Адам Смит: Өмір және экономикалық теорияның негізін қалаушысы
Adam Smith
Адам Смит (1723-1790) – шотланд экономисі, «Ұлт байлығы» авторы. Нарық экономикасының негізін қалаушы, меркантилизмге қарсы шықты. Биогрфиясы мен еңбектері.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд экономисі және философы (1723–1790)
Scottish economist and philosopher (1723–1790)
Смит Глазго университеті мен Оксфордтың Балиол колледжінде әлеуметтік философияны оқыды, ол шотландтық Джон Снеллдің стипендиясынан пайдаланған алғашқы студенттердің бірі болды. Бітіргеннен кейін ол Эдинбург университетінде сәтті лекциялар оқыды, бұл оны Шотландиялық ағарту дәуірінде Дэвид Юммен ынтымақтастыққа әкелді. Смит Гласгоуде моральдық философиядан профессорлық қызметке тағайындалды және осы кезеңде "Моральдық сезімдер туралы теория" еңбегін жазып, жариялады. Өмірінің соңында ол Еуропа бойынша саяхаттауға мүмкіндік берген жеке репетиторлық қызметке орналасты, онда ол замандас зиялы лидерлермен танысты. Ұлттық нарықтар мен саудагерлерді импортты шектеу және экспортты арттыру арқылы қорғау саясатына, яғни меркантилизмге қарсылық ретінде Смит классикалық еркін нарық экономикалық теориясының негізін қалады. "Халықтардың байлығы" – қазіргі заманғы экономика ғылымының алғабасы болды. Осы және басқа да еңбектерінде ол еңбектің бөлінуі тұжырымын дамытып, рационалды жеке мүдде және бәсекелестік экономикалық өркендеуге қалай ықпал ететінін түсіндірді. Смит өз заманында көп дау тудырды, ал оның жалпы көзқарастары мен жазу стилі Хорас Уолпол сияқты жазушылармен жиі пародияланды.
Smith studied social philosophy at the University of Glasgow and at Balliol College, Oxford, where he was one of the first students to benefit from scholarships set up by fellow Scot John Snell. After graduating, he delivered a successful series of public lectures at the University of Edinburgh, leading him to collaborate with David Hume during the Scottish Enlightenment. Smith obtained a professorship at Glasgow, teaching moral philosophy and during this time, wrote and published The Theory of Moral Sentiments. In his later life, he took a tutoring position that allowed him to travel throughout Europe, where he met other intellectual leaders of his day. As a reaction to the common policy of protecting national markets and merchants through minimizing imports and maximizing exports, what came to be known as mercantilism, Smith laid the foundations of classical free market economic theory. The Wealth of Nations was a precursor to the modern academic discipline of economics. In this and other works, he developed the concept of division of labour and expounded upon how rational self interest and competition can lead to economic prosperity. Smith was controversial in his own day and his general approach and writing style were often satirised by writers such as Horace Walpole.
Ерте өмір
Смит Шотландияның Фиф графтығында, Кирккалди қаласында дүниеге келген. Оның әкесі, Адам Смит аға, шотланд жазушысы, адвокаты және прокуроры (судья-адвокат) болған, сонымен қатар Кирккалдиде кедендік бақылаушы қызметін атқарған. Смиттің анасы Маргарет Дуглас, Стратендридегі жер иесі Роберт Дугластың қызы, ол да Фифте туған; ол 1720 жылы Смиттің әкесіне үйленген. Смит туғанға екі ай бұрын әкесі қайтыс болып, анасы жесір қалған. Смиттің Шотландия шіркеуінде Кирккалдиде крещениеден өткен күні 1723 жылдың 5 маусымы болды, және көбінесе осы күн оның туған күні деп есептелді. Смит анасына жақын болған, ал анасы оның ғылыми ізденістерін ынталандырған. Ол 1729-1737 жылдары Кирккалди қалалық мектебінде оқыды, ол Рэйдің айтуынша, "сол кездегі Шотландияның ең жақсы орта мектептерінің бірі" болған. Ол латын тілі, математика, тарих және жазу өнерін үйренді. Смит Глазго университетіндегі оқытуды Оксфорд университетіндегі оқытудан әлдеқайда жақсы деп санады, ол Оксфордтағы білімдік ортаны тұншықтыратын деп есептеді. Ол "Халықтардың байлығы" кітабының V кітабының II тарауында былай деп жазды: "Оксфорд университетіндегі көптеген профессорлар осы жылдар бойы тіпті оқытуға әрекеттенуді де тоқтатқан". Смит достарына Оксфордтың қызметкерлері бір күні оны Дэвид Юмның "Адам табиғаты туралы зерттеуі" атты кітабын оқып жатқанын көргенін, содан кейін кітабын тәркілеп, оны оқығаны үшін қатты жазалағанын айтқан. Уильям Роберт Скотттың сөзіне сүйенсек, "[Смит уақытындағы] Оксфорд оның өмірлік еңбегіне көмектеспеді". Дегенмен, Оксфордта оқыған кезінде ол үлкен Бодлиан кітапханасының кітаптарын оқып, бірнеше пәнді өздігінен үйренуге мүмкіндік алды. Смит өздігінен оқымаған кезде, Оксфордтағы өмірі бақытты болмады, оның хаттарынан көрініп тұр. Ол Оксфордтағы оқуын аяқтамас бұрын дікілдеуге ұшырады, бұл жүйкелік құлаудың белгісі болуы мүмкін. Ол 1746 жылы стипендиясы аяқталмас бұрын Оксфорд университетін тастап кетті. "Халықтардың байлығы" кітабының V кітабында Смит ағылшын университеттеріндегі білім сапасының төмендігі мен зиялық белсенділіктің жеткіліксіздігін атап көрсетеді, оны шотландтық әріптестерімен салыстырады. Ол мұны Оксфорд пен Кембридж колледждерінің мол қаржыландыруына байланысты деп түсіндіреді, бұл профессорлардың табысын студенттерді тарту қабілетінен тәуелсіз еткен, сондай-ақ көрнекті жазушылар Англия шіркеуінің пасторлары ретінде одан да жақсы өмір сүре алатындығына байланысты деп санайды.
