Кіріспе

Америкалық экономист және әлеуметтанушы (1857–1929)

Торштейн Бунде Веблен (30 шілде, 1857 – 3 тамыз, 1929) – американдық экономист және әлеуметтанушы, өмірі бойы капитализмнің белгілі сыншысы болды. Оның ең танымал кітабы «Бос уақыт класының теориясы» (1899) Веблен көрнекті тұтыну және көрнекті демалыс тұжырымдамаларын қалыптастырды. Веблен институционалдық экономиканың негізін салды. Қазіргі заманғы экономистер әлі де Вебленнің «институттар» мен «технология» арасындағы айырмашылығын зерттейді, бұл Веблендік дихотомия деп аталады. АҚШ-тағы прогрессивті дәуірдің жетекші ойшылы ретінде Веблен пайдаға бағытталған өндіріске қарсы күресті. Оның көрнекті тұтынуға жасаған баса назары фашизмді, капитализмді және технологиялық детерминизмді марксистік емес тұрғыдан сынға алған экономистерге зор ықпал етті.

Балалық шағы және отбасылық тарихы

Веблен 1857 жылғы 30 шілдеде Висконсин штатының Като қаласында норвегиялық-американдық иммигранттар Томас Веблен мен Кари Бунде отбасында дүниеге келді. Ол он екі баланың алтыншысы еді. (Нерстранд қаласының жанында орналасқан Веблен фермасы 1981 жылы Ұлттық тарихи ескерткіш мәртебесін алды.) Веблен бес жасында мектепке баруды бастады. Норвегия тілі оның ана тілі болғанымен, ол көршілерден және мектепте ағылшын тілін үйренді. Оның ата-анасы да ағылшын тілін жетік меңгерді, бірақ фермадағы отбасымен бірге және олардың арасында көбінесе норвегия әдебиетін оқуды жалғастырды. Отбасылық шаруашылық уақыт өте келе өркендеп, Вебленнің ата-анасына балаларына формалды білім беруге мүмкіндік берді. Сол кездегі көптеген иммигрант балаларынан өзгеше, Веблен және оның барлық туыстары бастауыш мектептерде білім алып, содан кейін жақын жердегі Карлтон колледжінде жоғары білім алды. Вебленнің қарындасы Эмили норвегиялық иммигранттардың қыздары арасында алғаш рет американдық колледжді бітіргенімен танылды. Ең үлкен баласы Эндрю Веблен Айова штатының университетінде физика профессоры болды, ал оның ұлы Освальд Веблен Принстон университетіндегі Американың жетекші математиктерінің бірі атанды. Бірнеше зерттеушілер Вебленнің этникалық норвегиялық тегі мен Миннесотадағы «американдық қоғамнан оқшаулануын» оның еңбектерін түсіну үшін маңызды деп санайды. Гарвард университетінің әлеуметтанушысы Дэвид Рисман Вебленнің иммигранттар отбасында өскендігінің салдарынан, ол ата-анасының бастапқы мәдениетінен бөлініп кеткенін, бірақ «Америкадағы норвегиялық қоғамда өмір сүргені» оған «американизмнің қол жетімді формаларын толыққанды қабылдауға» кедерлес болғанын айтты. Стэнфорд университетінің тарихшысы Джордж М. Фредриксонның (1959) пікірінше, Веблен өмір сүрген «норвегиялық қоғам» (Миннесота) соншалықты «оқшауланған» еді, ол оны тастап кеткен кезде «бір мағынада Америкаға эмиграциялаған» еді.

Білім

17 жасында, 1874 жылы Веблен жақын орналасқан Нортфилд қаласындағы Карлтон колледжіне оқуға жіберілді. Оқу барысында ол кейінірек туындыларында көрінетін ашу мен юмор сезімін танытты. Веблен экономика және философияны жас Джон Бейтс Кларктың (1847–1938) жетекшілігімен оқыды, ол неоклассикалық экономиканың жаңа саласындағы жетекші тұлғаға айналды. Кларк Вебленге зор әсер етті, ол экономиканы формалды түрде зерттеуге баулығанда, Веблен өз теорияларын қалыптастыруға көмектесетін гипотетикалық экономиканың мәні мен шектеулерін түсіне бастады. Кейін Веблен әлеуметтік ғылымдарға қызығушылық танытып, философия, табиғаттану және классикалық филология салаларында курстар алды. Философия саласында Герберт Спенсердің (1820–1903) еңбектері оған ерекше қызығушылық туғызды, бұл әлеуметтік-экономикалық ғылымдардың бірнеше алғышарттарын қалыптастыруға ықпал етті. Ал табиғаттану және классикалық филология бойынша оқығандары ғылым мен тіл салаларын формалды түрде қолдануын дамытты. 1880 жылы Карлтон колледжін бітіргеннен кейін Веблен шығысқа сапар шегіп, Джонс Хопкинс университетінде философияны оқуға түсті. Джонс Хопкинсте ол Чарльз Сандерс Пирспен (1839–1914) оқыды. Стипендия ала алмағандықтан, ол Йель университетіне ауысты, онда оқуына экономикалық қолдау таба алды. 1884 жылы философия ғылымдарының докторын алып аяқтады, мамандығы философия және қоғамдық зерттеулер болды. Оның диссертациясы "Қайтару ілімінің этикалық негіздері" деп аталды. Йельде ол танымал ғалымдармен, философ Ноа Портермен (1811–1892) және социолог Уильям Грэм Самнермен (1840–1910) бірге оқыды.

