Экономика: әлеуметтік ғылым және даму тарихы

Экономика – әлеуметтік ғылым, тауарлар мен қызметтер өндірісін, бөлуін, тұтынуын зерттейді. Микро және макроэкономика негіздері, экономикалық саясаттар.

42 мин оқу

100%

Дереккөз: Economics — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Әлеуметтік ғылым. Экономика (,/ɛ//k//ə/'/n//ɒ//m//ᵻ//k//s//, /,/iː//k//ə// /) – тауарлар мен қызметтердің өндірісін, таратылуын және тұтынуын зерттейтін әлеуметтік ғылым. Экономика экономикалық агенттердің мінез-құлқы мен өзара әрекеттесуіне, сондай-ақ экономиканың қалай жұмыс істейтініне назар аударады. Микроэкономика экономиканың негізгі элементтерін – жеке агенттерді және нарықтарды, олардың өзара әрекеттесуін және осы әрекеттесулердің нәтижелерін талдайды. Жеке агенттерге, мысалы, үй шаруашылықтары, фирмалар, сатып алушылар мен сатушылар жатады. Макроэкономика экономиканы өндіріс, тарату, тұтыну, жинақтау және инвестициялық шығыстардың өзара байланысты жүйесі ретінде зерттейді, сондай-ақ оған әсер ететін факторларды – еңбек, капитал, жер, кәсіпорын сияқты өндіріс факторларын, инфляцияны, экономикалық өсімді және осы элементтерге әсер ететін мемлекеттік саясатты талдайды. Экономиканың басқа да маңызды айырмашылықтарына "қалай бар" деп сипатталатын оң экономика мен "қалай болу керек" деп тұжырымдайтын нормативтік экономика арасындағы, экономикалық теория мен қолданбалы экономика арасындағы, рационалды және мінез-құлықтық экономика арасындағы, сондай-ақ дәстүрлі экономика мен дәстүрден тыс экономика арасындағы айырмашылықтар жатады. Экономикалық талдау қоғамның барлық салаларында қолданылады, оның ішінде бизнес, қаржы, киберқауіпсіздік, денсаулық сақтау, инженерлік және мемлекеттік басқару. Бұдан өзге, ол қылмыс, білім беру, отбасы, феминизм, құқық, философия, саясат, дін, әлеуметтік институттар, соғыс, ғылым және қоршаған орта сияқты алуан түрлі мәселелерге де қолданылады.

Ежелгі дәуірден бастап физиократтарға дейін

Ресурстарды бөлу туралы сұрақтар боэоттық ақын Гесиодтың жазбаларында кездеседі және бірнеше экономикалық тарихшылар Гесиодтің өзін "бірінші экономист" деп атады. Дегенмен, "Ойкос" сөзі – экономика сөзінің шыққан тегі – ресурстарды бөлудің белгілі бір нормативтік қоғамдық жүйесіне сілтеме жасаудың орнына, үй шаруашылығын (жер иесі, оның отбасы және құлдары) басқару мәселелері үшін қолданылды. Бұл құбылыс біршама кейін пайда болды. Филологтар Ксенофонтты, "Экономика" еңбегінің авторын, "экономика" сөзінің бастауы деп санайды. Жозеф Шумпетер 16-шы және 17-ші ғасырлардағы схоластикалық жазушыларды, соның ішінде Томас де Меркадо, Луис де Молина және Хуан де Лугоны, табиғи құқық тұрғысынан ақша, пайыз және құн теориясы бойынша ғылыми экономиканың "негізін қалауға" ең жақын топ деп сипаттады. Кейін "меркантилистер" және "физиократтар" деп аталған екі топ, осы саладағы дамуға тікелей ықпал етті. Екі топ та Еуропадағы экономикалық ұлтшылдық пен қазіргі капитализмнің өркендеуімен байланысты болды. Меркантилизм – 16-дан 18-шы ғасырға дейін саудагерлер мен мемлекет қайраткерлерінің көптеген жазбаларында кеңінен таралған экономикалық доктрина. Ол, мемлекеттің байлығы алтын мен күміс жинауына байланысты деп есептеді. Кен орындарына қол жеткізе алмаған елдер алтын мен күмісті тек тауарларын шетелге сату арқылы және алтын мен күмістен басқа импортты шектеу арқылы ала алатын. Бұл доктрина экспортқа арналған тауарларды өндіру үшін арзан шикізатты импорттауды, сондай-ақ мемлекеттік реттеу арқылы шетелдік өнімдерге қорғау тарифін салуды және колонияларда өндірісті шектеуді талап етті. 18-шы ғасыр француз ойшылдары мен жазушыларының тобы – физиократтар, экономиканы табыс пен өнімнің айналымы ретінде дамытты. Физиократтар тек ауыл шаруашылығы өнімі ғана шығыннан асып түсетін айқын артық құнды тудырады деп сенді, сондықтан ауыл шаруашылығы барлық байлықтың негізі болып табылады. Осылайша, олар өндіріс пен сауданы, соның ішінде импорттық тарифтерді қолдауға бағытталған меркантилистік саясатқа қарсы болды. Физиократтар әкімшілік шығындарды азайту үшін жер иелерінің табысына салынатын бірыңғай салықпен салық жинауды алмастыруды ұсынды. Меркантилистік сауда ережелеріне қарсылық ретінде физиократтар экономикаға мемлекеттің араласуын барынша шектеуді талап ететін "laissez faire" саясатын жақтады. Адам Смит (1723–1790) – ерте экономикалық теоретик. Смит меркантилистерді қатаң сынады, бірақ физиократиялық жүйені "барлық кемшіліктерімен" "осы мәселе бойынша әлі жарияланбаған шындыққа ең жақын келген нұсқа" деп сипаттады.

Questions regarding distribution of resources are found throughout the writings of the Boeotian poet Hesiod and several economic historians have described Hesiod himself as the "first economist". However, the word Oikos, the Greek word from which the word economy derives, was used for issues regarding how to manage a household (which was understood to be the landowner, his family, and his slaves) rather than to refer to some normative societal system of distribution of resources, which is a much more recent phenomenon. Xenophon, the author of the Oeconomicus, is credited by philologues for being the source of the word economy. Joseph Schumpeter described 16th and 17th century scholastic writers, including Tomás de Mercado, Luis de Molina, and Juan de Lugo, as "coming nearer than any other group to being the 'founders' of scientific economics" as to monetary, interest, and value theory within a natural law perspective. Two groups, who later were called "mercantilists" and "physiocrats", more directly influenced the subsequent development of the subject. Both groups were associated with the rise of economic nationalism and modern capitalism in Europe. Mercantilism was an economic doctrine that flourished from the 16th to 18th century in a prolific pamphlet literature, whether of merchants or statesmen. It held that a nation's wealth depended on its accumulation of gold and silver. Nations without access to mines could obtain gold and silver from trade only by selling goods abroad and restricting imports other than of gold and silver. The doctrine called for importing cheap raw materials to be used in manufacturing goods, which could be exported, and for state regulation to impose protective tariffs on foreign manufactured goods and prohibit manufacturing in the colonies. Physiocrats, a group of 18th century French thinkers and writers, developed the idea of the economy as a circular flow of income and output. Physiocrats believed that only agricultural production generated a clear surplus over cost, so that agriculture was the basis of all wealth. Thus, they opposed the mercantilist policy of promoting manufacturing and trade at the expense of agriculture, including import tariffs. Physiocrats advocated replacing administratively costly tax collections with a single tax on income of land owners. In reaction against copious mercantilist trade regulations, the physiocrats advocated a policy of laissez faire, which called for minimal government intervention in the economy. Adam Smith (1723–1790) was an early economic theorist. Smith was harshly critical of the mercantilists but described the physiocratic system "with all its imperfections" as "perhaps the purest approximation to the truth that has yet been published" on the subject.