Smith was born in Kirkcaldy, in Fife, Scotland. His father, Adam Smith senior, was a Scottish Writer to the Signet (senior solicitor), advocate and prosecutor (judge advocate) and also served as comptroller of the customs in Kirkcaldy. Smith's mother was born Margaret Douglas, daughter of the landed Robert Douglas of Strathendry, also in Fife; she married Smith's father in 1720. Two months before Smith was born, his father died, leaving his mother a widow. The date of Smith's baptism into the Church of Scotland at Kirkcaldy was 5 June 1723 and this has often been treated as if it were also his date of birth, Smith was close to his mother, who probably encouraged him to pursue his scholarly ambitions. He attended the Burgh School of Kirkcaldy—characterised by Rae as "one of the best secondary schools of Scotland at that period"—from 1729 to 1737, he learned Latin, mathematics, history, and writing. Smith considered the teaching at Glasgow to be far superior to that at Oxford, which he found intellectually stifling. In Book V, Chapter II of The Wealth of Nations, he wrote: "In the University of Oxford, the greater part of the public professors have, for these many years, given up altogether even the pretence of teaching." Smith is also reported to have complained to friends that Oxford officials once discovered him reading a copy of David Hume's A Treatise of Human Nature, and they subsequently confiscated his book and punished him severely for reading it. According to William Robert Scott, "The Oxford of [Smith's] time gave little if any help towards what was to be his lifework." Nevertheless, he took the opportunity while at Oxford to teach himself several subjects by reading many books from the shelves of the large Bodleian Library. When Smith was not studying on his own, his time at Oxford was not a happy one, according to his letters. Near the end of his time there, he began suffering from shaking fits, probably the symptoms of a nervous breakdown. He left Oxford University in 1746, before his scholarship ended. In Book V of The Wealth of Nations, Smith comments on the low quality of instruction and the meager intellectual activity at English universities, when compared to their Scottish counterparts. He attributes this both to the rich endowments of the colleges at Oxford and Cambridge, which made the income of professors independent of their ability to attract students, and to the fact that distinguished men of letters could make an even more comfortable living as ministers of the Church of England.
Оқытушылық мансап
Смит 1748 жылы Эдинбург университетінде, лорд Кемстің демеушілігімен Эдинбург философиялық қоғамы ұйымдастырған қоғамдық лекцияларды оқуға кірісті. Оның лекция тақырыптарына риторика және көркем әдебиет, ал кейінірек – «байлықтың дамуы» мәселесі кірді. Осы соңғы тақырыпта ол алғаш рет өзінің «табиғи бостандықтың айқын және қарапайым жүйесі» деген экономикалық философиясын баяндады. Смит көпшілік алдында сөйлеуде шебер болмаса да, оның лекциялары сәтті өтті. 1750 жылы Смит философ Дэвид Юмпен танысты, ол одан он жылдан астам үлкен болды. Тарих, саясат, философия, экономика және дін саласындағы еңбектерінде Смит пен Юм шотландтық ағартушылықтың басқа да маңызды тұлғаларымен қарағанда жақын зияткерлік және жеке қарым-қатынастарды бөлісті. 1751 жылы Смит Глазго университетінде логика курстарын оқытатын профессорлық лауазымға ие болды, ал 1752 жылы лорд Кемстің ұсынуымен Эдинбург философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Келесі жылы Глазгодағы моральдық философия кафедрасының меңгерушісі қайтыс болғанда, Смит бұл лауазымды иеленді. Смит 1759 жылы Глазгодағы лекцияларының кейбірін қамтитын «Әдептік сезімдер теориясын» жариялады. Бұл еңбек адамгершіліктің агент пен бақылаушы арасындағы, яғни жеке адам мен қоғамның басқа мүшелері арасындағы сымбаттасуға қаншалықты байланысты екендігін қарастырды. Смит «өзара сымбаттасуды» моральдық сезімдердің негізі деп анықтады. Ол түсіндірмесінде үшінші лорд Шафтесбери мен Хатчесон сияқты ерекше «адамгершілік сезімге» емес, Хьюм сияқты пайдалылыққа емес, өзара сымбаттасуға сүйенді, бұл термин қазіргі заманғы тілде 20 ғасырдың эмпатия тұжырымымен жақсы түсіндіріледі – басқа бір адамның сезімдерін тану қабілеті. «Әдептік сезімдер теориясы» жарияланғаннан кейін Смит өте танымал болды, сондықтан көптеген бай студенттер басқа елдердегі мектептерін тастап, Смиттен білім алу үшін Глазгоға түсті. Осы кезде Смит лекцияларында құқықтану және экономикаға көбірек, ал мораль теориясына азырақ көңіл бөлді. Мысалы, Смит ұлттық байлықтың өсуіне елдің алтын немесе күміс қоры емес, еңбек себеп екенін айтты, бұл меркантилизмнің негізі, сол кезде Батыс Еуропаның экономикалық саясатына басымдық берген экономикалық теория. 1762 жылы Глазго университеті Смитке заң докторы (LL.D.) атағын берді. 1763 жылдың соңында ол британдық қазынашылық канцлері Чарльз Тауншендтен, оны Дэвид Юм Смитпен таныстырғаннан кейін, оның өгей ұлы, жас герцог Букклех Генри Скоттты халықаралық саясаттағы мансапқа дайындау үшін тәрбиелеу туралы ұсыныс алды. Смит 1764 жылы профессорлық қызметінен кетіп, тәрбиешілік қызметке кірісті. Кейін ол студенттерден алған ақысын қайтаруға тырысты, өйткені ол оқу мерзімінің ортасында жұмысынан кеткен еді, бірақ студенттер одан бас тартты.