Некелер

Вебленнің өмірлік ең жақын қарым-қатынастары екі әйелімен болды. Оның басқа әйелдермен жеке қарым-қатынасқа түскеніне қатысты дәлелдер аз. Карлтон колледжінде оқып жүргенде Веблен алғашқы әйелі, колледж президентінің немересі Эллен Рольфпен танысты. Олар 1888 жылы үйленді. Кейбір ғалымдар жұбайлардың көптеген ажырасып-қоюына және 1911 жылы ажырасуына Элленге құштарлығы себеп болды деп санайды, ал басқалары олардың қарым-қатынасының бұзылуы Элленнің бала туа алмауынан туды деп болжайды. 1926 жылы қайтыс болғаннан кейін, ол өзінің мәйітін бұрынғы күйеуі Вебленге жіберуді өтінгендігі белгілі болды. Салдарынан жасалған зерттеуде Элленнің репродуктивті мүшелері қалыпты дамымағаны және бала туа алмағаны анықталды. Вебленнің келіншегі жазған кітапта "осы Элленнің Торштейнмен қалыпты әйелдік қарым-қатынасқа деген қызығушылығын түсіндіреді" және ол "оны әйел ретінде емес, сүйікті қарындас сияқты қарады" делінген. Веблен 1914 жылы бұрынғы студенті Энн Брэдли Бевансқа үйленді және оның екі қызы Беки мен Энннің әкесі болды. Көбінесе, олардың некелері бақытты болғандай көрінеді. Энн қызының айтуынша, ол сайлау құқығы үшін күрескен, социалист және кәсіподақтар мен жұмысшылардың құқықтарын жақтаған. Эннге үйленгеннен бір жыл өткен соң, олар бала күтіп жүрген, бірақ жүктілік түсікпен аяқталды. Веблен өзінен бала көрген жоқ.

Кейінгі өмірі

1920 жылы әйелі Энннің мерзімінен бұрын қайтыс болуынан кейін, Веблен өгей қыздарына күтім жасауға белсенді түрде кірісті. Беки оның Калифорнияға көшкен кезде онымен бірге кетіп, оған онда қарап, 1929 жылдың тамызындағы өліміне дейін оның қасында болды. Өліміне дейін Веблен «Жаңа мектептен» салыстырмалы түрде жоғары жалақы алған. Ол шарапшылықпен өмір сүргендіктен, ақшасын Калифорниядағы жүзімдіктерге және қор нарығына инвестициялады. Бірақ солтүстік Калифорнияға оралғаннан кейін, Веблен инвестициялаған ақшасын жоғалтып, Менло-Парктегі Sand Hill Road көшесіндегі үйінде тұрды (бұл үй бұрын оның бірінші әйеліне тиесілі болған). Ол 1929 жылы қайтыс болғанға дейін авторлық құқықтан 500-600 доллар және бұрынғы Чикаго студентінің жыл сайын жіберген 500 долларымен сол жерде өмір сүрді.