Классикалық саяси экономика

Адам Смиттің 1776 жылы жарық көрген «Халықтардың байлығы» еңбегі «экономиканың жеке ғылым ретінде нақты тууы» деп сипатталған. Кітапта жер, еңбек және капитал өндірістің үш факторы және ұлттың байлығына ең үлкен үлес қосушылар ретінде көрсетілген, бұл тек егіншілік өнімді деп санаған физиократтардың пікірінен өзгешеленеді. Смит еңбек бөлінісі арқылы маманданудың ықтимал пайдаларын, соның ішінде еңбек өнімділігінің артуын және қала мен ауыл немесе елдер арасындағы саудадан түсетін пайданы талқылайды. Оның «еңбек бөлінісі нарық көлемімен шектеледі» деген «теоремасы» «фирма мен өнеркәсіп функциялары теориясының ядросы» және «экономикалық ұйымның негізгі принципі» деп сипатталған. Сондай-ақ Смит экономикадағы «ең маңызды нақты ұсыныс» және ресурстарды бөлу теориясының негізін қалаушы ретінде танылған – бәсекелестік ортада ресурстардың иелері (еңбек, жер және капитал) олардың ең тиімді қолданылуын іздейді, нәтижесінде тепе-теңдікте барлық қолданысқа тең кіріс түседі (оқу және жұмыссыздық сияқты факторлардан туындайтын айырмашылықтар ескеріледі). «Экономиканың барлық ең танымал тұжырымдарының бірінде» Смит әрбір жеке адамның қоғам емес, өзінің пайдасы үшін, сондай-ақ пайда табу үшін кез келген капиталды қолдануға тырысатынын көрсетеді, ал пайда белгілі бір деңгейде капиталды ішкі өнеркәсіпте пайдалану үшін қажетті және өнімнің құнымен тікелей байланысты. Осыған байланысты:

Томас Роберт Мальтус (1798) төмен деңгейдегі тұрмыс жағдайын түсіндіру үшін азаятын өнімділік концепциясын қолданды. Оның пікірінше, адам популяциясы геометриялық прогрессиямен өседі, ал азық-түлік өндірісі арифметикалық прогрессиямен өседі. Шешімді жер көлеміне қарсы өсіп келе жатқан халықтың күші еңбекке азаятын өнімділікке әкелді. Оның айтуынша, нәтижесінде жалақы төмендеді, бұл халықтың көп бөлігінің тұрмыс деңгейінің ең төменгі шегінен жоғарылауына кедергі келтірді. Экономист Джулиан Линкольн Саймон Мальтустың қорытындыларын сынады. Адам Смит өндіріс пен табысқа басымдық берген болса, Дэвид Рикардо (1817) жер иелері, жұмысшылар және капиталистер арасындағы табыстың бөлінуіне назар аударды. Рикардо бір жағынан жер иелері, екінші жағынан еңбек пен капитал арасындағы қақтығысты көрді. Ол халық саны мен капиталдың өсуі, шектеулі жер көлеміне қарсы қысым көрсетуі жалға алу бағасын көтереді және жалақы мен пайданы төмендетеді деп болжады. Рикардо сондай-ақ салыстырмалы артықшылық принципін тұңғыш рет тұжырымдап, дәлелдеді, оған сәйкес әрбір ел өзінің өндіріс құнының салыстырмалы түрде төмен болған тауарларды өндіруге және экспорттауға мамандануы керек, тек өзінің өндірісіне ғана сүйенудің орнына. Бұл саудадан түскен пайданың «негізгі талдамалық түсіндірмесі» ретінде танылды. Классикалық дәстүрдің соңында Джон Стюарт Милл (1848) нарық жүйесінің тудырған табыстың бөлінуінің қажетсіздігі туралы бұрынғы классикалық экономистермен келіспеді. Милл нарықтың екі рөлінің арасындағы айқын айырмашылыққа назар аударды: ресурстарды бөлу және табысты бөлу. Ол нарық ресурстарды тиімді бөле алады, бірақ табысты бөле алмайды деп жазды, бұл қоғамның араласуын қажет етеді. Құн теориясы классикалық теорияда маңызды роль атқарды. Смит «әр нәрсенің нақты бағасы – оны алу үшін жұмсалатын еңбек пен қиындық» деп жазды. Смит жалға алу және пайдамен қатар, жалақыдан басқа да шығындар тауар бағасына кіреді деп мәлімдеді. Басқа классикалық экономистер Смит ұсынған құн теориясының әртүрлі нұсқаларын ұсынды, оны «еңбек құнының теориясы» деп атады. Классикалық экономика кез келген нарықтық экономиканың тұрақты физикалық байлықтан (капиталдан) және тұрақты халық санынан тұратын соңғы стационарлық күйге бейімделу тенденциясына назар аударды.

The Rev. Thomas Robert Malthus (1798) used the concept of diminishing returns to explain low living standards. Human population, he argued, tended to increase geometrically, outstripping the production of food, which increased arithmetically. The force of a rapidly growing population against a limited amount of land meant diminishing returns to labour. The result, he claimed, was chronically low wages, which prevented the standard of living for most of the population from rising above the subsistence level. Economist Julian Lincoln Simon has criticized Malthus's conclusions. While Adam Smith emphasized production and income, David Ricardo (1817) focused on the distribution of income among landowners, workers, and capitalists. Ricardo saw an inherent conflict between landowners on the one hand and labour and capital on the other. He posited that the growth of population and capital, pressing against a fixed supply of land, pushes up rents and holds down wages and profits. Ricardo was also the first to state and prove the principle of comparative advantage, according to which each country should specialize in producing and exporting goods in that it has a lower relative cost of production, rather relying only on its own production. It has been termed a "fundamental analytical explanation" for gains from trade. Coming at the end of the classical tradition, John Stuart Mill (1848) parted company with the earlier classical economists on the inevitability of the distribution of income produced by the market system. Mill pointed to a distinct difference between the market's two roles: allocation of resources and distribution of income. The market might be efficient in allocating resources but not in distributing income, he wrote, making it necessary for society to intervene. Value theory was important in classical theory. Smith wrote that the "real price of every thing is the toil and trouble of acquiring it". Smith maintained that, with rent and profit, other costs besides wages also enter the price of a commodity. Other classical economists presented variations on Smith, termed the 'labour theory of value'. Classical economics focused on the tendency of any market economy to settle in a final stationary state made up of a constant stock of physical wealth (capital) and a constant population size.

Марксистік экономика

Марксистік (кейіннен марксистік) экономика классикалық экономикадан туындайды және Карл Маркстың еңбегіне негізделген. Маркстың маңызды еңбегі "Капиталдың" бірінші томы 1867 жылы жарық көрді. Маркс еңбек құнының теориясы мен артық құн теориясына баса назар аударды. Маркс оларды капиталдың еңбекті эксплуатациялау механизмдері деп жазды. Еңбек құнының теориясы бойынша, айырбасталған тауардың құны оның өндірісіне жұмсалған еңбекпен анықталады, ал артық құн теориясы жұмысшыларға олардың еңбегімен жасалған құнның бір бөлігі ғана төленгенін көрсетті. Марксистік экономиканы Карл Каутскийдің (1854–1938) «Карл Маркстің экономикалық доктриналары және Сыныптық күрес (Эрфурт бағдарламасы)», Рудольф Хилфердингтің (1877–1941) «Қаржы капиталы», Владимир Лениннің (1870–1924) «Ресейде капитализмнің дамуы» және «Империализм, капитализмнің жоғарғы сатысы», сондай-ақ Роза Люксембургтің (1871–1919) «Капиталдың жинақталуы» атты еңбектері одан әрі дамытты.

