішінара Шумен провинциясының Сельци ауылынан табылған тірі бағанаға жазылған. Бұл жазбаға сәйкес, келісімде Фракиядағы шекара, Византияда қалған славяндар мәселесі және басқа да тұтқындарды алмасу туралы айтылған. Келісім екі тарапта да сақталды және 820 жылы жаңа Византия императоры Михаил II таққа отырғанда жаңартылды. 821 жылы Томас Славян Византия императорына қарсы көтеріліп, Константинополді қоршап алды және императорлық тақты өзіне алуға тырысты. Хан Омуртаг Михаил II-ге көтерілісті басуға көмектесу үшін әскер жіберді, ол көтерілісшілерге Кедуктс шайқасында (822 жылдың қысы немесе 823 жылдың көктемі) шабуыл жасады. Византиялық жазбаларда Томастың әскері жеңілгені айтылса да, қазіргі ғалымдар бұл шайқасты Томастың жеңісі деп санайды.

Теофилмен қысқаша соғыс

836 жылы Византия империясымен жасалған 20 жылдық бейбіт келісімнің мерзімі біткеннен кейін император Теофил Болгария шекарасындағы аймақтарды қиратты. Болгариялықтар қарсылық білдіріп, Маламирдің министрі Исбулдың басшылығымен Адрианопольге жетеді. Бұл кезде болгарлар Филиппополис (Пловдив) және оның айналасын басып алды. Бұл билік кезіндегі бірнеше сақталған монументальді жазулар болгар жеңістеріне және басқалары Плискадағы және оның маңындағы құрылыс жұмыстарының жалғасуына сілтеме жасайды. Алайда, соғыс 837 жылы Салоника маңындағы славяндар Византия империясына қарсы көтерілгенде аяқталды. Император Теофил бүлікті басуда болгарлардың қолдауына ие болды, бірақ ол бір мезгілде өзінің флотын Дунай дельтасы арқылы жүзіп, Крум мен Омуртагтың Дунайдан тыс Болгарияға қоныстанған Византия тұтқындарының кейбірін жасырын түрде эвакуациялауға тырысты. Искул жазалау үшін Эгей теңізі жағалауындағы Фракия мен Македонияға аттанып, Філіпі қаласын басып алды. Исбулдың жорығы болгарлардың Смольян тайпасына билік құрғанына әкелген болуы мүмкін.

Борис І-нің соғыстары

Борис І өзінің жақсы дипломатиялық қабілетіне, мемлекет қайраткерлігіне және Болгарияны христиан дініне айналдыру процесінде маңызды рөл атқарғанына қарамастан, соғыста ерекше табысты көшбасшы болмады, әр түрлі уақытта франктар, хорваттар, сербтер мен византиялықтардан жеңілді.

852 жылғы соғыс

Билікке келгеннен кейін Борис 852 жылы Византияға қарсы қысқа мерзімді науқанға аттанды. Бұл соғыстың нәтижесі туралы егжей-тегжейлі мәлімет жоқ, бірақ ол Македонияның ішкі бөлігінде кейбір аумақтарды иеленген болуы мүмкін.

855 жылғы соғыс856

855-856 жылдары Византия мен болгарлар арасындағы тағы бір қақтығыс басталды. Империя ішкі Фракияның кейбір аймақтарын және Қара теңіздегі Бургас шығанағы айналасындағы порттарды қайтадан қолға алғысы келді. Император мен кесарь Бардас бастаған Византия әскерлері қақтығыста табысты болды және бірқатар қалаларды қайта жаулап алды, олардың ішінде Филиппополь, Девельт, Анхиал және Месембрия, сондай-ақ Сидер мен Девельт арасындағы шекара аймағы, Солтүстік-шығыс Фракиядағы Загора деп аталады. Бұл жорық кезінде болгарлар Людовик Неміс пен хорваттар қол астындағы франктармен соғысқа алаңдады.

Бористің христиан дініне айналуымен байланысты әскери қақтығыс

863 жылы Борис христиан дінін қабылдауға шешім қабылдады және франктардан миссионерлік қызмет іздеді. Византиялықтар Болгария сияқты жақын көршісінің франктардың діни бақылауына түсуіне жол бере алмады. Византия жақында арабтар үстінен үлкен жеңіске қол жеткізді және Болгарияға қарсы едәуір әскери күш салғанға мүмкіндік алды. Қара теңізге флотты, Болгарияға басып кіруге әскерді жіберді. Борис әскерінің басым бөлігі Моравияға қарсы алысқа солтүстік-батысқа қарай аттанып бара жатқандықтан, оның бірден берілуден басқа амалы жоқ еді. Ол франк одағын бұзды, грек дін қызметкерлеріне Болгарияға кіруге рұқсат берді және ақырында Византия императоры Михаил III-ге бағышталды; Борис шомылдыру рәсімінен өткенде Михаилдің қосымша атын алды. Болгарияға діни бағытын өзгерткені үшін сыйақы ретінде Zagora аймағын қайтарып алуға рұқсат етілді.