Smith began delivering public lectures in 1748 at the University of Edinburgh, sponsored by the Philosophical Society of Edinburgh under the patronage of Lord Kames. His lecture topics included rhetoric and belles lettres, and later the subject of "the progress of opulence". On this latter topic, he first expounded his economic philosophy of "the obvious and simple system of natural liberty". While Smith was not adept at public speaking, his lectures met with success. In 1750, Smith met the philosopher David Hume, who was his senior by more than a decade. In their writings covering history, politics, philosophy, economics, and religion, Smith and Hume shared closer intellectual and personal bonds than with other important figures of the Scottish Enlightenment. In 1751, Smith earned a professorship at Glasgow University teaching logic courses, and in 1752, he was elected a member of the Philosophical Society of Edinburgh, having been introduced to the society by Lord Kames. When the head of Moral Philosophy in Glasgow died the next year, Smith took over the position. Smith published The Theory of Moral Sentiments in 1759, embodying some of his Glasgow lectures. This work was concerned with how human morality depends on sympathy between agent and spectator, or the individual and other members of society. Smith defined "mutual sympathy" as the basis of moral sentiments. He based his explanation, not on a special "moral sense" as the Third Lord Shaftesbury and Hutcheson had done, nor on utility as Hume did, but on mutual sympathy, a term best captured in modern parlance by the 20th century concept of empathy, the capacity to recognise feelings that are being experienced by another being. Following the publication of The Theory of Moral Sentiments, Smith became so popular that many wealthy students left their schools in other countries to enroll at Glasgow to learn under Smith. At this time, Smith began to give more attention to jurisprudence and economics in his lectures and less to his theories of morals. For example, Smith lectured that the cause of increase in national wealth is labour, rather than the nation's quantity of gold or silver, which is the basis for mercantilism, the economic theory that dominated Western European economic policies at the time. In 1762, the University of Glasgow conferred on Smith the title of Doctor of Laws (LL. D.). At the end of 1763, he obtained an offer from British chancellor of the Exchequer Charles Townshend—who had been introduced to Smith by David Hume—to tutor his stepson, Henry Scott, the young Duke of Buccleuch as preparation for a career in international politics. Smith resigned from his professorship in 1764 to take the tutoring position. He subsequently attempted to return the fees he had collected from his students because he had resigned partway through the term, but his students refused.
Тәрбие, саяхат, еуропалық зиялылар
Смиттің репетиторлық жұмысы Скоттпен Еуропаны аралауды қамтыды, осы кезеңде ол Скоттқа түрлі пәндерден білім берді. Оған жылына 300 фунт стерлинг (қосымша шығындармен) және жылына 300 фунт зейнетақы төленді; бұл мұғалім қызметіндегі бұрынғы табысынан шамамен екі есе көп. Женевадан олар Парижге көшті. Мұнда Смит американдық баспагер және дипломат Бенджамин Франклинмен танысты, ол бірнеше жылдан кейін Чарльз Тауншендтің (тарихта Тауншенд актілері деп белгілі) төрт британдық қаулысына қарсы американдық колониялардағы оппозицияны жетекшілік етті. Бұл қаулылар американдық колониялардың өзін-өзі басқаруына қауіп төндірді және колонияларға қажетті бірқатар тауарларға салық жүктеді. Смит Франсуа Кесней құрған Физиократия мектебін ашты және олардың зиялыларымен пікір алмасты. Физиократтар сол кездегі басым экономикалық теория болған меркантилизмге қарсы болды, олардың ұраны "Laissez faire et laissez passer, le monde va de lui même!" (Ешкімге араласпай, өзі өркендесін, әлем өздігінен дамиды!) Францияның байлығы Людовик XIV және Людовик XV тұсындағы апатты соғыстарда жойылды, сондай-ақ британдықтарға қарсы американдық революциялық әскерге көмек көрсету арқылы одан әрі азайды. Сол кездегі британдық экономиканың табыс таралуы Франциядағыдан мүлдем өзгеше болғандықтан, Смит "[барлық кемшіліктеріне қарамастан, Физиократия мектебі] саяси экономика саласындағы шындыққа ең жақын келген нәрсе болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Өндірістік және өнімсіз еңбектің – физиократтардың класстың – айырмашылығы классикалық экономикалық теорияның қалыптасуы мен түсінілуінің маңызды мәселесі болды.
Smith's tutoring job entailed touring Europe with Scott, during which time he educated Scott on a variety of subjects. He was paid £300 per year (plus expenses) along with a £300 per year pension; roughly twice his former income as a teacher. From Geneva, the party moved to Paris. Here, Smith met American publisher and diplomat Benjamin Franklin, who a few years later would lead the opposition in the American colonies against four British resolutions from Charles Townshend (in history known as the Townshend Acts), which threatened American colonial self government and imposed revenue duties on a number of items necessary to the colonies. Smith discovered the Physiocracy school founded by François Quesnay and discussed with their intellectuals. Physiocrats were opposed to mercantilism, the dominating economic theory of the time, illustrated in their motto Laissez faire et laissez passer, le monde va de lui même! (Let do and let pass, the world goes on by itself!). The wealth of France had been virtually depleted by Louis XIV and Louis XV in ruinous wars, and was further exhausted in aiding the American revolutionary soldiers, against the British. Given that the British economy of the day yielded an income distribution that stood in contrast to that which existed in France, Smith concluded that "with all its imperfections, [the Physiocratic school] is perhaps the nearest approximation to the truth that has yet been published upon the subject of political economy." The distinction between productive versus unproductive labour—the physiocratic classe steril—was a predominant issue in the development and understanding of what would become classical economic theory.