Неоклассикалық экономика

Әлеуметтік ғылым ретінде қалыптасқан кезде экономиканы Жан Баптист Сей өзінің «Саяси экономика туралы трактаты» немесе «Байлықты өндіру, бөлу және тұтыну» (1803) атты еңбегінде байлықты өндіру, бөлу және тұтынуды зерттеу ретінде кеңінен талқылаған. Бұл үш ұғым тек байлықтың өсуі немесе азаюымен байланысты қарастырылды, олардың іске асыру процестеріне назар аударылмады. Сэйдің бұл анықтамасы қазірге дейін сақталып келеді, бірақ «байлық» сөзі «тауарлар мен қызметтер» дегенмен ауыстырылды, яғни байлыққа материалдық емес ұғымдар да кіре алады. Бір жүз отыз жыл өткен соң Лайонел Роббинс бұл анықтаманың енді жеткілікті емес екенін атап өтті, себебі көптеген экономистер адам қызметінің басқа салаларына теориялық және философиялық тұрғыдан үңіліп кірісті. «Экономикалық ғылымның мәні мен маңыздылығы» атты еңбегінде ол экономиканы адамның мінез-құлқының зерттелуі ретінде ұсынды, бұл мінез-құлық шектеулі ресурстарға байланысты және адамдарды таңдау жасауға, бәсекелес мақсаттарға ресурстарды бөлуге және үнемдеуге (шектелген ресурстарды ысырапқа салмай, ең жоғары әл-ауқатқа қол жеткізуге) мәжбүрлейді. Роббинс былай деді: «Экономика – бұл адамның мінез-құлқын, баламалы қолданылу мүмкіндігі бар шектеулі құралдар мен мақсаттар арасындағы қарым-қатынас ретінде зерттейтін ғылым». Роббинстің бұл анықтамасы кеңінен қабылданып, қазіргі оқулықтарға енді. Басым көпшілік экономистер Роббинстің анықтамасының кейбір нұсқаларын қабылдаса да, оның аясы мен әдісіне қатысты көптеген қарсылықтар туды. Шамамен 1870-1910 жылдар аралығында «неоклассикалық экономика» деп аталатын теориялар жиынтығы қалыптасты. «Экономика» терминін Альфред Маршалл және Мэри Пейли Маршалл сияқты неоклассикалық экономистер «экономикалық ғылым» дегенімен салыстырғанда қысқаша атау ретінде және бұрынғы «саяси экономика» терминінің орнына қолданды. Неоклассикалық экономика нарықтық тепе-теңдікте баға мен көлемнің бірлескен детерминанты ретінде сұраныс пен ұсынысты жүйелі түрде біріктірді, соның нәтижесінде өндірістің бөлінуі мен табыстың таралуына әсер етті. Ол классикалық экономиканың еңбек құнының теориясын сұраныс жағынан маржиналды пайдалылық теориясымен және ұсыныс жағынан шығындардың кеңірек теориясымен алмастырды. 20 ғасырда неоклассикалық теоретиктер қоғамның жалпы пайдалылығын өлшеу туралы бұрынғы идеядан бас тартып, ординалдық пайдалылыққа көшті, ол жеке тұлғалар арасындағы мінез-құлыққа негізделген қатынастарды қарастырады. Микроэкономикада неоклассикалық экономика ынталандырулар мен шығындардың шешім қабылдау процесіне үлкен әсер ететінін көрсетеді. Бұған тікелей мысал – жеке сұраныстың тұтынушылық теориясы, ол бағалардың (шығындар ретінде) және табыстың сұранысқа қалай әсер ететінін анықтайды. Неоклассикалық экономиканы сыншылары да, жақтастары да кейде ортодоксалды экономика деп атайды. Қазіргі заманғы бағытталған экономика неоклассикалық экономиканың негізінде дамып келеді, бірақ бұрынғы талдауларды толықтыратын немесе жалпылайтын көптеген жетілдірулер енгізілді, мысалы, эконометрика, ойын теориясы, нарықтың сәтсіздіктерін және кемелсіз бәсекелестікті талдау, сондай-ақ ұлттық табысқа әсер ететін ұзақ мерзімді айнымалыларды талдау үшін экономикалық өсудің неоклассикалық моделі. Неоклассикалық экономика жеке тұлғалардың, үй шаруашылықтарының және ұйымдардың (экономикалық субъектілер, ойыншылар немесе агенттер деп аталады) мінез-құлқын зерттейді, олар шектеулі ресурстарды басқарады немесе пайдаланады, олардың баламалы қолданылу мүмкіндігі бар, соның нәтижесінде қажетті мақсаттарға жетеді. Агенттердің рационалды түрде әрекет ететіні, бірнеше мақсаттарының бар екені, осы мақсаттарға жету үшін шектеулі ресурстарға ие екені, тұрақты қалауларының жиынтығы, нақты жалпы бағыт-бағдар мақсаты және таңдау жасау қабілеті бар деп есептеледі. Экономикалық ғылымның зерттеуіне жататын экономикалық проблема туындайды, егер бір немесе бірнеше ойыншылар ең жақсы нәтижеге қол жеткізу үшін шешім қабылдаса.

At its inception as a social science, economics was defined and discussed at length as the study of production, distribution, and consumption of wealth by Jean Baptiste Say in his Treatise on Political Economy or, The Production, Distribution, and Consumption of Wealth (1803). These three items were considered only in relation to the increase or diminution of wealth, and not in reference to their processes of execution. Say's definition has survived in part up to the present, modified by substituting the word "wealth" for "goods and services" meaning that wealth may include non material objects as well. One hundred and thirty years later, Lionel Robbins noticed that this definition no longer sufficed, because many economists were making theoretical and philosophical inroads in other areas of human activity. In his Essay on the Nature and Significance of Economic Science, he proposed a definition of economics as a study of human behaviour, subject to and constrained by scarcity, which forces people to choose, allocate scarce resources to competing ends, and economize (seeking the greatest welfare while avoiding the wasting of scarce resources). According to Robbins: "Economics is the science which studies human behavior as a relationship between ends and scarce means which have alternative uses". Robbins' definition eventually became widely accepted by mainstream economists, and found its way into current textbooks. Although far from unanimous, most mainstream economists would accept some version of Robbins' definition, even though many have raised serious objections to the scope and method of economics, emanating from that definition. A body of theory later termed "neoclassical economics" formed from about 1870 to 1910. The term "economics" was popularized by such neoclassical economists as Alfred Marshall and Mary Paley Marshall as a concise synonym for "economic science" and a substitute for the earlier "political economy". Neoclassical economics systematically integrated supply and demand as joint determinants of both price and quantity in market equilibrium, influencing the allocation of output and income distribution. It rejected the classical economics' labour theory of value in favor of a marginal utility theory of value on the demand side and a more comprehensive theory of costs on the supply side. In the 20th century, neoclassical theorists departed from an earlier idea that suggested measuring total utility for a society, opting instead for ordinal utility, which posits behavior based relations across individuals. In microeconomics, neoclassical economics represents incentives and costs as playing a pervasive role in shaping decision making. An immediate example of this is the consumer theory of individual demand, which isolates how prices (as costs) and income affect quantity demanded. Neoclassical economics is occasionally referred as orthodox economics whether by its critics or sympathizers. Modern mainstream economics builds on neoclassical economics but with many refinements that either supplement or generalize earlier analysis, such as econometrics, game theory, analysis of market failure and imperfect competition, and the neoclassical model of economic growth for analysing long run variables affecting national income. Neoclassical economics studies the behaviour of individuals, households, and organizations (called economic actors, players, or agents), when they manage or use scarce resources, which have alternative uses, to achieve desired ends. Agents are assumed to act rationally, have multiple desirable ends in sight, limited resources to obtain these ends, a set of stable preferences, a definite overall guiding objective, and the capability of making a choice. There exists an economic problem, subject to study by economic science, when a decision (choice) is made by one or more players to attain the best possible outcome.