Академиялық мансап

1884 жылы Йель университетін бітіргеннен кейін Веблен жеті жыл бойы жұмыссыз қалды. Ұсыныс хаттары күшті болғанымен, университетте жұмысқа орналаса алмады. "Қиямет ілімінің этикалық негіздері" (1884) тақырыбындағы диссертациялық зерттеуі ұнамсыз деп есептелуі мүмкін. Алайда, бұл мүмкіндікті зерттеуге болмайды, себебі Вебленнің диссертациясы 1935 жылдан бері Йельде сақталмайды. Диссертацияны зерттеген жалғыз ғалым – Джозеф Дорфман, ол 1934 жылы жарық көрген "Торстейн Веблен және оның Америкасы" кітабы үшін оны зерттеген. Дорфманның айтуынша, диссертацияға эволюциялық социолог Уильям Грэм Самнер кеңес берген, ол Герберт Спенсердің эволюциялық ойларын және Иммануил Канттың моральдық философиясын зерттейді. 1884 жылы Веблен Канттың үшінші сын-текстіне арналған алғашқы ағылшын тіліндегі зерттеуін жазды, ол "Канттың үкім туралы сын-тексті" атты мақаласы 1884 жылғы шілдеде "Философиялық болжамдар" журналында жарияланды. Кейбір тарихшылар оның жұмысқа орналаса алмауының себебі норвегиялықтарға деген предубикация болғанын болжайды, ал басқалары мұны көптеген университеттер мен әкімшіліктердің оны христиандық білімде жеткіліксіз деп санауымен байланыстырады. Көптеген ғалымдар сол кезде діни білімге ие болды, ал Вебленде мұндай білім болған жоқ. Сонымен қатар, Вебленнің агностик екенін ашық айтуы да оған көмектеспеді, бұл сол кезде сирек кездесетін жағдай еді. Осының салдарынан Веблен отбасылық шаруашылығына оралды, ол безгек ауруынан айығып жатыр деп мәлімдеді. Ол сол жылдарды айығып, көп оқып өткізді. Оның академиялық мансабын бастаудағы осы қиындықтар кейіннен "Америкадағы жоғары білім" (1918) кітабының кейбір бөлімдеріне әсер еткен деп есептеледі, онда ол университеттер шынайы академиялық құндылықтарды өздерінің мүдделері мен пайдасы үшін құрбан еткенін айтты. 1891 жылы Веблен шаруашылықты тастап, экономиканы зерттеу үшін Корнелл университетіне аспирантураға оралды, оған экономика профессоры Джеймс Лоуренс Лафлин жетекшілік етті. Чикаго университетіне ауысып бара жатқан профессор Лафлиннің көмегімен Веблен 1892 жылы осы университетке оқытушы болып орналасты. Ол сол кезде Чикаго университетінде құрылған көптеген академиялық журналдардың бірі – "Саяси экономика журналына" (Journal of Political Economy) байланысты редакциялық жұмыстың көп бөлігін атқарды. Веблен бұл журналды өз жазбаларын жариялау үшін пайдаланды. Оның еңбектері басқа журналдарда да жариялана бастады, мысалы, университеттегі тағы бір журнал – "Американдық социология журналында" (American Journal of Sociology). Чикаго университетінде ол көбінесе шеттегі тұлға болғанымен, Веблен онда бірнеше сабақ оқыды. 1899 жылы Веблен өзінің алғашқы және ең танымал кітабын – "Бос уақыт класының теориясы" деп атады. Бұл Вебленнің Чикаго университетіндегі жағдайын бірден жақсартпады. Ол өзінің алғашқы кітабын аяқтағаннан кейін жалақысын көтеруді сұрады, бірақ бұл өтініш қабылданбады. Чикагодағы Вебленнің студенттері оның оқытуын "қорқынышты" деп санады. Стэнфорд студенттері оның оқыту стилін "жалықтыратын" деп санады, бірақ бұл Вебленнің жеке істерінен гөрі кешірілді. Чикаго университетінде оқып жүргенде ол Викториялық моральдық нормаларды бұзып, әйелдермен заңсыз қарым-қатынас жасады. 1909 жылы Стэнфордта Вебленді әйел сүйгіш және адал емес күйеу деп тағы да сынға алды. Осының салдарынан ол лауазымынан кетуге мәжбүр болды, бұл оған басқа академиялық лауазым табуды қиындатты. Бір әңгімеде Джейн Стэнфорд оған Парижден телеграмма жібергеннен кейін Стэнфордтан шығарылғаны айтылады, ол Вебленнің Калифорниядағы қытай жұмысшыларын қолдағанын мақұлдамады. (Жейн Стэнфордтың 1905 жылы қайтыс болғаны, ал Вебленнің 1906 жылы тағайындалғаны осы оқиғаға күмән келтіреді.) Миссури университетінің экономика кафедрасын басқарған Герберт Дэйвенпорттың көмегімен 1911 жылы Веблен сол жердегі лауазымға қабылданды. Алайда Веблен Миссуриде болған уақытын ұнатпады. Бұл оның оқытушы лауазымының бұрынғы лауазымдарына қарағанда төменгі дәрежеде болуымен және жалақысының аздығымен байланысты болды. Сондай-ақ, Веблен университет орналасқан Миссури штатының Колумбия қаласын жек көретін. Миссуриде болған уақытын ұнатпағанына қарамастан, 1914 жылы ол өзінің танымал кітаптарының бірі – "Шеберліктің инстинкттері және өнеркәсіптік өнердің жай-күйі" (The Instincts of Worksmanship and the State of the Industrial Arts) кітабын жариялады. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Веблен "Империялық Германия және өнеркәсіптік революция" (Imperial Germany and the Industrial Revolution) еңбегін жариялады. Ол соғысты экономикалық өнімділікке қауіп төндіретін деп санады және Германияның авторитарлық саясатын Ұлыбританияның демократиялық дәстүрімен салыстырды, Германиядағы индустриализация прогрессивтік саяси мәдениетке әкелмегенін атап өтті. 1917 жылға қарай Веблен Вашингтон қаласына, Президент Вудро Вильсонның тапсырмасымен Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуына қатысты бейбіт келісімдерді талдау үшін жұмыс істейтін топқа қосылды, нәтижесінде "Бейбіт табиғаты мен оның сақталу шарттарына зерттеу" (An Inquiry into the Nature of Peace and the Terms of Its Perpetuation) кітабы жарық көрді. Бұл оның мансап жолындағы ерекше өзгерістерді білдірді. Содан кейін Веблен АҚШ-тың Азық-түлік басқармасында біршама уақыт жұмыс істеді. Одан кейін Веблен Нью-Йорк қаласына "The Dial" журналының редакторы болып жұмыс істеу үшін көшті. Бір жыл ішінде журнал бағытын өзгертті және ол редакторлық лауазымынан босатылды. Осы аралықта Веблен Чарльз А. Бирд, Джеймс Харви Робинсон және Джон Дьюи сияқты басқа да ғалымдармен байланыс жасады. Университет профессорлары мен зиялылардың тобы ақыры Әлеуметтік зерттеулердің жаңа мектебін (The New School for Social Research) құрды. Бүгінде Жаңа мектеп (The New School) деп белгілі болған бұл мектеп 1919 жылы американдық модернизм, прогрессивизм және демократиялық білім беру қозғалысынан пайда болды. Топ студенттерге ашық болды және "қазіргі тәртіптің, оның пайда болуын, өсуін және қазіргі жұмыс істеуін бейтарап түрде түсінуге" бағытталды. 1919 жылдан 1926 жылға дейін Веблен жазуын жалғастырды және Жаңа мектептің дамуына қатысты. Осы кезеңде ол "Инженерлер және баға жүйесі" (The Engineers and the Price System) кітабын жазды. Онда Веблен инженерлер кеңесін ұсынды. Ингве Рамстадтың сөзіне қарағанда, капитализмді жұмысшылар емес, инженерлер құлатуы мүмкін деген пікір "жаңа көзқарас" болды. Веблен Гидо Марксты Жаңа мектепке оқытуға және Моррис Кук сияқты басқалармен бірге инженерлер қозғалысын ұйымдастыруға шақырды; Генри Гант, ол жақында қайтыс болған; және Говард Скотт. Кук және Гант Фредерик Уинслоу Тейлордың ғылыми басқару теориясының ізбасарлары болды. Скотт, Вебленді Техникалық альянстың уақытша ұйымдастыру комитетіне кірген деп тізімдеген, мүмкін Вебленмен немесе тізімдегі басқа мүшелермен кеңеспей, кейіннен технократия қозғалысын құруға көмектесті.