Симеон I-нің императорлық амбициялары

893 жылы Симеон I таққа отырғанда, оның әкесі Византия империясымен орнатып қойған ұзаққа созылған бейбітшілік аяқталуға жақын болды. Византия императоры VI Лев Зейзайна мен оның әкесі Стилианос Зейзайнның қысымымен болгар тауарларының нарығын Константинополден Салоникиге көшірді, онда болгар саудагерлеріне қатты салық салынады. 894 жылдың күзінде Симеон Византия империясына солтүстіктен шабуыл жасады, бірақ арабтардың шабуылдарына қарсы тұру үшін Византия әскерлерінің көпшілігі шығыс Анатолияда шоғырланғандықтан, қарсылық аз болды. Болгарияның шабуыл жасағаны туралы хабарланған Лео Симеонды тоқтату үшін астанадан сақшылар мен басқа да әскери бөлімдерден тұратын әскер жіберді, бірақ оның әскерлері Македонияның бір жерінде қашып кетті. Мадьярлар Симеон әскерін екі рет жеңуге қол жеткізді, бірақ 896 жылы Оңтүстік Бух шайқасында жеңілді. Соғыс 896 жылы Шығыс Фракиядағы Булгарофигон маңында болгарлардың ұлы жеңісімен аяқталды. Базар Константинополға қайтарылды, ал Византия императоры Болгарияға жыл сайын алым-салық төлеуі керек болды. Ең бастысы, печенегтердің көмегімен Симеон Византиямен келісілген мадьярлық шабуылдан табысты қорғалды. 912 жылы 11 мамырда Лев VI қайтыс болғаннан кейін және оның сәби ұлы Константин VII патшалық билікке келгеннен кейін, Левтің соңғы әйелі мен Константиннің анасы Зоя Карбонопсинаны сарайдан қуып шыққан Левтің ағасы Александрдың басшылығымен Симеон императорлық атақты иеленіп, Византияны аймақтағы ең ірі держава ретінде алмастыруға тырысты, мүмкін жаңа болгар-византиялық империяны құру. Александр 913 жылы 6 маусымда қайтыс болды, астана анархияға ұшырап, империяның билігі патриарх Николай Мистико бастаған регенттік кеңесінің қолында қалды. Бұл болгар билеушісіне Византия астанасына қарсы жорық жасауға үлкен мүмкіндік берді, сондықтан ол 913 жылдың шілде айының соңында немесе тамызында Константинополге жетіп, ешқандай қарсылық көрсетпеді. Ұзаққа созылған келіссөздер Византиялық алым-салық бойынша берешекті төлеуге, Константин VII Симеонның бір қызына үйленетіндігіне уәде беруге және ең бастысы, Симеонды Патриарх Николай Блачернай сарайында болгарлардың императоры (царь) ретінде ресми түрде мойындауға әкелді. Өзінің билігінің соңына дейін Симеон "Болгария мен Рим императоры" деген атақты қолданды. Симеон Константинопольге келгеннен кейін көп ұзамай Константиннің анасы Зоя жас императордың талабы бойынша сарайға оралды және дереу регенттерді жоюға кірісті. Ол 914 жылдың ақпанында билікті өз қолына алуға тырысты, іс жүзінде патриарх Николайды үкіметтен алып тастады, оның Симеонның императорлық атағын мойындауын жоққа шығарып, жасырып тастады және оның ұлының Симеонның бір қызымен жоспарланған некесін қабылдамады. 914 жылы жазда Симеон Тракияға шабуыл жасап, Адрианопольді басып алды. 917 жылы Никефор Фокастың ұлы Лео Фокастың басшылығымен әсіресе күшті Византия әскері Болгарияға басып кірді. Бұл әскерді Романос Лекапенос командалық етуімен Византия флоты ертіп жүрді. Месембрияға (Несебар) бара жатқанда, оларды теңіз флоты тасымалдайтын әскерлер күшейтеді деп күтілді, Фокастың әскерлері Анхиалос (Поморье) портынан алыс емес Ахелоус өзені маңында демалуға тоқтады. Симеонға шабуыл туралы хабарланғаннан кейін, Византиялықтарды тосқауылға алуға асықты және оларды бейтараптықта демалып жатқан кезде жақын маңдағы төбелерден шабуылдады. Ахелоус (немесе Анхиал) шайқасында 917 жылы 20 тамызда болгарлар Византияны толықтай талқандап, олардың көптеген қолбасшыларын өлтірді, бірақ Фока Месембрияға қашып құтылды. Жеңістің нәтижесінде Симеон Печенег басшыларын өзінің орбитасына тартты және Византияның еуропалық иеліктеріне қарсы үлкен шабуыл жасады. Византия әскерінің қалдықтарын қуып жүруге жіберілген болгарлар Константинополға жақындады және Константинополдың жақын маңына орналасқан Каташиртай ауылында астанаға оралған Лео Фокастың қолбасшылығындағы Византия әскерлерімен кездесті. Симеон Византияны қолдауға бейім болған Орта ғасырлық серб княздіктеріне қатысты агрессивті саясат жүргізді. Теодор Сигрица мен Мармайс бастаған болгар әскерлері елге басып кірді, жергілікті билеушілер Петр Гойникович пен Павел Брановичті құлатты. Бұл арада адмирал Романос Лекапенос 919 жылы жас Константин VII регенті ретінде Зояның орнын басып, 920 жылдың желтоқсанында императордың қатарына көтеріліп, империяны тиімді басқаруды қолға алды. Дипломатиялық жолмен Виз...