Кейнс экономикасы

Кейнстік экономика Джон Мейнард Кейнстен, әсіресе оның "Жұмыспен қамту, пайыз және ақшаның жалпы теориясы" (1936) кітабынан бастау алады, ол заманауи макроэкономиканы жеке сала ретінде қалыптастырды. Кітапта бағалар салыстырмалы түрде икемсіз кезеңде ұлттық табысты анықтайтын факторларға назар аударылды. Кейнс еңбек нарығындағы жоғары жұмыссыздықтың төмен "тиімді сұраныстың" салдарынан өзін-өзі түзетуге келмейтінін, тіпті бағаның икемділігі мен ақша-кредиттік саясаттың тиімсіз болу себептерін кең теориялық тұрғыдан түсіндіруге тырысты. Кітаптың экономикалық талдауға тигізген әсеріне байланысты оған "революциялық" деген термин қолданылды. Келесі онжылдықтарда көптеген экономистер Кейнстің идеяларын қабылдап, оның еңбектерін дамытты. Джон Хикс және Альвин Хансен экономиканың қысқа мерзімді тепе-теңдігі туралы Кейнстің кейбір ойларын қарапайым түрде формалдаған IS–LM моделін жасады. Франко Модильяни мен Джеймс Тобин тиімді сұраныстың екі маңызды құралы – жеке тұтыну және инвестиция туралы маңызды теорияларды әзірледі. Лоуренс Клейн АҚШ экономикасына Кейнстік ойлауды жүйелі түрде қолдана отырып, алғашқы ірі макроэкономикалық модельді құрды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономика

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін бірден кейнсиандық экономика АҚШ-тың үкіметі мен оның одақтастары арасында басым экономикалық көзқарас болды, ал марксистік экономика Кеңес Одағының номенклатурасы мен оның одақтастары арасында басым экономикалық көзқарас болды.

Монетаризм

Монетаризм 1950-1960 жылдары пайда болды, оның интеллектуалдық көшбасшысы Милтон Фридман болды. Монетаристер ақша саясаты мен басқа да ақшалық шоктар, ақша массасының өсуімен көрсетілгендей, экономикалық құбылулардың маңызды себебі екенін, демек, тұрақтандыру мақсатында ақша саясаты фискалдық саясаттан басым екенін айтты. Фридман сонымен қатар орталық банктердің практикада тиімді, белсенді ақша саясатын жүргізуге қабілетіне күмән келтірді, оның орнына ақшаның тұрақты қарқында өсуі сияқты қарапайым қағидаларды қолдануды ұсынды. Монетаризм 1970-1980 жылдары кең танылды, сол кезде бірнеше ірі орталық банктер монетаризмге негізделген саясатты ұстанды, бірақ нәтижелер қанағаттандырмай шыққандықтан кейіннен одан бас тартты.

Жаңа классикалық экономика

1970 жылдары Роберт Лукас, Томас Сарджент және Эдвард Прескотт сияқты жаңа классикалық экономистер басым кейнсиандық парадигмаға күшті қарсылық көрсетті. Олар экономикаға рационалды күтулер ұғымын енгізді, бұл көптеген экономикалық пікірталастарға зор әсер етті, соның ішінде Лукастың сын-пікірі және нақты бизнес айналымдарының модельдерін ұсыну да бар.

Жаңа кейнсиандар

1980 жылдары Джордж Акерлоф, Джанет Йеллен, Грегори Манкив және Оливье Бланшар сияқты зерттеушілер тобы «жаңа кейнсиандық экономистер» деп аталды. Олар рационалды күтулер принципін және монетаристік немесе жаңа классикалық идеялардың басқаларын қабылдады, мысалы, микроэкономикалық негіздерге және оптимизацияланған мінез-құлыққа негізделген модельдерді пайдалану, бірақ сонымен бірге экономиканың жұмыс істеуі үшін нарықтың түрлі кемшіліктерінің маңыздылығын атап өтті, бұл тұрғыда Кейнспен келісті. Атап айтқанда, олар баға мен жалақының қатаңдығының эмпирикалық тұрғыдан байқалатын ерекшеліктерін түсіндіретін түрлі себептерді ұсынды, бұл ескі кейнсиандық үлгілердегідей қарапайым болжамдар емес, модельдердің ішкі (эндогендік) ерекшеліктері ретінде қарастырылды.

Жаңа неоклассикалық синтез

Кейіннен ондаған жылдар бойы кейнсиандықтар, монетаристер, жаңа классикалық және жаңа кейнсиандық экономистер арасындағы көбінесе қызу пікірталас нәтижесінде 2000-шы жылдарға қарай жаңа неоклассикалық синтез деп аталатын бірлескен көзқарас қалыптасты. Ол жаңа классикалық теорияның рационалды күтулер және оптимизациялау негізін, тауар, еңбек және несие нарықтарындағы ақпараттың толық болмауы сияқты нарықтық кемшіліктермен қатар номиналды қатаңдықтарды ескеретін жаңа кейнсиандық ұстаныммен үйлестірді. Экономиканы тұрақтандыруда, әсіресе инфляцияны бақылауда ақша-кредит саясатының маңыздылығы, сондай-ақ жиынтық сұранысқа әсер ете алуы мүмкін фискалдық саясаттың ықпалды рөлі дәстүрлі кейнсиандық көзқарас ретінде мойындалды. Әдістемелік тұрғыдан алғанда, бұл синтез нақты бизнес циклдары модельдерінен туындаған, бірақ бірнеше жаңа кейнсиандық және басқа да ерекшеліктермен толықтырылған динамикалық стохастикалық жалпы тепе-теңдік (DSGE) модельдері деп аталатын қолданбалы модельдердің жаңа класын құрады. Бұл модельдер қазіргі заманғы ақша-кредит саясатын жоспарлауда өте пайдалы және ықпалды болып табылады және көптеген орталық банктерде стандартты құрал ретінде қолданылады.

Қаржылық дағдарыстан кейін

2007–2008 жылдардағы қаржы дағдарысынан кейін макроэкономикалық зерттеулер жалпы экономика модельдеріне қаржы жүйесін түсінуді және енгізуді күшейтті, сондай-ақ қаржы секторындағы мәселелердің қалай үлкен макроэкономикалық төмендеуге алып келуі мүмкін екенін анықтауға баса назар аударды. Осы және басқа да зерттеу бағыттарында мінез-экономикасынан алынған шабыттар қазіргі экономикалық теорияда маңыздырақ роль атқара бастады. Сонымен қатар, экономикалық агенттер арасындағы әртүрлілік, мысалы, кіріс айырмашылықтары, соңғы экономикалық зерттеулерде үлкен маңызға ие.