Вебленге әсері

Америкалық прагматизм абсолюттік идеяға сенімсіздікпен қарады, оның орнына еркін ерік ұғымын мойындады. Әлемдегі оқиғаларды Құдайдың илаһи араласуы емес, адамдардың еркін еріктері арқылы қалыптастыратынына прагматизм сенді, осы арқылы қоғамдық институттарды құрайды. Веблен де осыны себеп-салдақ байланысының бір бөлігі ретінде таныды және көптеген теорияларын осыған негіздеді. Осы прагматистік сенім Вебленнің табиғи құқыққа сын тұрғысынан қарауына және оның эволюциялық экономикасын құруына ықпал етті, ол адамның мақсатын тұрақты түрде мойындады. Веблен сондай-ақ неміс тарихи мектебінің еркін нарық экономикасына деген күмәнін қабылдады. 1896 жылдан 1926 жылға дейін ол жаздарын Висконсин штатындағы Вашингтон аралындағы зерттеу кабинасында өткізді. Аралда ол исланд тілін үйренді, бұл оған исланд газеті үшін мақалалар жазуға және «Лаксдейла сагасын» ағылшын тіліне аударуға мүмкіндік берді.

Институционалдық экономика

Торстейн Веблен дәстүрлі статикалық экономикалық теорияны сынап, институционалдық экономика перспективасының негізін қалады. Веблен экономист болғанымен, экономиканы автономды, тұрақты және өзгермейтін құрылым деп қараған замандастарының көзқарасын қабылдамаған әлеуметтанушы да еді. Веблен өзінің әріптестерімен келіспеді, себебі ол экономиканың әлеуметтік институттармен тығыз байланысты екеніне сенді. Экономиканы әлеуметтік ғылымдардан бөліп қарастырудың орнына, Веблен экономика мен әлеуметтік және мәдени құбылыстар арасындағы байланысты зерттеді. Жалпы айтқанда, институционалдық экономика экономикалық институттарды мәдени даму процесінің бір бөлігі ретінде қарастырды. Экономикалық институционализм ешқашан экономикалық ойдың басты мектебіне айналмаса да, экономистерге экономикалық проблемаларды әлеуметтік және мәдени факторларды ескеретін тұрғысынан зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл сондай-ақ экономистерге экономиканы шектеулі рационалдыққа негізделген, дамитын жүйе ретінде қарауға жол ашты.

Ақшалай эмуляция

Ақшалық эмуляция – адамдардың өнімді немесе пайдалы қызметтер арқылы емес, байлықты көрсету және мәртебе таңбаларын пайдалану арқылы бәсекелесуге бейімділігі. Бұл, «Джонспен қадамдасу» деп белгілі, заттық игіліктер мен қызметтер немесе сәнді өмір салтын қабылдау түрінде көрінеді. «Бос уақыт класының теориясы» еңбегінде Веблен эмуляцияның меншікке қалай негіз болатынын көрсетеді. Адамдар басқалардан үлгі алуға тырысады, әсіресе әлеуметтік және ақшалық тұрғыдан жоғары тұрғандардан. Шын мәнінде, адам әлеуметтік мәртебеге қол жеткізу үшін көзге түсетін тұтынуға барады. Көзге түсетін тұтыну ісі, адамның өзінен гөрі мәртебе таңбасы болып қалыптасады. Осы ақшалық эмуляция тұтынушыларды пайдалы заттарға қарағанда байлықты көрсетуге және мәртебе таңбаларын сатып алуға итермелейді. Үнемі эмуляция циклы материализмді күшейтеді, өзге де қанағат түрлерін төмендетеді және нарықта тұтынушының шешім қабылдау процесіне әсер етеді.

Көру керектігі

Ең танымал еңбегінде "Бос уақыт класының теориясы" Веблен бос уақытты пайдалану класының ысырапшылдықты немесе айқын ысырапшылдықты қолдауындағы рөлін сынға алады. Осы алғашқы еңбегінде Веблен "көрнекті тұтыну" терминін енгізді, оны тауарларға олардың құнынан артық ақша жұмсау деп түсіндірді. Бұл термин екінші өнеркәсіптік революция кезінде пайда болды, капитал байлығының жинақталуы нәтижесінде жаңадан байыған әлеуметтік топ қалыптасты. Ол, көбінесе бизнеспен байланысты болатын бос уақыт класының мүшелері, қоғамның қалған бөлігін өздерінің әлеуметтік күшін және беделін көрсету арқылы, нақты немесе қабылданатын болса да, таң қалдыру үшін көрнекті тұтынуға бармақшы екенін түсіндіреді. Яғни, Веблен түсіндіргендей, әлеуметтік мәртебе жеке тұлғаның қаржылық табысынан гөрі тұтыну үлгілері арқылы иеленеді және көрсетіледі. Соңынан, басқа әлеуметтік топтардың өкілдері осы мінез-құлыққа ықпал етеді және Вебленнің пікірінше, бос уақытты пайдалану класына еліктеуге тырысады. Бұл мінез-құлықтың салдарынан уақыт пен ақшаның ысыраптығымен сипатталатын қоғам пайда болады. Сол заманғы басқа социологиялық еңбектерден өзгешелігі, "Бос уақыт класының теориясы" өндіріске емес, тұтынуға назар аударды.