Кейінгі жылдар
1766 жылы Генри Скотттың кіші інісі Парижде қайтыс болды, ал Смиттың жетекшілік сапары одан көп ұзамай аяқталды. Смит сол жылы Кирккалдиге оралды және келесі он жылдың көп бөлігін өзінің ең маңызды еңбегін жазуға арнады. Ол жерде ол ерте жастан ерекше қабілет көрсеткен жас соқыр Генри Мойеспен танысты. Смит жас жігіттің біліміне Дэвид Хьюм мен Томас Ридтің демеушілігін қамтамасыз етті. 1767 жылдың мамыр айында Смит Лондон Корольдік қоғамының мүшесі болып сайланды және 1775 жылы Әдеби клубқа қабылданды. "Ұлттардың байлығы" 1776 жылы жарық көрді және дереу сәттілікке ие болды, оның бірінші басылымы алты айдың ішінде таусылып кетті. 1778 жылы Смит Шотландиядағы кеден комиссары қызметіне тағайындалды және анасымен (ол 1784 жылы қайтыс болды) Эдинбургтің Канонгейттегі Панмур үйінде тұруға көшті. Бес жыл өткен соң, ол Эдинбург Философиялық қоғамының мүшесі болғандықтан, қоғам корольдік жарғысын алғанда, Корольдік Эдинбург қоғамының негіздеуші мүшелерінің бірі атанды. 1787 жылдан 1789 жылға дейін Глазго университетінің құрметті ректоры лауазымын атқарды.
In 1766, Henry Scott's younger brother died in Paris, and Smith's tour as a tutor ended shortly thereafter. Smith returned home that year to Kirkcaldy, and he devoted much of the next decade to writing his magnum opus. There, he befriended Henry Moyes, a young blind man who showed precocious aptitude. Smith secured the patronage of David Hume and Thomas Reid in the young man's education. In May 1767, Smith was elected fellow of the Royal Society of London, and was elected a member of the Literary Club in 1775. The Wealth of Nations was published in 1776 and was an instant success, selling out its first edition in only six months. In 1778, Smith was appointed to a post as commissioner of customs in Scotland and went to live with his mother (who died in 1784) in Panmure House in Edinburgh's Canongate. Five years later, as a member of the Philosophical Society of Edinburgh when it received its royal charter, he automatically became one of the founding members of the Royal Society of Edinburgh. From 1787 to 1789, he occupied the honorary position of Lord Rector of the University of Glasgow.
Өлім
Смит 1790 жылы 17 шілдеде Эдинбургтағы Панмур үйінің солтүстік қанатында ауыр науқастан кейін қайтыс болды. Оның денесі Канонгейт шіркеуінің қорымына жерленді. Өлім төсегінде Смит көп нәрсеге қол жеткізе алмағанына өкініш білдірді. Смиттің әдеби мұрагерлері шотландтық ғылыми ортасынан екі досы болды: физик және химик Джозеф Блэк және геологияның негізін қалаушы Джеймс Хаттон. Смит көптеген жазбалар мен жарияланбаған материалдарды қалдырды, бірақ жариялануға лайық емес нәрсені жоюға бұйрық берді. Ол ертедегі, жарияланбаған Астрономия тарихын, мүмкін, жарамды деп санады, және ол 1795 жылы «Философиялық тақырыптар туралы эсселер» сияқты басқа материалдармен бірге жарық көрді. Сондай-ақ, Франциядан оралғаннан кейін анасымен бірге тұрған және одан алты жыл бұрын қайтыс болған анасымен тығыз қарым-қатынаста болғандығы белгілі. Смитті бірнеше замандастары мен өмірбаян жазушылары күлкілі түрде шатақ, ерекше сөйлеу және жүріс-тұрыс әдеттерімен, сондай-ақ «тілмен жеткізе алмайтын мейірімділік» күлкісімен сипаттады. Ол өзімен-өзі сөйлейтін, кейде көзге көрінбейтін ауруға шалдыққан, тіпті нан мен майды шайданға салып, ішіп, оны өміріндегі ең жаман шай деп айтқан. Тағы бір дерек бойынша, Смит алаңдап түнгі көйлегімен серуенге шығып, қаладан 15 миль (24 км) қашықтыққа кетіп қалған, ал жақын жердегі шіркеу қоңырауы оны ойына келтірген. Смит «ірі мұрын, дөңгелек көздер, ілгері шығыңқы ерін, жүйкелік дікіл және сөйлеу кемшілігі» бар, сонымен қатар «еркек және жағымды келбеті» бар адам ретінде сипатталған. Смит бір кезде өзінің сыртқы түрін мойындап, «Мен тек кітаптарымда ғана әдемімін» деген. Сондықтан оның өмірінде жасалған портреттердің көпшілігі естелік бойынша салынған. Смиттің ең танымал портреттері – Джеймс Тассинің профилі және Джон Кейдің екі гравюрасы. «Ұлттардың байлығы» кітабының 19 ғасырдағы қайта басылымдарының мұқабаларындағы гравюралар негізінен Тассидің медальонына негізделген.