Басқа мектептер мен тәсілдер

Басқа мектептер немесе ой-ұғымдар, әлемде танымал болған академиктердің белгілі бір топтарынан тараған және қолданылатын экономиканың нақты стиліне сілтеме жасайтындар: Фрайбург мектебі, Лозанна мектебі, Стокгольм мектебі және Чикаго экономика мектебі. 1970 және 1980 жылдары дәстүрлі экономика кейде АҚШ-тың шығыс және батыс жағалауларындағы университеттердің «тұзды су» тәсіліне және «тұщы су» немесе Чикаго мектебінің тәсіліне бөлінді. Макроэкономика ішінде, тарихи пайда болу ретімен: классикалық экономика, неоклассикалық экономика, кейнсиандық экономика, неоклассикалық синтез, монетаризм, жаңа классикалық экономика, жаңа кейнсиандық экономика және жаңа неоклассикалық синтез бар. Экономикалық ойдың негізгі бағытының дамуымен қатар, уақыт өте келе әртүрлі баламалы немесе гетеродокстық экономикалық теориялар пайда болды, олар өзіндік тұрғыда негізгі теорияға қарсы позиция алды. Бұл теориялар екі тарап арасындағы экономикалық қатынастарды реттеуде мемлекеттің ролінің барынша шектеулі болуын (мүмкін болса, жоқ болуын) қажет етеді. Фридрих Хайек пен Людвиг фон Мизес – Австрия мектебінің ең белгілі өкілдері. Кейнсиандық экономикадан кейінгі экономика макроэкономикалық қатаңдықтар мен бейімделу процестеріне назар аударады. Ол көбінесе Кембридж университетімен және Джоан Робинсонның еңбектерімен байланысты. Экологиялық экономика, сияқты экологиялық экономика, адам экономикасы мен олардың қоршаған ортасы арасындағы өзара әрекеттестікті зерттейді, бірақ экологиялық экономикадан айырмашылығы, негізгі экономикалық принциптерге қарсы тұрады. Екі саланың арасындағы маңызды айырмашылық – адам жасаған және табиғи капиталды алмастыру мүмкіндіктері туралы болжамдары. Сонымен қатар, баламалы дамуларға Маркс экономикасы, конституциялық экономика, институционалдық экономика, эволюциялық экономика, тәуелділік теориясы, структуралистік экономика, әлемдік жүйелер теориясы, эконофизика, эконодинамика, феминистік экономика және биофизикалық экономика жатады. Феминистік экономика экономикада гендердің ролін баса көрсетеді, гендерді көзге көрінбейтін қылып көрсететін немесе гендерлік теңсіздікті қолдайтын талдауларды сынға алады. Мақсаты – гендерлік теңдікті ынталандыру және әлсіз топтардың әл-ауқатын жақсарту үшін инклюзивті және гендерлік сезімтал экономикалық зерттеулер мен саясатты талдау жасау.

Other schools or trends of thought referring to a particular style of economics practised at and disseminated from well defined groups of academicians that have become known worldwide, include the Freiburg School, the School of Lausanne, the Stockholm school and the Chicago school of economics. During the 1970s and 1980s mainstream economics was sometimes separated into the Saltwater approach of those universities along the Eastern and Western coasts of the US, and the Freshwater, or Chicago school approach. Within macroeconomics there is, in general order of their historical appearance in the literature; classical economics, neoclassical economics, Keynesian economics, the neoclassical synthesis, monetarism, new classical economics, New Keynesian economics and the new neoclassical synthesis. Beside the mainstream development of economic thought, various alternative or heterodox economic theories have evolved over time, positioning themselves in contrast to mainstream theory. These include: It also emphasizes that the state should play as small role as possible (if any role) in the regulation of economic activity between two transacting parties. Friedrich Hayek and Ludwig von Mises are the two most prominent representatives of the Austrian school. Post Keynesian economics concentrates on macroeconomic rigidities and adjustment processes. It is generally associated with the University of Cambridge and the work of Joan Robinson. Ecological economics like environmental economics studies the interactions between human economies and the ecosystems in which they are embedded, but in contrast to environmental economics takes an oppositional position towards general mainstream economic principles. A major difference between the two subdisciplines is their assumptions about the substitution possibilities between man made and natural capital. Additionally, alternative developments include Marxian economics, constitutional economics, institutional economics, evolutionary economics, dependency theory, structuralist economics, world systems theory, econophysics, econodynamics, feminist economics and biophysical economics. Feminist economics emphasizes the role that gender plays in economies, challenging analyses that render gender invisible or support gender oppressive economic systems. The goal is to create economic research and policy analysis that is inclusive and gender aware to encourage gender equality and improve the well being of marginalized groups.

Теориялық зерттеулер

Негізгі экономикалық теория аналитикалық экономикалық модельдерге сүйенеді. Теория құру кезіндегі мақсат – ақпарат талаптары тұрғысынан кемінде қарапайым, болжамдары дәл және бұрынғы теорияларға қарағанда қосымша зерттеулер жүргізуге көбірек мүмкіндік беретін болжамдарды табу. Неоклассикалық экономикалық теория басым немесе ортодоксалды теориялық және методологиялық база құраса да, экономикалық теория гетеродоксалды экономикалық теориялар сияқты басқа да мектептердің пікірлерін де қамти алады. Микроэкономикадағы негізгі ұғымдарға сұраныс пен ұсыныс, маргинализм, рационалды таңдау теориясы, мүмкіндік құны, бюджеттік шектеулер, пайдалылық және фирма теориясы жатады. Алғашқы макроэкономикалық модельдер жиынтық айнымалылар арасындағы қатынастарды модельдеуге бағытталған, бірақ қатынастар уақыт өте келе өзгеретіндей болғандықтан, макроэкономистер, оның ішінде жаңа кейнсиандар, өз модельдерін микронегіздемелермен қайта жасады. Экономикалық ой-пікірді түсіндіруде теориялық қатынастарды көрсету үшін көбінесе екі өлшемді графиктер қолданылады. Әлдеқандай жалпылама жоғары деңгейде математикалық экономика – экономикадағы теорияларды бейнелеу және проблемаларды талдау үшін математикалық әдістерді қолдану болып табылады. Пол Сэмюэлсонның 1947 жылғы «Экономикалық талдау негіздері» атты еңбегі осы әдісті, әсіресе тепе-теңдікке жеткен агенттердің мінез-құлқының ең жоғары деңгейге жетуін көрсетеді. Бұл кітап экономикада операциялық мағынасы бар теоремалар деп аталатын мәлімдемелер класын зерттеуге бағытталған, яғни эмпирикалық деректермен жоққа шығаруға болатын теоремалар.