Көңіл көтеретін демалыс

Көзге түсетін бос уақыт, яғни әлеуметтік мәртебені көрсету үшін уақытты өнімді пайдаланбау, Вебленнің пікірінше, бос уақыт класын анықтайтын негізгі белгі. Көзге түсетін бос уақытпен айналысу – өз байлығы мен мәртебеңді ашық көрсету, себебі өнімді еңбек ақшалай күштің жетіспеуін білдіреді және әлсіздік белгісі саналды. Бос уақыт класы өнімді еңбектен босатылған сайын, осы босатылу құрметке ие болды, ал өнімді еңбекке қатысу – кемсіздік белгісіне айналды. Көзге түсетін бос уақыт ауылдық жерлерде әлеуметтік мәртебені көрсету үшін өте тиімді болды, бірақ қалаға көшу оны ақшалай күшті көрсету үшін жеткіліксіз құралға айналдырды. Қалалық өмір мәртебе, байлық және билікті айқын көрсетуді қажет етеді, осы себепті көзге түсетін тұтыну маңызға ие болады.

Бос уақыт класы

"Бос уақыт класының теориясы" атты еңбегінде Веблен аса көрсеткішті тұтыну және оның әлеуметтік топтық тұтыну мен әлеуметтік жіктелудегі рөлі туралы сыни тұрғыдан жазады. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол мұндай экономикалық мінез-құлықтың еңбек бөлінісінің бастауына, яғни тайпалық заманға дейін барып тоқталынатынын көрсетеді. Еңбек бөлінісі басталған кезде, қоғамдағы жоғары мәртебелі адамдар аң аулау мен соғыспен айналысты, бұл жұмыс еңбекті аз қажет ететін және экономикалық жағынан аса өнімді болмаған. Ал төмен мәртебелі адамдар шаруашылық, тамақ дайындау сияқты экономикалық жағынан тиімді және еңбекті көп қажет ететін іс-әрекеттермен шұғылданды. Веблен түсіндіргендей, жоғары мәртебелі адамдар өмірлерін талғаммен өткізуге мүмкіндік алды (содан олар "бос уақыт класы" деп аталды), практикалық экономикалық қатысудың орнына, символдық экономикалық қатысуға бейімделді. Бұл адамдар ұзақ уақыт бойы көзге түсетін демалысқа беріліп, жоғары әлеуметтік мәртебені көрсететін істермен айналысты. Көрсеткішті тұтынуға қатысудың орнына, бос уақыт класы жоғары мәртебенің белгісі ретінде көзге түсетін демалыспен өмір сүрді. Бос уақыт класы өздерінің әлеуметтік мәртебесін және тайпадағы бақылауын, мысалы, соғыс кезіндегі қатысу арқылы қорғады және қайта жаңартады, бұл оларға аса қажет болмаса да, төменгі әлеуметтік топ өкілдерін оларға тәуелді етті. Қазіргі индустриалдық дәуірде Веблен бос уақыт класын индустриалдық еңбекке тартылмаған адамдар деп сипаттады. Оның сөзіне сәйкес, бос уақыт класы интеллектуалдық немесе көркемдік ізденістерге қатысып, экономикалық жағынан өнімді қол еңбегіне қатысу қажеттілігінен құтылды. Ақиқатында, еңбекті қажет ететін іс-әрекеттерді атқарудың қажеті болмауы жоғары әлеуметтік мәртебенің белгісі емес, керісінше, жоғары әлеуметтік мәртебелі адам мұндай міндеттерді атқаруға міндетті емес екенін білдіреді.

Байларды бағалау

Веблен Адам Смиттің байлар туралы бағасын одан әрі дамытып, "[байлар] бос уақытты пайдаланушылар қайырымдылық шараларын ең жоғары тұрмыс деңгейінің басты көрсеткіштерінің бірі ретінде пайдаланды" деді.

Кәсіпкерлік кәсіпорынның теориясы

Вебленнің басты мәселесі "бизнес" пен "индустрия" арасындағы қақтығыс болды. Веблен "бизнес" деп компанияларының пайдасын басты мақсат тұтқан, бірақ осы пайданы жоғары деңгейде ұстау үшін өндірісті шектеуге тырысқан иелер мен басшыларды атады. Осылайша индустриялық жүйенің жұмыс істеуіне кедергі келтіре отырып, "бизнес" жалпы қоғамға кері әсер ететін (мысалы, жұмыссыздық деңгейінің өсуі арқылы). Сондықтан Веблен бизнес лидерлерін қоғамдағы көптеген проблемалардың себебі деп санайтын және қоғамның бастылығын индустриялық жүйені және оның қалай жұмыс істейтінін түсінетін, сондай-ақ қоғамның жалпы әл-ауқатын ойлайтын инженерлер сияқты адамдарға беру керек деп есептеді.