Smith died in the northern wing of Panmure House in Edinburgh on 17 July 1790 after a painful illness. His body was buried in the Canongate Kirkyard. On his deathbed, Smith expressed disappointment that he had not achieved more. Smith's literary executors were two friends from the Scottish academic world: the physicist and chemist Joseph Black and the pioneering geologist James Hutton. Smith left behind many notes and some unpublished material, but gave instructions to destroy anything that was not fit for publication. He mentioned an early unpublished History of Astronomy as probably suitable, and it duly appeared in 1795, along with other material such as Essays on Philosophical Subjects. and seems to have maintained a close relationship with his mother, with whom he lived after his return from France and who died six years before him. Smith was described by several of his contemporaries and biographers as comically absent minded, with peculiar habits of speech and gait, and a smile of "inexpressible benignity". He was known to talk to himself, He also had occasional spells of imaginary illness, He is also said to have put bread and butter into a teapot, drunk the concoction, and declared it to be the worst cup of tea he had ever had. According to another account, Smith distractedly went out walking in his nightgown and ended up 15 mile (24 km) outside of town, before nearby church bells brought him back to reality. Smith has been alternatively described as someone who "had a large nose, bulging eyes, a protruding lower lip, a nervous twitch, and a speech impediment" and one whose "countenance was manly and agreeable". Smith is said to have acknowledged his looks at one point, saying, "I am a beau in nothing but my books." so almost all depictions of him created during his lifetime were drawn from memory. The best known portraits of Smith are the profile by James Tassie and two etchings by John Kay. The line engravings produced for the covers of 19th century reprints of The Wealth of Nations were based largely on Tassie's medallion.
Діни көзқарастар
Смиттің діни көзқарастарының мәні туралы ғалымдар арасында кең пікірталас болды. Оның әкесі христиан дініне зор қызығушылық танытты және Шотландия шіркеуінің орталық қанатына жатты, ал ол Снелл стипендиясын алғандығы, оның Англия шіркеуінде мансапты жолға қою ниетімен Оксфордқа барғанын көрсетеді. Ағылшын-американдық экономист Рональд Коуз, Смиттің еңбектерінде Құдай табиғаттың немесе адам әлемінің үйлесімділігін түсіндіру үшін тікелей айтылмағандығына сүйене отырып, Смит деист болды деген пікірге қарсы шықты. Коуздың сөзіне қарағанда, Смит кейде "Әлемнің Ұлы Сәулетшісіне" сілтеме жасағанымен, Джейкоб Вайнер сияқты кейінгі ғалымдар "Адам Смит жеке Құдайға сенуге қаншалықты берілгенін әлдеқайда арттырып көрсетті", Коуз бұл сенімді «Ұлттар байлығында» сияқты мәтіндерде аз дәлелдермен кездестірді. Онда Смит адамзаттың «табиғаттың ұлы құбылыстарына», мысалы, «өсімдіктер мен жануарлардың тууы, өмірі, өсуі және жойылуы» сияқты нәрселерге деген қызығушылығы оларды «себептерін зерттеуге» итергенін, ал «сенімсіздік алғашқыда осы қызығушылықты қанағаттандыруға тырысып, барлық керемет құбылыстарды құдайлардың тікелей әрекетімен байланыстырды. Ал философия кейіннен оларды көбірек таныс себептермен немесе құдайлардың әрекетінен гөрі адамзат жақсы білетін нәрселермен байланыстырып түсіндіруге тырысты». Брендан Лонг Смит теист болғанын алға тартады, ал профессор Гэвин Кеннеди Смит "біраз жағдайда" христиан болғанын айтады. Смит сонымен қатар Дэвид Юмның жақын досы болды, ол діни көзқарастары қазіргі зерттеулерде пікірталас тудырса да, өз заманында атеист ретінде танымал болды. 1777 жылы Уильям Стреханға Смит Юмның өлімге қарсы көрсеткен батылдығын, дінсіздігіне қарамастан сипаттаған хатының жариялануы үлкен дау тудырды.
Considerable scholarly debate has occurred about the nature of Smith's religious views. His father had shown a strong interest in Christianity and belonged to the moderate wing of the Church of Scotland, and the fact he received the Snell Exhibition suggests that he may have gone to Oxford with the intention of pursuing a career in the Church of England. Anglo American economist Ronald Coase has challenged the view that Smith was a deist, based on the fact that Smith's writings never explicitly invoke God as an explanation of the harmonies of the natural or the human worlds. According to Coase, though Smith does sometimes refer to the "Great Architect of the Universe", later scholars such as Jacob Viner have "very much exaggerated the extent to which Adam Smith was committed to a belief in a personal God", a belief for which Coase finds little evidence in passages such as the one in the Wealth of Nations in which Smith writes that the curiosity of mankind about the "great phenomena of nature", such as "the generation, the life, growth, and dissolution of plants and animals", has led men to "enquire into their causes", and that "superstition first attempted to satisfy this curiosity, by referring all those wonderful appearances to the immediate agency of the gods. Philosophy afterwards endeavoured to account for them, from more familiar causes, or from such as mankind were better acquainted with than the agency of the gods". Brendan Long argues that Smith was a theist, whereas according to professor Gavin Kennedy, Smith was "in some sense" a Christian. Smith was also a close friend of David Hume, who, despite debate about his religious views in modern scholarship, was commonly characterised in his own time as an atheist. The publication in 1777 of Smith's letter to William Strahan, in which he described Hume's courage in the face of death in spite of his irreligiosity, attracted considerable controversy.