Петрдің Византиямен қарым-қатынасы

Патшалық билікке келгеннен кейін көп ұзамай Симеонның ұлы Петр I соғысты қайтадан бастады және Византия Тракиясына шабуыл жасады. Осылай күшін танытқаннан кейін Петр Константинополға дипломатиялық миссия жіберіп, бейбітшілік орнатуды өтінді. 897 және 904 жылдардағы келісімдермен белгіленген шекаралар қалпына келтіріліп, бейбітшілік орнатылды. Симеонның Фракиядағы жаулап алулары Византия империясына қайта оралды, ол өз кезегінде Македонияның ішкі жеріне болгарлықтарды мойындады. Петр сондай-ақ Византиялық Мария Лекапенаға, Роман I немересіне, жыл сайынғы сыйлыққа және оның патша титулын және болгар шіркеуінің автокефалия мәртебесін мойындауға ие болды. Бұл бейбітшілік 966 жылға дейін сақталды. 960-шы жылдардың ортасында Петрдің императрицасы қайтыс болғаннан кейін Византия императоры Никефор II Фокас 966 жылы Болгарияға жыл сайынғы алым төлеуден бас тартты, болгарлармен болгарлар одағына наразылық білдірді және болгар шекарасында күш көрсетуді қолға алды. Болгарияға тікелей шабуыл жасамау үшін Никефор II Киев князі Святослав Игоревичке хабаршы жіберіп, Киевтің солтүстіктен Болгарияға шабуыл жасауын ұйымдастырды. Святслав үлкен күштермен жорыққа шығып, Дунайда болгарларды жеңіп, 968 жылы болгарлардың 80 - ге жуық бекінісін басып алды. Өзінің одақтасының табысына таңғалған және оның нақты ниеттеріне күмәнмен қараған император Никефор II Болгариямен татуласуға асықты және өзінің қамқорлығында болған императорлардың, кәмелетке толмаған императорлар Василий II мен Константин VIII-нің екі болгар ханшайымына үйленуін ұйымдастырды. Пётрдің екі ұлы келіссөз жүргізушілер ретінде де, құрметті тұтқындар ретінде де Константинополға жіберілді. Осы аралықта Петр Болгарияның дәстүрлі одақтастары - печенегтерді Киевтің өзіне шабуыл жасауға итермелеу арқылы Киев әскерінің кері шегінуін қамтамасыз етуге қол жеткізді.

Болгариядағы Святослав және Иоанн Цимискес жорықтары

968 жылы Болгарияның болашақ императоры Борис II император Никефор II Фокаспен бейбіт келісімге келiсу үшін тағы да Константинополға барды. Бұл келісім Болгария мен Византия арасындағы қақтығысты тоқтату үшін жасалды. Бұл екі мемлекет Византия императоры болгарларға қарсы қойған Киев князі Святослав І-ге қарсы күш біріктірді. 969 жылы Киевтің жаңа шабуылы болгарларды қайтадан жеңіп, Петр I монах болу үшін таққа отырды. Толықтай түсініксіз жағдайларда Борис ІІ-ге Болгарияға оралып, әкесі тағына отыруға рұқсат етілді. Борис II Киевтің алға жылжуын тоқтата алмады және Киевтің Святославыны өзінің одақтасы және қуыршақ шебері ретінде қабылдауға мәжбүр болды, бұл Византияға қарсы шықты. Византиялық Фракияға Киевтің жорығы 970 жылы Аркадиополисте жеңілді, ал жаңа Византия императоры Иоанн I Цимискес солтүстікке қарай алға жылды. Балқан өткелдерін қорғауға қол жеткізе алмаған Святослав Византияның Моэзияға енуіне және Болгария астанасы Преславты қоршауға алуға мүмкіндік берді. Болгария мен Ресейдің жауынгерлері қаланы қорғауға қосылса да, Византия әскері ағаш ғимараттар мен шатырларды зымыранмен өртеп, қамалды басып алды. Борис II енді Иоанн I Цимискестің тұтқынына айналды, ол орыстарды қудалауды жалғастырды, Дрястерде (Силистра) Свиатославты қоршап алды, сонымен қатар Бористің одақтасы және қорғаушысы ретінде әрекет ететінін және болгар монархын тиісті құрметпен қарастыратындығын мәлімдеді. Святслав келісіп, Киевке жол тартқаннан кейін Византия императоры жеңіске жетіп, Константинополға оралды. Болгарияны босатқанынан алыс, Иоанн 971 жылы Борис ІІ-ді және оның отбасын болгар императорлық қазынасының мазмұнымен бірге алып келді. Константинополдағы қоғамдық рәсімде Борис II-ден императорлық белгісі алынып тасталды және оған Византияның магистрос атағы берілді. Болгарияның Фракия мен төменгі Моэзиядағы жерлері Византия империясының құрамына енді және Византия губернаторларының қол астына енді.