Тренингтен алған әрекетке қабілетсіздік

Әлеуметтануда, үйренген қабілетсіздік – "адамның қабілеттерінің жеткіліксіздіктер немесе көзге көрінбейтін тұйықтар ретінде танылатын жағдай". Бұл адамдардың бұрынғы тәжірибесі жағдай өзгергенде қате шешімдерге алып келуі мүмкін дегенді білдіреді. Веблен бұл терминді 1914 жылы "Еңбек шеберлігінің инстинктісі және өнеркәсіптік өнер" атты еңбегінде қолданды. Эссеші Кеннет Берк кейіннен, ең алдымен "Тұрақтылық және өзгеріс" (1935) кітабында, содан кейін тағы екі еңбегінде үйренген қабілетсіздік теориясын дамытты.

Вебленнің экономикасы мен саясаты

Веблен және басқа да американдық институционалистер неміс тарихи мектебіне, әсіресе Густав фон Шмоллерға, тарихи фактілерге, олардың эмпиризмге және ең бастысы, кең эволюциялық зерттеуге басымдық бергені үшін міндетті болды. Веблен Шмоллерге құрмет көрсетті, бірақ неміс мектебінің басқа да көшбасшыларын, олардың тым көп сипаттамаларға, сандық деректердің ұзақ тізіміне және экономикалық теорияның негізі жоқ өнеркәсіптік даму туралы баяндамаларына сүйенгені үшін сынады. Веблен осы тәсілді өз теориясымен толықтырып қолдануға тырысты. Веблен Дарвин принциптеріне және антропология, социология және психологиядан туындаған жаңа идеяларға негізделген 20-шы ғасырдың эволюциялық экономикасын жасады. Сол кезде пайда болған неоклассикалық экономикадан өзгеше, Веблен экономикалық мінез-құлықты әлеуметтік жағдаймен анықталатын және экономикалық ұйымды үнемі дамып отыратын эволюция процесі ретінде қарастырды. Веблен жеке іс-қимылға негізделген кез келген теорияны немесе жеке ішкі мотивацияның кез келген факторын бағалайтын теорияны қабылдамады. Ол мұндай теорияларды «ғылыми емес» деп есептеді. Бұл эволюцияны адамның еліктеу, жыртқыштық, еңбекқорлық, ата-аналық сезімі және бекершілікке құштарлығы сияқты инстинкттері жетектеді. Веблен экономистердің әлеуметтік және мәдени өзгерістердің экономикалық өзгерістерге тигізетін әсерін түсінуін қалады. «Бос уақыт сыныбының теориясында» еліктеу және жыртқыштық инстинкттері маңызды рөл атқарады. Бай да, кедей де өзгелерге әсер етуге және Веблен «көзге түсетін тұтыну» деп атаған арқылы үстемдікке жетіп, «көзге түсетін бос уақытпен» айналысуға тырысады. Осы еңбекте Веблен тұтынудың мәртебеге қол жеткізу және оны көрсету құралы ретінде қолданылатынын дәлелдеді. «Көзге түсетін тұтыну» көбінесе «көзге түсетін ысырапқа» алып келді, оны Веблен жек көреді. Ол сондай-ақ, мәдениеттің «жыртқыштық фазасы» туралы айтты, яғни жыртқыштық көзқарас жеке тұлғаның рухани көзқарасына айналды.

Саяси теориялар

Саяси тұрғыдан Веблен мемлекеттік меншікке жақсы көзқарас білдірді. Ғалымдар Вебленнің пікірлері марксизм, социализм немесе анархизммен қаншалықты сәйкес екендігі туралы пікірде бөліседі.

Веблениялық дихотомия

Веблендік дихотомия – Вебленнің «Бос уақыт класының теориясы» (1899) еңбегінде алғаш ұсынған және «Бизнес кәсіпорын теориясы» (1904) еңбегінде толыққанды талдамалық принципке айналған ұғым. Вебленнің пікірінше, институттар технологияны қалай пайдалану керектігін анықтайды. Кейбір институттар басқаларына қарағанда көбірек «жол тастаушылық» сипатқа ие. Вебленнің идеалды экономисі үшін міндет – технологияның институттық қолданысын көбірек «құралдық» ету үшін артық шығындарға барушы институттарды анықтап, институционалдық «реттеулерді» іске асыру. Теория, әрбір қоғам тіршілік процесін қамтамасыз ету үшін құралдар мен дағдыларға тәуелді болғанымен, әрбір қоғамда топтық өмірдің «құралдық» (технологиялық) аспектілерінің қажеттіліктеріне қайшы келетін «жол тастаушылық» мәртебелік құрылым бар екенін көрсетеді. Веблендік дихотомия бүгінде де өте маңызды және оны цифрлық трансформация мәселелерін қарастыруда қолдануға болады.