Эмпирикалық зерттеулер

Экономикалық теориялар көбінесе экономикалық деректерді пайдалана отырып, эконометрия қолдану арқылы эмпирикалық түрде тексеріледі. Физикалық ғылымдарға тән бақыланатын эксперименттер экономикада жасау қиын және сирек кездеседі, сондықтан кең ауқымды деректерді бақылау арқылы зерттейді; мұндай сынақтар бақыланатын эксперименттерге қарағанда әдетте аз қатаң деп есептеледі, ал қорытындылар көбінесе күмәнді болады. Дегенмен, эксперименталды экономика саласы дамып келеді және табиғи эксперименттер жиі қолданылуда. Регрессиялық талдау сияқты статистикалық әдістер кең таралған. Сала мамандары осы әдістерді гипотезалық байланыстың мөлшерін, экономикалық және статистикалық маңыздылығын ("сигналдың күші") бағалау үшін, сондай-ақ басқа факторлардың шуын азайту үшін пайдаланады. Осылайша, гипотеза қабылдануы мүмкін, бірақ нақты емес, ықтималдық тұрғысынан. Гипотезаның қабылдануы, оның жолданбас гипотеза ретінде сынақтан сәтті өтуіне байланысты. Көптеген қабылданған әдістерді қолдану, әртүрлі сынақтардың, деректер жиынтығының және бұрынғы сенімдердің болуына байланысты, нақты қорытындыға немесе белгілі бір мәселе бойынша консенсусқа әкелмейді. Эксперименталды экономика ғылыми бақылаудағы эксперименттерді пайдалануға ынталандырды. Бұл экономиканың табиғат ғылымдарынан ұзақ уақыт бойы байқалатын айырмашылығын азайтты, өйткені ол бұрын аксиомалар ретінде қабылданғандарды тікелей тексеруге мүмкіндік береді. Кейбір жағдайларда, аксиомалардың толыққанды дұрыс еместігі анықталды. Мінез-экономика саласында психолог Дэниел Канеман және Амос Тверскинің бірнеше когнитивтік қателіктер мен эвристиканы эмпирикалық түрде ашқандығы үшін 2002 жылы экономика бойынша Нобель сыйлығын жеңіп алды. Осыған ұқсас эмпирикалық сынақтар нейроэкономикада да жүргізіледі. Мысалы, тар эгоистік қалаулар туралы болжамға қарсы, өзімшілдік, қайырымдылық және ынтымақтастық қалауларын тексертін модель. Осы техникалар кейбіреулерді экономиканы "шынайы ғылым" деп атауға итермеледі.

Микроэкономика

Микроэкономика нарық құрылымын құрайтын ұйымдардың нарық жүйесін қалыптастыру үшін нарықта қалай өзара әрекеттесетінін зерттейді. Бұл ұйымдарға түрлі жіктемелерге ие жеке және мемлекеттік қатысушылар кіреді, олар көбінесе сауда-саттыққа қолжетімді бірліктердің жетіспеушілігі және реттеу аясында жұмыс істейді. Сауда-саттық нысаны алма сияқты материалдық тауар немесе жөндеу қызметтері, заңдық кеңес немесе ойын-сауық сияқты қызмет болуы мүмкін. Нарық құрылымының әртүрлі түрлері бар. Толық бәсекелестік нарығында ешбір қатысушы біртекті өнімнің бағасын белгілейтіндей нарықтық күшке ие болмайды. Басқаша айтқанда, әрбір қатысушы – «бағаны қабылдаушы», себебі ешбір қатысушы өнімнің бағасына ықпал ете алмайды. Шын дүниеде нарықтар көбінесе толық емес бәсекелестікке тап болады. Толық емес бәсекелестіктің түрлері: монополия (тауарды тек бір сатушы сатады), дуополия (тауарды тек екі сатушы сатады), олигополия (тауарды аздаған сатушылар сатады), монополистік бәсекелестік (жоғары деңгейде дифференциацияланған тауарларды көптеген сатушылар өндіреді), монопсония (тауарды тек бір сатып алушы сатып алады) және олигопсония (тауарды аздаған сатып алушылар сатып алады). Толық емес бәсекелестік жағдайындағы фирмалар «баға белгілеушілер» болуға мүмкіндік алады, яғни олар өз өнімдерінің бағасына ықпал ете алады. Ішінара тепе-теңдік әдісімен талдау кезінде, талдау жасалып жатқан нарықтағы қызмет басқа нарықтарға әсер етпейді деп есептеледі. Бұл әдіс тек бір нарықтағы барлық қызметтің қосындысын жинақтайды. Жалпы тепе-теңдік теориясы түрлі нарықтарды және олардың мінез-құлқын зерттейді. Ол барлық нарықтар бойынша (барлық қызметтің қосындысы) жинақтайды. Бұл әдіс нарықтағы өзгерістерді де, олардың өзара әрекеттесуін де, тепе-теңдікке қарай жетелейтін процестерді де зерттейді.

Өндіріс, шығындар және тиімділік

Микроэкономикада өндіріс – кірістерді өнімге айналдыру. Бұл тауар немесе қызметті алмасу немесе тікелей пайдалану үшін кірістерді қолданатын экономикалық процесс. Өндіріс – ағын, яғни белгілі бір уақыт кезеңіндегі өнімнің деңгейі. Айырмашылығы – тұтынуға арналған өндіріс (азық-түлік, шаш кесу сияқты) инвестициялық тауарларға (жаңа тракторлар, ғимараттар, жолдар сияқты), қоғамдық игіліктерге (ұлттық қорғаныс, шешекке қарсы вакцинация сияқты) немесе жеке тауарларға (жаңа компьютерлер, банан сияқты), сондай-ақ “оружие” мен “майға” қатысты өндіріс альтернативалары жатады. Өндіріс процесінде еңбек қызметі, капитал (өндірісте қолданылатын ұзақ өмір сүретін тауарлар, мысалы, қолданыстағы зауыт) және жер (табиғи ресурстарды қоса алғанда) сияқты өндірістің негізгі факторлары қолданылады. Басқа кірістерге соңғы тауарларды өндіруде қолданылатын аралық тауарлар жатуы мүмкін, мысалы, жаңа машинадағы болат. Экономикалық тиімділік – жүйе берілген кірістер мен қолда бар технологиямен қажетті өнімді қаншалықты жақсы өндіретінін өлшейді. Егер кірістер өзгермей, көбірек өнім өндірілсе, тиімділік жақсарады. Көпке танылған стандарт – Парето тиімділігі, ол басқа біреудің жағдайын нашарлатпай, біреудің жағдайын жақсарту мүмкін болмағанда қол жеткізіледі. Өндірістік мүмкіндік шегі (ОМШ) – тапшылықты, құндылықты және тиімділікті көрнекі түрде бейнелейтін құрал. Ең қарапайым жағдайда экономика екі ғана тауар өндіре алады (мысалы, “оружие” және “май”). ОМШ – бұл екі тауардың белгілі бір технологиямен өндірілетін әртүрлі сандық комбинацияларын көрсететін кесте немесе график (оң жақтағыдай), ол мүмкін болатын жалпы өнімді шектейтін факторлық кірістердің жиынтығы. қисықтағы әрбір нүкте экономиканың әлеуеттік жалпы өнімін көрсетеді, бұл екінші тауардың өндірілген мөлшері ескерілгенде, бірінші тауардың ең жоғары өндірілген мөлшері болып табылады. Тапшылық фигурада адамдардың ОМШ-тан тыс тұтынуға ниет білдіргенімен, мүмкіндігі болмауымен (мысалы, Х нүктесінде) және қисықтың теріс еңістігімен көрсетіледі. Егер бір тауардың өндірісі қисық бойымен артса, екінші тауардың өндірісі төмендейді, бұл кері байланыс. Себебі бір тауардың өнімін арттыру үшін екінші тауарды өндіруден оған кірістерді ауыстыру қажет, содан кейін соңғысының өнімі азаяды. қисықтың бір нүктесіндегі еңістігі екі тауардың арасындағы айырбас құнын көрсетеді. Ол бір тауардың қосымша бірлігінің құны екінші тауардың қанша бірлігінен айырылумен өлшенді, бұл нақты мүмкіндік құнының мысалы. Осылайша, егер бір “оружие” 100 бірлік майға тұрса, бір “оружие” мүмкіндік құны 100 бірлік майға тең. ОМШ бойынша тапшылық, жиынтық түрде бір тауардың көбірек мөлшерін таңдау екінші тауардың азырақ мөлшерін пайдалануды білдіреді. Дегенмен, нарықтық экономикада қисық бойымен қозғалыс агенттер үшін арттырылған өнімнің құны шығындарға тең деп есептелуі мүмкін. Құрылымы бойынша, қисықтағы әрбір нүкте берілген кірістер үшін өнімді максимизациялаудағы өндірістік тиімділікті көрсетеді. қисықтың ішіндегі нүкте (А нүктесінде) мүмкін, бірақ өндірістік тиімсіздікті білдіреді (кірістердің ысырапты пайдалануы), өйткені бір немесе екі тауардың өнімін солтүстік-шығыс бағытта қисыққа қарай жылжыту арқылы арттыруға болады. Мұндай тиімсіздікке мысалдар ретінде бизнес айналымының төмендеу кезеңіндегі жоғары жұмыссыздық немесе елдің экономикалық ұйымы, ол ресурстарды толық пайдалануға ынталандырмайды, келтірілуі мүмкін. қисықта болу да, егер ол тұтынушылардың басқа нүктелерге қарағанда артық көретін тауарлардың қоспасын өндірмесе, бөлу тиімділігін (Парето тиімділігі деп те аталады) толық қанағаттандырмауы мүмкін. Мемлекеттік саясаттағы қолданбалы экономиканың көп бөлігі экономиканың тиімділігін қалай жақсартуға болатынын анықтаумен байланысты. Тапшылықтың шындығын мойындап, содан кейін қоғамды ресурстарды барынша тиімді пайдалану үшін қалай ұйымдастыру керектігін анықтау “экономиканың мәні” деп сипатталды, онда пән “өзінің ерекше үлесін қосады”.