Адеп-ахлақтық сезімдер теориясы
1759 жылы Смит өзінің алғашқы еңбегін, «Әдептік сезімдер теориясы» атты кітабын жариялады, оны Лондонның Эндрю Миллер мен Эдинбургтің Александр Кинкейд бірлесіп шығарды. Смит кітапқа өмірінің соңына дейін маңызды түзетулер енгізіп отырды. «Ұлттар байлығы» Смит еңбегінің ең әсерлісі саналғанымен, Смит өзі «Әдептік сезімдер теориясын» одан да жоғары бағалаған деп есептеледі. Бұл еңбекте Смит өз заманының моральдық ой-өрісін сынға алып, ар-ожданның адамдардың «сезімдердің өзара түсіністігін» іздеу арқылы қалыптасатын динамикалық және өзара әрекеттесетін әлеуметтік қарым-қатынастардан туындайтынын көрсетеді. Адамдар өмірге моральдық сезімдері жоқ күйде келгендіктен, Смит осы еңбекті адамзаттың моральдық үкімдерді қалыптастыру қабілетінің бастауын түсіндіру мақсатымен жазған. Смит жанашырлық туралы теория ұсынады, онда басқаларды байқау және олардың өзіне де, басқаларға да қатысты пікірлерін көру адамды өзіне және басқалардың оны қалай қабылдайтынына сезімтал етеді. Адамның басқалардың пікірін қабылдауынан (немесе қиялдауынан) алатын кері байланыс онымен «сезімдердің өзара түсіністігіне» жетуге ынталандырады және адамдарда мінез-құлықтың әдеттері мен қағидалары қалыптасады, осылар ар-ожданын құрайды. Кейбір ғалымдар «Әдептік сезімдер теориясы» мен «Ұлттар байлығы» арасында қарама-қайшылық бар екенін айтады: біріншісі басқаларға деген жанашырлыққа баса назар береді, ал екіншісі жеке мүддеге. Алайда, соңғы жылдары Смит еңбегін зерттеген ғалымдардың кейбіреуі мұндайда ешқандай қайшылық жоқ екенін мәлімдеді. Олар Смит «Әдептік сезімдер теориясында» жеке тұлғалардың «бейтарап бақылаушының» мақұлдауын іздейтін психологиялық теорияны дамытқанын, бұл сыртқы бақылаушылардың олардың сезімдеріне жанашырлық танытуының табиғи қалауынан туындайтынын айтады. Кейбір Смит зерттеушілері «Әдептік сезімдер теориясы» мен «Ұлттар байлығын» адам табиғатының қарама-қайшы көзқарастарын ұсынады деп қарастырмай, оларды жағдайға қарай өзгеріп отыратын адам табиғатының әртүрлі аспектілерін көрсететін еңбектер деп санайды. Бірінші бөлімінде, «Әдептік сезімдер теориясында» ол адамзат пен қоғам туралы көзқарасының негізін қалады. Екіншісі, «Ұлттар байлығында» ол ақылдылық туралы ойларын жетілдірді, ол үшін ол экономиканың жеке саласындағы адамдар арасындағы қарым-қатынастарды білдірді. Оның үшінші кітабында әділеттілік туралы ойларын одан әрі дамытуды жоспарлаған. Оттсон екі кітаптың да әдістемесінің Ньютондық екенін және адамгершілік, экономика және тіл сияқты адамзаттың ірі әлеуметтік құрылымдарын түсіндіру үшін ұқсас «базар моделін» қолданатынын айтады. Экелунд пен Хеберт екі еңбекте де жеке мүдде бар екенін және «біріншісінде жанашырлық жеке мүддені тежеп тұратын моральдық қабілет, ал екіншісінде бәсекелестік жеке мүддені шектеуге қабілетті экономикалық қабілет» екенін атап, басқаша пікір білдіреді.
In 1759, Smith published his first work, The Theory of Moral Sentiments, sold by co publishers Andrew Millar of London and Alexander Kincaid of Edinburgh. Smith continued making extensive revisions to the book until his death. Although The Wealth of Nations is widely regarded as Smith's most influential work, Smith himself is believed to have considered The Theory of Moral Sentiments to be a superior work. In the work, Smith critically examines the moral thinking of his time, and suggests that conscience arises from dynamic and interactive social relationships through which people seek "mutual sympathy of sentiments." His goal in writing the work was to explain the source of mankind's ability to form moral judgment, given that people begin life with no moral sentiments at all. Smith proposes a theory of sympathy, in which the act of observing others and seeing the judgments they form of both others and oneself makes people aware of themselves and how others perceive their behaviour. The feedback received by an individual from perceiving (or imagining) others' judgment creates an incentive to achieve "mutual sympathy of sentiments" with them and leads people to develop habits, and then principles, of behaviour, which come to constitute one's conscience. Some scholars have perceived a conflict between The Theory of Moral Sentiments and The Wealth of Nations; the former emphasises sympathy for others, while the latter focuses on the role of self interest. In recent years, however, some scholars of Smith's work have argued that no contradiction exists. They contend that in The Theory of Moral Sentiments, Smith develops a theory of psychology in which individuals seek the approval of the "impartial spectator" as a result of a natural desire to have outside observers sympathise with their sentiments. Rather than viewing The Theory of Moral Sentiments and The Wealth of Nations as presenting incompatible views of human nature, some Smith scholars regard the works as emphasising different aspects of human nature that vary depending on the situation. In the first part – The Theory of Moral Sentiments – he laid down the foundation of his vision of humanity and society. In the second – The Wealth of Nations – he elaborated on the virtue of prudence, which for him meant the relations between people in the private sphere of the economy. It was his plan to further elaborate on the virtue of justice in the third book. Otteson argues that both books are Newtonian in their methodology and deploy a similar "market model" for explaining the creation and development of large scale human social orders, including morality, economics, as well as language. Ekelund and Hebert offer a differing view, observing that self interest is present in both works and that "in the former, sympathy is the moral faculty that holds self interest in check, whereas in the latter, competition is the economic faculty that restrains self interest."