Самуил патша және Василий ІІ-нің Болгарияны жаулап алуы

971 жылы өткен рәсім болгар империясының символикалық аяқталуы ретінде қарастырылғанымен, Византиялықтар Болгарияның батыс өлкелеріне өз бақылауын нығайта алмады. Бұл аймақтар өздерінің әкімдері, әсіресе төрт ағайындылардың жетекшілігімен, атап айтқанда, Дәуіт, Мұса, Арон және Самуил деген атаумен аталған Кометопули (яғни "конттың ұлдары") есімді асыл отбасының басқаруында болды. Бұл қозғалысты Византия императоры "төңкеріс" деп қарастырды, бірақ ол өзін тұтқынға алынған Борис II-нің регенттігі ретінде көрді. Олар Византияның билігі астындағы көршілес аумақтарға шабуыл жасай бастағанда, Византия үкіметі осы "төңкеріс" басшылығын бұзуға бағытталған айла-шартқа жүгінді. Бұл Борис ІІ мен оның ағасы Романға Византияның сотында құрметпен тұтқындалғаннан қашып кетуіне мүмкіндік беруді білдірді, олардың Болгарияға келуі Кометопули мен басқа болгар басшылары арасында бөлінуге әкеледі деген үмітте. 977 жылы ағайындылар болгарлар билеген аймаққа кіргенде, Борис II аттан түсіп, ағасынан бұрын жүрді. Киіміне байланысты Византияның ақсүйектері деп қате саналған Бористы саңырау және мылқау шекаралық патруль көкірегіне атқан. Римдік өзін басқа күзетшілерге таныстырып, император ретінде мойындалды. Алайда, ол евнух болғандықтан, византиялықтар оны ұрпақ таба алмау үшін кастрациялағандықтан, ол таққа отыра алмады. Оның орнына, Кометопули ағаларының кенжесі Самуил Византияға қарсы шықты. Византиялықтар Болгарияның бәрін басып алуға қол жеткізгенмен, Самуил онжылдықтар бойы Василий II-ге қарсылық көрсетті және оны шайқаста жеңген жалғыз адам болды. 986 жылы Самуил Василий II әскерін Траян қақпаларындағы даладан қуып шықты, ал император (ауыр жеңілістен аман қалып) көп ұзамай шығысқа жаңа жаулап алулар үшін бұрылды. Самуилдің жеңісі папа Григорий V-ді оны патша деп тануға итермеледі, ал 997 жылы Римде патша тағына отырғызылды. 1002 жылы толыққанды соғыс басталды. Осы уақытқа қарай Василийдің әскері күшейіп, император Болгарияны біржола басып алуға бел буған еді. Ол патша әскерінің көп бөлігін арабтарға қарсы шығыс жорықтарынан тәжірибе жинаған, ал Самуил өз елінің жүрегіне кері шегінуге мәжбүр болды. Алайда Самуил күшті Византия әскерін қысымға алып, Василийді бейбітшілік мәжілісіне шақыруға үміттенген. Оның тактикасы он екі жыл бойы Болгарияның тәуелсіздігін сақтап, тіпті Василийді Болгарияның негізгі қалаларынан, соның ішінде Охридтен алыстатты. Алайда 1014 жылы 29 шілдеде Клейдион (немесе Беласица) (қазіргі Благоевград провинциясы) қаласында Василий II Болгарияның негізгі әскерін қоршауға алып, Самуилдің жоқтығында шайқасқа мәжбүрлеуге мүмкіндік алды. Ол соғыс жеңіп, 14000 тұтқынның көзін құртты. Аңыз бойынша, бұл сұмдықты көру тіпті Самуил үшін де тым ауыр болды, ол жеңіске өзін кінәлады және үш айдан кейін, 6 қазанда қайтыс болды. Бұл оқиға - кейінгі ойлап тапқан оқиға, бұл Базилий ІІ-нің 12-ші ғасырдан бастап белгілі болған лақап аты: "Болгар қастандықшысы".

Иван Владислав

Болгария императоры Иван Владислав 1015 жылы Битола бекінісін қалпына келтірді және Византия агенттері жасаған өлтіру жоспарын жеңді. Византиялықтар Охридті жаулап алса да, Перникті ала алмады және Иван Владислав печенегтерді өзіне көмекке келуге итермелеуге тырысып жатқанын білдірді. Византия әскерлері 1016 жылы Болгарияға терең енген кезде, Иван Владислав өз күштерін жинап, 1018 жылдың қысында Дирахиумды (Дураццо) қоршауға алды. Қала алдындағы шайқаста Иван Владислав қаза тапты. Оның өлімінен кейін болгар дворяндары мен сотының көп бөлігі, оның ішінде жесір әйелі Мария мен оның ұлдары, өмірлерін, мәртебесін және мүлкін сақтау кепілдігі үшін Базилий II-ге мойынсұнды.