"Сары нәсіл" және "арий мәдениет" туралы басылымдар

Тарихи-ғылыми пікірталастар Вебленнің 1913 жылы жазылған "сары нәсіл" және "арий мәдениеті" тақырыбындағы еңбектері төңірегінде мәдени және әлеуметтік антропология саласында жалғасуда. Мендельдік концепциялар оның мәдени антропологияны жоғары бағалауына және әлеуметтік антропологияны сынға алуына, сондай-ақ "долихо сары" және "брахицефалиялық қоңыр" сияқты ежелгі нәсілдік жіктемелердегі мендельдік және дарвиндік идеялар арасындағы қарама-қайшылықтарға әсер етті. Тарихшылар Вебленнің "қорыту қазаны" (melting pot) идеяларын, сондай-ақ мәдени антропологиядағы монокультурализм мен мәдени эволюцияға қатысты жеке көзқарасын қолдағанын айтады. Осы тарихи зерттеулердің көпшілігі, тіпті басым бөлігі, оның 1915-19 жылдардағы жапондық өнеркәсіптік кеңею және еврейлердің ерекше саясаты туралы мақалаларына жасалған ғылыми талдаулар Вебленнің "зияратты" (invidious) ғылыми расизмнен бас тартуы мен оның еуроцентрикалық көзқарастары (болған жағдайда) арасындағы қатаң шекараны сақтайды.

Мұра

Веблен американдық институционалдық экономика мектебінің негізін қалаушыларының бірі саналады, оның қатарластары Джон Р. Коммонс және Уэсли Клэр Митчелл болды. Осы мектепті ұстанатын экономистер Институционалдық экономика қауымдастығына (AFIT) бірігеді. Эволюциялық экономика қауымдастығы (AFEE) институционалдық экономика саласындағы еңбектері үшін жыл сайын Veblen Commons сыйлығын тартады және «Экономикалық мәселелер» журналын жариялайды. Кейбір тәуелсіз зерттеушілер «дифференциалдық жинақтау» тұжырымын дамытумен айналысады. Вебленнің еңбектері «көрнекті тұтыну» фразасынан гөрі көптеген себептерге байланысты маңыздылығын сақтап келеді. Оның экономикалық жүйелерді зерттеуге қатысты эволюциялық тәсілі қайтадан қолдануға ие болып келеді, ал қазіргі тәртіп пен жаңа бағыттар арасындағы қайталанатын қақтығыс моделі жаңа әлемдік экономиканы түсінуге көмектеседі. Осы тұрғыдан алғанда, кейбір авторлар Веблен зерттеген Алтын ғасырды Жаңа Алтын ғасырмен және қазіргі заманғы феодализмге қайта оралу процестерімен салыстырып, жаңа әлемдік демалыс класы мен ерекше сән-салтанат тұтыну туралы пікірлер айтуда. Вебленнің еңбектері феминист экономистердің жазбаларында да кездеседі. Веблен әйелдердің ешқандай қабілеті жоқ деп есептеді және әйелдердің мінез-құлқы олардың заманы мен жерінің әлеуметтік нормаларын көрсетеді деп санайтын. Веблен индустриалдық дәуірдегі әйелдердің «жабайылық статусының» құрбаны болғанын теориялық тұрғыда дәлелдеді. Бұл тұрғыдан алғанда, Вебленді қазіргі заманғы феминизмнің алға басушысы деп санауға болады. Вебленнің еңбектері американдық әдебиетте жиі сілтеме жасалады. Ол Джон Дос Пассостың «The Big Money» романында, Карсон МакКаллерстің «The Heart Is a Lonely Hunter» және Синклер Льюистің «Main Street» шығармаларында кездеседі. Вебленнің докторантурасын бітірген шәкірттерінің бірі Джордж В. Стокинг аға, индустриалдық ұйымдастыру экономикасының дамуына үлкен үлес қосты. Тағы бір шәкірті – канадалық ғалым және жазушы Стивен Ликок, Монреальдегі Макгилл университетінің экономика және саясаттану факультетінің деканы болды. «Бос уақыт класының теориясының» ықпалы Ликоктің 1914 жылғы «Аркадиялық байлармен саяхат» сатиралық туындысында көрінеді. Бүгінгі күнге дейін Веблен Норвегияда көпшілікке таныс емес. Президент Билл Клинтон Норвегия королі Харальд V-ге сөз сөйлеген кезде Вебленді ұлы американдық ойшыл деп атады. Веблен тауарлары оның «Бос уақыт класының теориясы» еңбегіне негізделген.

Жарияланған кітаптары

1899 жыл. "Бос уақыт сыныбының теориясы". Нью-Йорк: Макмиллан. Интернет-архив және Гутенберг жобасында қолжетімді. 1904 жыл. "Бизнес кәсіпорнының теориясы". Нью-Йорк: Чарльз Скрибнердің ұлдары. 1914 жыл. "Шеберліктің инстинктісі" және өнеркәсіптік өнердің жай-күйі. Нью-Йорк: Макмиллан. 1915 жыл. "Императорлық Германия және өнеркәсіптік революция". Нью-Йорк: Макмиллан. 1917 жыл. "Бейбітшіліктің мәні және оны сақтау шарттары туралы сауал". Нью-Йорк: Макмиллан. Сондай-ақ, Гутенберг жобасында қолжетімді. 1918 жыл. "Америкадағы жоғары білім: Бизнесмендердің университеттерді басқаруы туралы меморандум". Нью-Йорк: Б. В. Хьюбш. 1919 жыл. "Қазіргі заманғы өркениетте ғылымның орны және басқа эсселер". Нью-Йорк: Б. В. Хьюбш. Сондай-ақ, Project Gutenberg және PDF форматтарында қолжетімді. 1919 жыл. "Мүдделі топтар мен қара халық". Нью-Йорк: Б. В. Хьюбш. 1921 жыл. "Инженерлер және баға жүйесі". Нью-Йорк: Б. В. Хьюбш. 1923 жыл. "Соңғы кездегі қатыспайтын меншік және бизнес кәсіпорны: Америка мысалы". Нью-Йорк: Б. В. Хьюбш.