Басқа жұмыстар
Смит қайтыс болмас бұрын, өзінің дерлік барлық қолжазбаларын жойды. Өмірінің соңғы жылдарында ол екі маңызды трактат жоспарлаған сияқты: біреуі заң теориясы мен тарихы, екіншісі ғылым және өнер туралы. "Философиялық тақырыптар туралы эсселер" кітабы, Смит өмір сүрген кезеңге дейінгі астрономия тарихын, сондай-ақ ежелгі физика және метафизика туралы ойларды қамтиды, бұл, әдетте, аталған екінші трактаттың бір бөлігі болған болуы мүмкін. "Юриспруденция бойынша лекциялар" Смиттің ерте лекцияларынан алынған жазбалар, сонымен қатар "Халықтардың байлығы" кітабының алғашқы нұсқасы, Смиттің еңбектері мен хат алмасуының 1976 жылғы Глазго басылымының бір бөлігі ретінде жарияланды. Басқа еңбектері, оның ішінде кейбіреулері Смит қайтыс болғаннан кейін жарық көрген, "Әділет, полиция, кіріс және қару-жарақ туралы лекциялар" (1763) (алғаш рет 1896 жылы жарияланған); және "Философиялық тақырыптар туралы эсселер" (1795) кіретін болды.
Shortly before his death, Smith had nearly all his manuscripts destroyed. In his last years, he seemed to have been planning two major treatises, one on the theory and history of law and one on the sciences and arts. The posthumously published Essays on Philosophical Subjects, a history of astronomy down to Smith's own era, plus some thoughts on ancient physics and metaphysics, probably contain parts of what would have been the latter treatise. Lectures on Jurisprudence were notes taken from Smith's early lectures, plus an early draft of The Wealth of Nations, published as part of the 1976 Glasgow Edition of the works and correspondence of Smith. Other works, including some published posthumously, include Lectures on Justice, Police, Revenue, and Arms (1763) (first published in 1896); and Essays on Philosophical Subjects (1795).
Британдық императорлық пікірталастарда
Смит империяға қарсы болды. Ол колониялардың Британияның өркендеуі мен күшіне кілті екендігі туралы идеяны сынады. Ол Қытай мен Үндістан сияқты басқа мәдениеттердің Еуропадан мәдени және даму жағынан кемсіз екенін қабылдамады. Ол «коммерциялық қоғамды» жақтағанмен, радикалды әлеуметтік өзгерістерді және коммерциялық қоғамды басқа қоғамдарға таңуды қолдамады. Ол колонияларға тәуелсіздік беруді немесе колониялық азаматтарға толық саяси құқықтар беруді ұсынды. Смиттің колониялар туралы тарауы, өз кезегінде, 19 ғасырдың ортасынан бастап британдық империялық пікірталастарды қалыптастыруға көмектесті. «Ұлттардың байлығы» империялық мәселе бойынша екіұшты мәтінге айналды. Өзінің колониялар туралы тарауында Смит империяның 13 американдық колониясы арасында Атлант мұхитының арғы жағында туындаған дағдарысты қалай шешу керектігін ойлады. Ол шиеленісті басу үшін екі түрлі ұсыныс жасады. Бірінші ұсыныс колонияларға тәуелсіздік беруді көздеді, осылайша достық қарым-қатынас сақтала отырып, Ұлыбритания олармен еркін сауда қатынастарын дамытып, тіпті бейресми әскери одақ құруы мүмкін еді. Смиттің екінші ұсынысы колониялар мен метрополияны императорлық парламенттік жүйе және императорлық еркін сауда арқылы жақындастыратын теориялық императорлық федерацияны ұсынды. Смиттің 19 ғасырдағы ең белгілі шәкірті, бейбітшілік жақтасы Ричард Кобден бірінші ұсынысты артық көрді. Кобден 1846 жылы Астық заңдарын жою үшін Астық заңдарына қарсы лигаға жетекшілік етті, бұл Британияны ондаған жылдар бойы еркін сауда және «арзан империя» саясатына бағыттап, өзгертіп жіберді. Британ империясына қатысты осы қол сұғылмаушылық тәсіл Кобденизм немесе Манчестер мектебі деп аталды. Алайда, ғасырдың басында Джозеф Шилд Николсон сияқты Смиттің екінші ұсынысын қолдаушылар Кобденизмге қарсы күресте одан да белсенді болып, императорлық федерацияны жақтады. Марк Уильям Пэйленнің айтуынша: «Бір жағынан, Адам Смиттің 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы Кобденит ізбасарлары оның теорияларын империяның біртіндеп ыдырауы мен «арзан империяны» дәлелдеу үшін пайдаланды. Екінші жағынан, бүкіл Британ әлеміндегі императорлық федерацияның жақтастары Смит теорияларын Кобдениттің қол сұғылмаушылық империялық тәсілінен бас тарту және оның орнына империяны бұрынғыдан да жақындату үшін пайдалануға тырысты». Смиттің идеялары британдық империя туралы келесі пікірталастарда маңызды рөл атқарды.