Петр II

Болгарияның жаңа императоры Пётр II Византияға қарсы үлкен көтеріліс ұйымдастырды. Петр II Делян Ниш пен Скопьеді алдымен кооперация жасап, содан кейін Дураццо аймағында бүлік шығарған Тихомир деген басқа да әлеуетті көшбасшыны жойды. Осыдан кейін Петр II Византия императоры Михаил IV тұрған Салоникаға аттанды. Михаил қазынасын Михаил Ивацтың ұлына қалдырып, қашып кетеді. Салоника Византияның қолында қалды, бірақ Македония, Дураццо және солтүстік Грекияның кейбір жерлерін Петр II әскерлері басып алды. Бұл Эпир мен Албанияда Византия билігіне қарсы шыққан славяндықтардың көтерілістеріне себеп болды. Делянның табыстары оның ағасы Алусянның араласуымен аяқталды, оның әкесі Иван Владислав 1015 жылы Петрдің әкесі Гавриил Радомирді өлтірді. Алусиан Византияның сарайынан қашып кеткен, бірақ сол кезде ол қорлық көрген, сондықтан Петр II оны қош келдіңіз деп қабылдады. Алайда, қоршауды Византиялықтар көтерді және әскер жеңілді. Алусян қашып құтылып, Островқа оралды. 1041 жылы бір түнде, кешкі асқа қатысқанда, Алусиан Пётр ІІ-нің маскүнемдігін пайдаланып, оның мұрнын кесіп, ас үй пышағымен соқыр етті. Алусиан Самуилдің қаннан шыққандықтан, оны әскерлері Петр II орнына император деп жариялады, бірақ ол Византияға қарсы шықты. Болгария мен Византия әскерлері шайқасқа дайындалған кезде Алусиан жау жаққа қашып кетіп, Константинополға қарай бет алды. Осы арада Пётр II Делян соқыр болғанымен, болгар әскеріне қайтадан қолбасшылық етті, бірақ Византия императоры Михаил IV жағдайдан пайдаланып, оларға қарсы шабуыл жасауға бел буды. Остров қаласына жақын жерде болған беймәлім шайқаста Византия әскері болгар әскерін жеңіп, Петр II Делян тұтқынға алынып, Константинополге әкетіліп, сонда өлтірілген болуы мүмкін. Скандинавтық сагалар болашақ норвегиялық король Харальд Хардраданың қатысуына сілтеме жасайды, ол Пётр ІІ-ді соғыс майданында варягтардың күзетшілерінің мүшесі ретінде өлтірді. Бұл дәстүрді "Болгар апокрифтік хроникасы" деп аталатын кішігірім сілтеме де растауы мүмкін. Қалай болғанда да, Пётр II Делян 1041 жылы қайтыс болған болуы мүмкін.

Петр III

Жаңадан патша тағына отырған Петр III әскерлері Ниш пен Охридті басып алды, бірақ Кастория алдында ауыр жеңіліске ұшырады. Византиялық қарсы шабуылдар Скопьеді Георгий Войтедің көмегімен алды, ол алдымен Петр III-ге сатқындық жасады, содан кейін Византиялықтарға сатқындық жасауға тырысты, бірақ бекер. Басқа шайқаста Петр III Византия әскерімен тұтқындалып, Георгий Войтемен бірге Константинополға тұтқын ретінде жіберілді. Вите жол жүрісінде қайтыс болды, ал бұрынғы Петр III тұтқында тұрып алдымен Константинополде, содан кейін Антиохияда.

Теодор және Екінші Болгария империясы

1185 жылы Теодор (Петр IV) және оның кіші інісі Иван Асен Византия императоры Исаак II Ангелос алдында Кипселада проноя сұрауы үшін пайда болды, бірақ олардың өтініші бас тартылды және Иван Асен содан кейінгі пікірталаста соққыға ұшырады. Ауыр тиген ағайындылар Моэзияға оралды және Византия императорының Сицилияның Вильгельм II-ге қарсы жорықтарын қаржыландыруға және оның Венгрияның Маргаретке үйленуін тойлауға салынған ауыр салықтан туындаған наразылықты пайдаланып, Византия билігіне қарсы көтеріліс жасады. Көтеріліс Болгарияның тарихи астанасы Преславты дереу басып алмады, бірақ жаңа астананы, ықтимал, көтерілістің орталығы болған Тарновода құрды. 1186 жылы көтерілісшілер жеңіліске ұшырады, бірақ Исаак II Ангелос жеңісін пайдаланып, Константинополға оралды. Пётр IV мен Иван Асен Дунайдың солтүстігіндегі Куман халқының көмегімен өздерінің позицияларын қалпына келтіріп, Фракияға шабуыл жасады. 1187 жылы Исак II Ангелос Моэзияға қайтадан енген кезде ол Тарновоны немесе Ловечті басып алмады және Екінші болгар империясын тиімді түрде мойындаған келісімге қол қойды, бірақ тараптардың ешқайсысы бейбітшілік сақтауға ниеттенген жоқ. Фридрих I бастаған Үшінші крест жорығы Константинополға қарай алға жылжи бастағанда, Петр IV және Иван Асен өкілдері Ниш қаласында және Адрианополде жауыздыққа ұшыраған Исаак II Ангелосқа қарсы әскери көмек ұсынумен жақындады.