In microeconomics, production is the conversion of inputs into outputs. It is an economic process that uses inputs to create a commodity or a service for exchange or direct use. Production is a flow and thus a rate of output per period of time. Distinctions include such production alternatives as for consumption (food, haircuts, etc.) vs. investment goods (new tractors, buildings, roads, etc. ), public goods (national defence, smallpox vaccinations, etc.) or private goods (new computers, bananas, etc. ), and "guns" vs "butter". Inputs used in the production process include such primary factors of production as labour services, capital (durable produced goods used in production, such as an existing factory), and land (including natural resources). Other inputs may include intermediate goods used in production of final goods, such as the steel in a new car. Economic efficiency measures how well a system generates desired output with a given set of inputs and available technology. Efficiency is improved if more output is generated without changing inputs. A widely accepted general standard is Pareto efficiency, which is reached when no further change can make someone better off without making someone else worse off. The production–possibility frontier (PPF) is an expository figure for representing scarcity, cost, and efficiency. In the simplest case an economy can produce just two goods (say "guns" and "butter"). The PPF is a table or graph (as at the right) showing the different quantity combinations of the two goods producible with a given technology and total factor inputs, which limit feasible total output. Each point on the curve shows potential total output for the economy, which is the maximum feasible output of one good, given a feasible output quantity of the other good. Scarcity is represented in the figure by people being willing but unable in the aggregate to consume beyond the PPF (such as at X) and by the negative slope of the curve. If production of one good increases along the curve, production of the other good decreases, an inverse relationship. This is because increasing output of one good requires transferring inputs to it from production of the other good, decreasing the latter. The slope of the curve at a point on it gives the trade off between the two goods. It measures what an additional unit of one good costs in units forgone of the other good, an example of a real opportunity cost. Thus, if one more Gun costs 100 units of butter, the opportunity cost of one Gun is 100 Butter. Along the PPF, scarcity implies that choosing more of one good in the aggregate entails doing with less of the other good. Still, in a market economy, movement along the curve may indicate that the choice of the increased output is anticipated to be worth the cost to the agents. By construction, each point on the curve shows productive efficiency in maximizing output for given total inputs. A point inside the curve (as at A), is feasible but represents production inefficiency (wasteful use of inputs), in that output of one or both goods could increase by moving in a northeast direction to a point on the curve. Examples cited of such inefficiency include high unemployment during a business cycle recession or economic organization of a country that discourages full use of resources. Being on the curve might still not fully satisfy allocative efficiency (also called Pareto efficiency) if it does not produce a mix of goods that consumers prefer over other points. Much applied economics in public policy is concerned with determining how the efficiency of an economy can be improved. Recognizing the reality of scarcity and then figuring out how to organize society for the most efficient use of resources has been described as the "essence of economics", where the subject "makes its unique contribution."

Мамандандыру

Мамандандыру теориялық және эмпирикалық тұрғыдан экономикалық тиімділіктің кілті саналады. Әртүрлі адамдар немесе елдер өндірістің әртүрлі нақты мүмкіндік шығындарына ие болуы мүмкін, мысалы, бір жұмысшыға шаққандағы адам капиталының көлемі немесе капитал-еңбек арақатынасының айырмашылығынан. Теория бойынша, мұндай жағдай салыстырмалы артықшылықты, яғни, салыстырмалы түрде көп және арзан болатын өндіріс факторларын көбірек пайдаланатын тауарларды өндіруде береді. Тіпті бір аймақ өнімнің барлық түрлері бойынша шығыстар мен кірістер арақатынасы бойынша абсолюттік артықшылыққа ие болса да, ол салыстырмалы артықшылығы бар өнімге мамандануы мүмкін және осылайша абсолюттік артықшылығы жоқ, бірақ басқа тауарды өндіруде салыстырмалы артықшылығы бар аймақпен сауда жасаудан пайда көреді. Жоғары кіріс көлеміне ие елдерді қоса алғанда, ұқсас технология мен өндіріс факторларына қол жеткізген аймақтар арасында да сауданың жоғары деңгейі байқалады. Бұл ұқсас, бірақ әртүрлі өнімдерді өндірудегі мамандандыруды түсіндіру үшін масштаб эффектісі мен кластерленуді зерттеуге алып келді, бұл саудаға қатысушы аймақтардың немесе елдердің жалпы тиімділігін арттырады. Мамандандырудың жалпы теориясы жеке тұлғалар, шаруашылықтар, өндірушілер, қызмет көрсетушілер және экономикалар арасындағы саудаға қолданылады. Осы өндіріс жүйелерінің әрқайсысында еңбек бөлінісі болуы мүмкін, онда әртүрлі жұмыс топтары маманданады, немесе капитал жабдықтарының әртүрлі түрлері мен жерді әртүрлі пайдалану жүзеге асырылады. Жоғарыда аталған ерекшеліктерді біріктіретін мысал – дамыған елдер сияқты жоғары технологиялық білімді өнімдерді өндіруге маманданған ел, дамушы елдермен еңбек салыстырмалы түрде арзан және көп болатын зауыттарда өндірілетін тауарлар үшін сауда жасау арқылы өндірістің мүмкіндік шығындарын өзгертеді. Осылайша, өндірісте мамандану және сауда жасау арқылы, әр елдің өзінің жоғары және төмен технологиялық өнімдерін өндіруіне қарағанда жалпы өнім мен тұтынушының игілігі артады. Теория мен тәжірибе нарықтық бағалардың өнімдер мен өндіріс факторларына сәйкес, салыстырмалы артықшылық бойынша өндіріс факторларын бөлуін қамтамасыз ететінін көрсетеді, яғни, арзан өндіріс факторлары арзан өнімдерді өндіруге жұмсалады. Бұл процесте жиынтық өнімнің өсуі қосымша нәтиже немесе мақсатты түрде болуы мүмкін. Өндірістің мұндай мамандануы саудадан пайда табуға мүмкіндік береді, осы арқылы өндіріс факторларының иелері бір тауарды басқа, құндырақ тауарларға сатудан пайда көреді. Саудадан түсетін пайданы табыстың арту деңгейі арқылы бағалауға болады.