Мақалалар

1884 жыл. "Канттың мінез-құлық туралы сыны". Философиялық-сұраныш журналы. 1891 жыл. "Социализм теориясындағы кейбір назардан тыс қалған мәселелер". AAPSS жылнамасы. 1892 жыл. "Бом-Баверктің капитал және жалақы көзі туралы анықтамасы". Экономикалық тоқсандық журнал (QJE). 1892 жыл. "Артық өндіріс туралы жаңылыс пікір". QJE. 1893 жыл. "Азық-түлік жағдайы және бидай бағасы". Саяси экономия журналы (JPE). 1894 жыл. "Халықтың қарулы күштері". JPE. 1894 жыл. "Әйелдер киімінің экономикалық теориясы". Популярлы ғылым айлығы. 1896 жыл. "Карл Маркстің "Философияның кедейлігі" атты еңбегіне шолу". JPE. 1897 жыл. "Вернер Зомбарттың "Социализм" кітабына шолу". JPE. 1898 жыл. "Густав Шмоллердің "Социалдық саясаттың негізгі мәселелері" атты еңбегіне шолу". JPE. 1898 жыл. "Тургоның "Ойлар жинағы" атты еңбегіне шолу". JPE. 1898 жыл. "Экономика неге эволюциялық ғылым емес?". QJE. 1898 жыл. "Мүліктің пайда болуының бастапқы кезеңдері". Америкалық әлеуметтану журналы (AJS). 1898 жыл. "Шеберлікке деген құштарлық және еңбектің ауырлығы". AJS. 1898 жыл. "Әйелдердің көшпенділік дәрежесі". AJS. 1899–1900 жылдар. "Экономикалық ғылымның алғышарттары", 1-бөлім, 2-бөлім, 3-бөлім. QJE. 1901 жыл. "Өнеркәсіптік және қаржылық қызметтер". AEA басылымдары. 1901 жыл. "Густав Шмоллердің "Экономикасы". QJE. 1902 жыл. "Көркем өнер және қолөнер". JPE. 1903 жыл. "Вернер Зомбарттың "Заманауи капитализм" кітабына шолу". JPE. 1903 жыл. "Дж. А. Хобсонның "Империализм" еңбегіне шолу". JPE. JSTOR журналында. 1904 жыл. "Трасттардағы алғашқы тәжірибе". JPE. JSTOR журналында. 1904 жыл. "Адам Смиттың "Халықтардың байлығы" кітабына шолу". JPE. JSTOR журналында. 1905 жыл. "Кредит және бағалар". JPE. JSTOR журналында. 1906 жыл. "Ғылымның қазіргі заманғы өркениеттегі орны". AJS. JSTOR журналында. 1906 жыл. "Профессор Кларктың экономикасы". QJE. JSTOR журналында. 1906–1907 жылдар. "Карл Маркс және оның ізбасарларының социалистік экономикасы". QJE. marxists.org сайтында. 1907 жыл. "Фишердің капиталы және табысы". Саяси ғылымдар тоқсандық журналы. 1908 жыл. "Капиталдың мәні туралы". QJE. JSTOR журналында. 1909 жыл. "Фишердің пайыздық ставкасы". Саяси ғылымдар тоқсандық журналы. 1909 жыл. "Шекті пайдалылықтың шектері". JPE. JSTOR журналында. 1910 жыл. "Христиандық мораль және бәсекелестік жүйе". Халықаралық этика журналы. JSTOR журналында. 1913 жыл. "Мутация теориясы және сары нәсіл". Жаратылысты зерттеу журналы. JSTOR журналында. 1913 жыл. "Сары нәсіл және арий мәдениеті". Миссури университетінің бюллетені. 1915 жыл. "Жапонияның мүмкіндіктері". Жаратылысты зерттеу журналы. JSTOR журналында. 1918 жыл. "Қайта құру саясатының жалпы принциптері". Ұлттық әлеуметтік ғылымдар институтының журналы. 1918 жыл. "Ұлттық шекаралардың жоғалуы". Dial журналы. 1918 жыл. "Соғыс кезеңіндегі қызметшілер". Public журналы. 1918 жыл. "Соғыс кезеңіндегі ауыл шаруашылығы еңбегі". Public журналы. 1918 жыл. "Соғыс және жоғары білім". Dial журналы. 1918 жыл. "Қазіргі көзқарас және жаңа тәртіп". Dial журналы. 1919 жыл. "Қазіргі Еуропадағы еврейлердің зияткерлік басымдығы". Саяси ғылымдар тоқсандық журналы. JSTOR журналында. 1919 жыл. "Диверсияның мәні және қолданылуы". Dial журналы. 1919 жыл. "Большевизм мүдделерге қауіп төндіреді". Dial журналы. 1919 жыл. "Бейбітшілік". Dial журналы. 1919 жыл. "Қаржы капитандары мен инженерлер". Dial журналы. 1919 жыл. "Өнеркәсіптік жүйе және өнеркәсіптің капитандары". Dial журналы. 1920 жыл. "Дж. М. Кейнстің "Бейбітшіліктің экономикалық салдары" кітабына шолу". Саяси ғылымдар тоқсандық журналы. 1925 жыл. "Болжамды болашақтағы экономикалық теория". AER. 1925 жыл. "Лаксдейла сағасының кіріспесі".