Исаак II Ангелостың сәтсіз жазалаулары

Үшінші крест жорығы аяқталғаннан кейін Исак II Ангелос болгарлармен шешуші шешім қабылдады. Экспедиция үлкен масштабта жоспарланған және ұзақ уақыт қоршауға алудан бұрын Тарновоға жетті. Осы уақытқа дейін Петр IV 1189 жылы Иван Асен І-ді император ретінде таққа отырғызды және бас тартпай, Преславқа кетіп қалды. Тарновоны қорғауға жауапты болған Иван Асен І Византия императорын қоршалған қаланы құтқару үшін үлкен кумандық әскердің келуі туралы аңыздарды таратып, шұғыл шегінуге итермеледі. Византия әскері 1190 жылы Балқан асуларында Иван Асен І-нің шабуылына ұшырап, Исхақ II-нің өміріне қауіп төнді. Болгарияның табысы бұдан былай болгарлардың пайдасына болды, олар 1191 жылы Средиц (София) және Ниш, 1195 жылы Белград, 1196 жылы Мельник және Просек аудандарын басып алды, ал шабуылдаушылар топтары оңтүстікке қарай Серреске дейін жетті. Болгария императоры Иван Асен І өлтірілгенде, оның мұрагері Калоян Византия империясына қарсы агрессивті саясатын жалғастырды. Калоянның тағы бір одақтасы Струмица аймағын басқарған Добромир Хриз (Хрисос) болды. Коалиция тез арада таратылды, өйткені Византиялықтар Иванко мен Добромир Гризды жеңді. Дегенмен, Калоян 1201 жылы Византия империясынан Тракиядағы Констанция (Симеоновград) мен Варнаны, 1202 жылы славян Македониясының көп бөлігін жаулап алды.

Латын империясының өрлеуі

Болгария мен Византия арасындағы соғыс 1204 жылы тоқтады, Төртінші крест жорығының католик күштері Константинополді басып алып, тонағаннан кейін, Фландрия императоры Балдуин І-ді император етіп сайлап, Латын империясын құрды. Калоян крестшілермен Византия империясына қарсы одақтасуға ұсыныс жасаса да, оның ұсынысы қабылданбады, ал Латын империясы бұрынғы Византия империясының барлық жерлерін, оның ішінде Калоян билеген аумақтарды жаулап алу ниеті бар екенін білдірді. Жақындап келе жатқан қақтығысты 1205 жылы латын билігіне қарсы көтерілген және Калоянға көмек сұрап, оған бағынуды ұсынған Фракиядағы Византия аристократиясы ушықтырды.

Латын соғыстары

1204 - 1261 жылдар аралығында болгарлар мен византиялықтар негізінен латындықтармен соғысқанымен, екеуі де бір-біріне наразылық білдірді. Болгарияның латындықтарға қарсы алғашқы сәттіліктеріне қарамастан, Византия аристократиясы енді оның билігіне қарсы көтеріле бастады немесе оған қарсы сөз байласты. Калоян да бағытын өзгертіп, бұрынғы одақтастарына аяусыз қарай бастады, Басилий II-нің Бульгароктоносынан ("болгарлардың өлтірушісі") қарсы туынды ретінде Rōmaioktonos ("Римдіктердің өлтірушісі") деген лақап есімді қабылдады. Бірақ жалпы болгарлар мен Никея арасындағы қарым-қатынас, негізгі Византияның мұрагерлік мемлекеті, мықты болып қалды, өйткені Болгарияның Никеяға қарсы жаңа бейімделуі Иван Асен II қызы Елена мен Никея императоры Иоанн III Дукас Вататздың ұлы Теодор II Ласкаристің некелерімен аяқталды. Династиялық одақ 1235 жылы атап өтілді және шығыс патриархтарының келісімімен болгар патриархатының қалпына келтірілуімен және Иоанн III мен Иван Асен II-нің біріккен күштерінің Константинопольді қоршауымен тұспа-тұс келді. Кейін болгарлар латын империясына да, Никеяға да көмектеспеуді шешті, өйткені екеуі де Болгарияға шабуыл жасау үшін бір-бірімен күресуге тым көп араласты. 1240 және 1250 жылдары императорлар Иоанн III Дукас Вататц және оның ұлы Теодор II Ласкарис патшалыққа қарсы сәтті жорық жүргізді.

Болгариядағы азаматтық соғыстар

Византия империясы Михаил VIII Палеологтың қол астында қалпына келтірілгеннен кейін көп ұзамай ол Болгариядағы азаматтық соғысқа араласты. Михаил Иван Асенді қолдап, бірнеше Византия әскерін жіберіп, оны таққа отырғызды. Қазіргі болгар билеушісі Ивайло бұл әрекеттердің бірнешеуін жеңді, бірақ оны Византия императорының монғол одақтастары үш ай бойы Драштар (Силистра) қаласында блокадаға алды. Бұл арада Византия әскері Болгария астанасын қоршап алды. Івайлоның шайқаста қаза тапқаны туралы хабар естігеннен кейін жергілікті ақсүйектер бас тартып, 1279 жылы Иван Асен ІІІ император ретінде қабылдады. Осыдан көп ұзамай, әлі 1279 жылы Ивайло кенеттен әскерімен Тарновоға келді, бірақ жақсы қорғалған қаланы ала алмады. Алайда ол Византияның үлкен көмекші күшін Варна маңында және Балқан асуларында жеңді. 1280 жылы Иван Асен III Тарноводан қашып кетеді, ал оның күйеу інісі Георгий Тертер I таққа отырады, бұл да Иваилоға қолдау көрсетуді тоқтатады.