Smith opposed empire. He challenged ideas that colonies were key to British prosperity and power. He rejected that other cultures, such as China and India, were culturally and developmentally inferior to Europe. While he favoured "commercial society", he did not support radical social change and the imposition of commercial society on other societies. He proposed that colonies be given independence or that full political rights be extended to colonial subjects. Smith's chapter on colonies, in turn, would help shape British imperial debates from the mid 19th century onward. The Wealth of Nations would become an ambiguous text regarding the imperial question. In his chapter on colonies, Smith pondered how to solve the crisis developing across the Atlantic among the empire's 13 American colonies. He offered two different proposals for easing tensions. The first proposal called for giving the colonies their independence, and by thus parting on a friendly basis, Britain would be able to develop and maintain a free trade relationship with them, and possibly even an informal military alliance. Smith's second proposal called for a theoretical imperial federation that would bring the colonies and the metropole closer together through an imperial parliamentary system and imperial free trade. Smith's most prominent disciple in 19th century Britain, peace advocate Richard Cobden, preferred the first proposal. Cobden would lead the Anti Corn Law League in overturning the Corn Laws in 1846, shifting Britain to a policy of free trade and empire "on the cheap" for decades to come. This hands off approach toward the British Empire would become known as Cobdenism or the Manchester School. By the turn of the century, however, advocates of Smith's second proposal such as Joseph Shield Nicholson would become ever more vocal in opposing Cobdenism, calling instead for imperial federation. As Marc William Palen notes: "On the one hand, Adam Smith's late nineteenth and early twentieth century Cobdenite adherents used his theories to argue for gradual imperial devolution and empire 'on the cheap'. On the other, various proponents of imperial federation throughout the British World sought to use Smith's theories to overturn the predominant Cobdenite hands off imperial approach and instead, with a firm grip, bring the empire closer than ever before." Smith's ideas thus played an important part in subsequent debates over the British Empire.
Портреттер, ескерткіштер және банкноттар
Смит Ұлыбританияда екі түрлі банктер басып шығарған банкноттарда еске алынды; оның суреті 1981 жылдан бері Шотландиядағы Клайдсдейл банкі шығарған 50 фунт стерлингтік ноталарда пайда болды, ал 2007 жылдың наурыз айында Смиттің суреті Англия банкі шығарған 20 фунт стерлингтік ноталардың жаңа сериясында да пайда болды, осылайша ол ағылшын банкнотында бейнеленген алғашқы шотландық азамат атанды. 2008 жылдың 4 шілдесінде Эдинбургте Александр Стоддарт салған Смит ескерткіші ашылды. Бұл 3 метрлік қола мүсін, ол Меркат айқасына жақын Парламент алаңындағы Сент-Джайлс соборының сыртындағы Корольдік миляның үстінде орналасқан. ХХ ғасырдың мүсіншісі Джим Санборн (АҚШ Орталық барлау агенттігіндегі «Криптос» мүсінімен әйгілі) Смит еңбектерін көрсететін бірнеше туынды жасаған. Коннектикут штатының орталық университетінде «Айналымдағы капитал» атты биік цилиндр орналасқан, оның төменгі жартысында «Халықтардың байлығы» кітабынан үзінді келтірілген, ал жоғарғы жартысында сол мәтіннің бір бөлігі екілік кодта көрсетілген. Солтүстік Каролина университетінің Шарлоттадағы Бельк бизнес-мектебінің сыртында Адам Смиттің айналмалы ойыншығы (спиннинг топы) орналасқан. Смиттің тағы бір мүсіні Кливленд мемлекеттік университетінде бар. Ол сондай-ақ 2013 жылғы «Төменгі жол» пьесасында баяндаушы рөлінде көрінеді, бұл пьеса 18-шы ғасырдың соңындағы еркін нарық экономикасының жақтаушысына арналған, бірақ 2007-2008 жылдардағы қаржылық дағдарыс пен одан кейінгі төмендеумен байланысты; премьерада оны Билл Паттерсон сомдады. Смиттің бюсті Стирлингтегі Ұлттық Уоллес монументінің Батырлар залында сақталған. 2023 жылдың желтоқсанында Глазгодағы Хай-стритте Смит еңбектерінен цитаталар жазылған бес плитка ашылды. Бұл плиткаларды Смит дүниеге келген күнінің 300 жылдығына орай Глазго университеті тапсырыс берген.
Smith has been commemorated in the UK on banknotes printed by two different banks; his portrait has appeared since 1981 on the £50 notes issued by the Clydesdale Bank in Scotland, and in March 2007 Smith's image also appeared on the new series of £20 notes issued by the Bank of England, making him the first Scotsman to feature on an English banknote. A large scale memorial of Smith by Alexander Stoddart was unveiled on 4 July 2008 in Edinburgh. It is a 10 feet (3 m) tall bronze sculpture and it stands above the Royal Mile outside St Giles' Cathedral in Parliament Square, near the Mercat cross. 20th century sculptor Jim Sanborn (best known for the Kryptos sculpture at the United States Central Intelligence Agency) has created multiple pieces which feature Smith's work. At Central Connecticut State University is Circulating Capital, a tall cylinder which features an extract from The Wealth of Nations on the lower half, and on the upper half, some of the same text, but represented in binary code. At the University of North Carolina at Charlotte, outside the Belk College of Business Administration, is Adam Smith's Spinning Top. Another Smith sculpture is at Cleveland State University. He also appears as the narrator in the 2013 play The Low Road, centred on a proponent on laissez faire economics in the late 18th century, but dealing obliquely with the financial crisis of 2007–2008 and the recession which followed; in the premiere production, he was portrayed by Bill Paterson. A bust of Smith is in the Hall of Heroes of the National Wallace Monument in Stirling. Five paving stones, displaying quotations from Smith's works, were unveiled in December 2023 in the High Street, Glasgow. The stones were commissioned by the University of Glasgow to mark the 300th anniversary of Smith's birth.
Панмур үйі
Адам Смит 1778 жылдан 1790 жылға дейін Панмур үйінде тұрды. 2008 жылы үйді Эдинбург бизнес мектебі, Гериот-Уатт университеті сатып алды және оны қайта жаңарту үшін қаражаттар жиналды. 2018 жылы ол Смит құрметіне оқу орталығы ретінде салтанатты түрде ашылды.
Adam Smith resided at Panmure House from 1778 to 1790. In 2008, the house was purchased by the Edinburgh Business School at Heriot Watt University and funds were raised for its restoration. In 2018 it was formally opened as a study centre in Smith's honour.