Теодор Светославтың Византия соғысы

13 ғасырда Византия мен Болгария империясы құлдырай бастады. Олар Алтын Орда мен түріктер сияқты қуатты жаулардан қорғану үшін жиі одақтасып, бір-бірімен одақтасты. 1301 жылы болгар императоры Теодор Светославтың Византиямен бірнеше рет қаны төгілген шайқастары болды. Ол 1302 жылы Византия әскерімен Болгарияға басып кіруге тырысқан бұрынғы император Михаил Асен II-ді жеңді. Өзінің табыстылығының салдарынан Теодор 1303 жылы шабуылға шығуға жеткілікті сенімді сезінді және келесі жылы солтүстік-шығыс Фракиядағы бірнеше қамалдарды, соның ішінде Месембрияны (Несебар), Анхиалос (Поморь), Созополис (Созополь) және Агатополис (Ахтополь) басып алды. Византиялық қарсы шабуыл Созополис маңындағы Скафида өзеніндегі шайқаста сәтсіз аяқталды, онда император Михаил IX Палеолог қашып кетті. Соған қарамастан, Михаил IX мен Теодор Светослав бір-бірінің жерін кезекпен талан-таражға салады. 1305 жылы Теодордың ағасы Альдимир Византиямен келісімге келді, ал Теодор Светослав оның жерлерін басып алды. 1306 жылы Светослав бұған дейін Византия үшін жалдамалылар ретінде жұмыс істеген, оларды Болгарияға қоныстандырған бүлікші аландардың қызметтерін алды. Соғыс 1307 жылы бейбіт келісіммен аяқталды, ол жесір қалған Теодор Светослав пен Михаил IX қызы Теодора Палеогинаның некелерімен нығайтылды.

Георгий Тертер ІІ-нің Византия соғысы

Георгий Тертер II 1322 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін болгар билеушісі болды және Византия империясындағы азаматтық соғысқа белсене араласты, онда таққа Андроник II Палеолог және оның немересі Андроник III Палеологтар қарсы шықты. Осы жағдайдан пайдаланып, Георгий Византия Тракиясына шабуыл жасап, 1322 немесе 1323 жылы Филиппополис (Пловдив) және оның айналасындағы аумақтың бір бөлігін жаулап алды. Болгарияның гарнизоны Иван Рус деген генералдың қол астында орналасты, ал соттың хатшысы Георгий Тертер ІІ-ді "болгар және грек сұлтандық таяғының иегері" деп мақтады. Сол жылы жаңа жорық жүргізіліп, Адрианопольдің айналасындағы бірнеше қамалдар жаулап алынды, бірақ болгарлар ақырында Андроник III-ге жеңілді. Византия императоры Болгарияға шабуыл жасауға дайындалып жатқанда, Георгий Тертер II-нің өлімі туралы хабарды естіді.

Михаил Асен III соғыстары

Георгий Тертер II-нің өлімінен кейін қысқа уақытқа дейін түсініспеушілік пен белгісіздік болды, оны Византия императоры Андроник III Палеолог пайдаланды. Византиялықтар солтүстік-шығыс Фракияны басып алып, бірқатар маңызды қалаларды басып алды. Сол уақытта Византияның қолдауымен болгар императоры Смилецтің інісі Вожиль Кранға барып, Балқан таулары мен Средина-Гора арасындағы аңғарды өз билігіне алды. Бұл кезде жаңадан сайланған болгар императоры Михаил Асен III Андроник III-ге қарсы соғысу үшін оңтүстікке қарай аттанды, ал басқа Византия әскері Филиппополис (Пловдив) қаласын қоршап алды. Михаил Асен III Андроник III-ді кері шегінуге мәжбүрлегенмен, болгарлар гарнизонды ауыстырған кезде Византиялықтар Филиппополис қаласын басып алуға қол жеткізді. Осы жеңіліске қарамастан, Михаил Асен III Войсилді қуып жіберді және 1324 жылы солтүстік және солтүстік-шығыс Фракияны қайтадан қолға алды. Статус-кво Византия империясымен жасалған бейбіт келісіммен бекітілді, ол Михаил Асен III-нің бұған дейін Болгарияның Теодор Светославқа үйленген Андроник III Палеологтың әпкесі Теодора Палеологинаға үйленуінен бекітілді.

Византиялық азаматтық соғыс

1327 жылы Михаил Асен III Византия империясындағы қайтадан басталған азамат соғысына қатысып, өзінің інісі Андроник III жағына шығады, ал оның атасы және бәсекелесі Андроник II Сербия патшасы Степан Дечанскийдің қолдауына ие болды. Андроник III мен Михаил Асен III Сербияға қарсы агрессивті одақ құрып, кездесті. Алайда Михаил Асен ІІІ Андроник ІІ-мен келіссөздерге кірісіп, ақша мен шекаралық жерлерге алмасу үшін әскери қолдау ұсынды. Өзінің әскерімен шекараға қарай аттанған Михаил Асен III Андроник II-ге көмектесу үшін жасақ жіберді, бірақ шын мәнінде императорды тұтқындауға ниеттенді. Ұрпағы алдын ала ескерткен Андроник II болгар отрядын астанадан және өзінен алыс ұстады. Осыдан кейін Михаил Асен III жерлерді күшпен алуға тырысты, бірақ Андроник III-дің алға жылжуынан бұрын кері шегінді. 1328 жылы Адрианопольдің алдындағы тағы бір жекпе-жек шайқассыз аяқталды және бейбіт келісімді жаңартты, содан кейін Михаил Асен III өз еліне оралды, бірақ үлкен төлемді қамтамасыз етпей.

Иван Александрдың Болгарияны қорғауы

1340-шы жылдардың басында Византия империясымен қарым-қатынас уақытша нашарлады. Иван Александр өзінің ағайындысы Шишманды (Шишман) Михаил Асен III ұлдарының біріне ұстап беруді талап етті, Византия үкіметін соғыспен қорқытты. Алайда оның күш көрсетуі кері әсерін тигізді, өйткені Византиялықтар оның блефін көріп, оған қарсы одақтастарының флотын жіберді, Смирнаның түрік әміршісі Умур Бег. Түрік әскері Дунайға келіп, елді-мекендерді талан-таражға салып, жақын маңдағы болгар қалаларына шабуыл жасады. Өз талабымен шектелген Иван Александр 1341 жылдың соңында Византия империясына тағы да басып кірді, ол Адрианополь халқы шақырған деп мәлімдеді. Сол жерде оның әскерін византиялықтардың түрік одақтастары екі рет жеңіп шықты. 1341 - 1347 жылдары Византия империясы император Иоанн V Палеолог пен оның қамқоршысы Иоанн VI Кантакузен арасында екінші ұзаққа созылған азаматтық соғысқа ұшырады. Византияның көршілері азаматтық соғыстан пайдаланып, Стефан Душан Иоанн VI Кантакузеннің жағында болғанда, Иван Александр Иоанн V Палеологты және оның регенттігін қолдады. Балқанның екі билеушісі Византияның азаматтық соғысында қарама-қарсы жаққа шыққанмен, олар бір-бірімен одақтастығын сақтады. Иван Александрдың қолдауы үшін баға ретінде Иоанн V Палеологтың регентшілігі оған 1344 жылы Филиппополь (Пловдив) қаласын және Родоп тауларындағы тоғыз маңызды қамалдарды берді. 1352 жылы Фракияда Матай Кантакузен мен Иоанн V арасында тағы бір Византиялық азаматтық соғыс басталды. Оны тыныштандыру және оны астанадан шығару үшін император 1351 немесе 1352 жылдың соңында Византиялық Фракияның батыс бөлігінде және Родоптарда оған аппанаж берді. Оның ұлы Матай сол аймақты басқарып, шығысқа қарай орналасқан Адрианопольге ауысты. Көп ұзамай екі ханзада шекара мәселесі бойынша дау-дамайға түсіп, Матай Жохан V-ді таққа мұрагер ретінде танудан бас тартты. Көп ұзамай олардың арасында соғыс басталды. Көптеген түрік жалдамалыларын жалдап, тесалоникалықтардың (Кантакузеннің ұзақ уақыттан бері жаулары) қолдау уәдесімен, Джон Мэтьюстың аймағына қарсы аттанды. Матайдың қалалары, соның ішінде Адрианополь де жас императорға тез бағынды. Жауапты күткен Иоанн V Сербия мен Болгариядан көмек сұрады және оған уәде берілді. Осы арада, Османдық түріктерді жалдағаннан кейін, император Иоанн Кантакузен Сербиядан көмек іздеп батысқа қайтқан Иоанн V-ге берілген барлық қалаларды қайтарып алды. Стефан Дюшан оған төрт мың атты жіберіп, ризашылық білдірді. Алайда Осман биі Орхан Кантакузенге он мың теңге берді. Османдық ат әскері сербтермен және болгар әскерімен кездесті, өйткені ұрыс аяқталғаннан кейін түрік әскерлері 1352 жылы қазан айында Демотика маңындағы ашық дала шайқасында Болгарияны тонаған. Оттамандар мен еуропалықтар арасындағы алғашқы ірі шайқаста саны көп оттамандар сербтер мен болгарларды талқандады.

Болгария мен Византияның құлдырауы

1396 жылы Болгария Османлы түркілерінің қолына түсіп, 1453 жылы Константинополь басып алынды. Бұл екі мемлекет де Осман империясының құрамына кіргендіктен, бұл болгар-византиялық соғыстардың ұзақ кезеңі аяқталды.