Specialization is considered key to economic efficiency based on theoretical and empirical considerations. Different individuals or nations may have different real opportunity costs of production, say from differences in stocks of human capital per worker or capital/labour ratios. According to theory, this may give a comparative advantage in production of goods that make more intensive use of the relatively more abundant, thus relatively cheaper, input. Even if one region has an absolute advantage as to the ratio of its outputs to inputs in every type of output, it may still specialize in the output in which it has a comparative advantage and thereby gain from trading with a region that lacks any absolute advantage but has a comparative advantage in producing something else. It has been observed that a high volume of trade occurs among regions even with access to a similar technology and mix of factor inputs, including high income countries. This has led to investigation of economies of scale and agglomeration to explain specialization in similar but differentiated product lines, to the overall benefit of respective trading parties or regions. The general theory of specialization applies to trade among individuals, farms, manufacturers, service providers, and economies. Among each of these production systems, there may be a corresponding division of labour with different work groups specializing, or correspondingly different types of capital equipment and differentiated land uses. An example that combines features above is a country that specializes in the production of high tech knowledge products, as developed countries do, and trades with developing nations for goods produced in factories where labour is relatively cheap and plentiful, resulting in different in opportunity costs of production. More total output and utility thereby results from specializing in production and trading than if each country produced its own high tech and low tech products. Theory and observation set out the conditions such that market prices of outputs and productive inputs select an allocation of factor inputs by comparative advantage, so that (relatively) low cost inputs go to producing low cost outputs. In the process, aggregate output may increase as a by product or by design. Such specialization of production creates opportunities for gains from trade whereby resource owners benefit from trade in the sale of one type of output for other, more highly valued goods. A measure of gains from trade is the increased income levels that trade may facilitate.

Сұраныс пен ұсыныс

Бағалар мен сандық көрсеткіштер нарықтық экономикада өндірілген және айырбасталған тауарлардың ең тікелей байқалатын сипаттамалары ретінде қарастырылады. Сұраныс пен ұсыныс теориясы – бағалардың өндірілген және тұтынылатын көлемді қалай үйлестіретінін түсіндірудің негізгі қағидасы. Микроэкономикада ол толық бәсекелестікке ие нарықта баға мен өнімді анықтауға қолданылады, онда баға белгілеуге жеткілікті ықпалы бар сатып алушылар мен сатушылар жоқ. Белгілі бір тауар нарығында сұраныс – барлық сатып алушылардың тауардың әрбір бірлік бағасына сатып алуға дайын болатын мөлшерінің арақатынасы. Сұраныс көбінесе баға мен сұраныстағы көлемді көрсететін кесте немесе график түрінде бейнеленеді (суреттегідей). Сұраныс теориясы жеке тұтынушылардың табыс, баға, талғамдар және т.б. ескере отырып, әр тауардың ең қанағаттандыратын мөлшерін рационалды түрде таңдайтынын сипаттайды. Бұл "шектелген пайдалылықты максимизациялау" деп аталады (талапқа қатысты шектеулер ретінде табыс пен байлықпен). Мұнда пайдалылық – әр жеке тұтынушының әртүрлі тауар жиынтығын бағалау жүйесін көрсетеді. Сұраныс заңы бойынша, жалпы алғанда, белгілі бір нарықтағы баға мен сұраныс кері байланыста болады. Яғни, өнімнің бағасы жоғары болса, адамдар одан аз сатып алуға дайын болады (басқа жағдайлар өзгермейді). Тауардың бағасы төмендеген сайын тұтынушылар салыстырмалы түрде қымбат тауарлардан оған қарай ауысады (іріктеу эффектісі). Сонымен қатар, бағаның төмендеуінен сатып алу мүмкіндігі артады (табыс эффектісі). Басқа факторлар да сұранысты өзгерте алады; мысалы, табыстың өсуі қалыпты тауарға сұраныс қисығын сыртқа қарай жылжытады (суреттегідей). Сұраныс пен ұсыныстың барлық анықтамалық факторлары тұрақты деп есептеледі. Ұсыныс – тауардың бағасы мен сол бағамен сатуға дайын тауар мөлшері арасындағы қатынас. Ол баға мен ұсынылған көлемді байланыстыратын кесте немесе график түрінде көрсетілуі мүмкін. Өндірушілер, мысалы, кәсіпорындар, пайданы максимизациялауға ұмтылады, яғни ең жоғары пайда әкелетін тауар мөлшерін өндіруге және ұсынуға тырысады. Егер басқа факторлар өзгермесе, ұсыныс баға мен көлемге қатысты функция ретінде қарастырылады. Яғни, тауарды сатуға болатын баға жоғары болса, өндірушілер одан көп өнім ұсынады (суреттегідей). Жоғары баға өндірісті ұлғайтуды тиімді етеді. Сұраныс жағындағыдай, ұсыныс жағдайы да өндірістік ресурстар бағасының өзгеруі немесе технологиялық жақсартулар салдарынан өзгеруі мүмкін. "Ұсыныс заңы" бойынша, бағаның өсуі ұсыныстың ұлғаюына, ал бағаның төмендеуі ұсыныстың қысқаруына әкеледі. Мұнда да ұсынысты анықтайтын факторлар – өнімдердің бағасы, өндіріс шығындары, қолданылған технология және өндірістің әртүрлі факторлары белгілі бір уақыт аралығында тұрақты деп есептеледі. Нарықтық тепе-теңдік – ұсыныс пен сұраныс қисықтарының қиылысу нүктесінде, ұсынылған және сұранылған көлемдер тең болатын жағдай. Тепе-теңдік бағасынан төмен бағада ұсынылған көлем сұранылған көлемнен кем болады. Бұл бағаны көтеруге ықпал етеді. Тепе-теңдік бағасынан жоғары бағада ұсынылған көлем сұранылған көлемнен артық болады. Бұл бағаны төмендетуге әкеледі. Сұраныс пен ұсыныс моделі берілген сұраныс және ұсыныс қисықтары үшін баға мен көлем ұсынылған және сұранылған көлемдер тең болатын бағада тұрақталатынын болжайды. Сұраныс пен ұсыныс теориясы сұраныстың (суреттегідей) немесе ұсыныстың өзгеруінен жаңа баға және көлем комбинациясын болжайды.

Prices and quantities have been described as the most directly observable attributes of goods produced and exchanged in a market economy. The theory of supply and demand is an organizing principle for explaining how prices coordinate the amounts produced and consumed. In microeconomics, it applies to price and output determination for a market with perfect competition, which includes the condition of no buyers or sellers large enough to have price setting power. For a given market of a commodity, demand is the relation of the quantity that all buyers would be prepared to purchase at each unit price of the good. Demand is often represented by a table or a graph showing price and quantity demanded (as in the figure). Demand theory describes individual consumers as rationally choosing the most preferred quantity of each good, given income, prices, tastes, etc. A term for this is "constrained utility maximization" (with income and wealth as the constraints on demand). Here, utility refers to the hypothesized relation of each individual consumer for ranking different commodity bundles as more or less preferred. The law of demand states that, in general, price and quantity demanded in a given market are inversely related. That is, the higher the price of a product, the less of it people would be prepared to buy (other things unchanged). As the price of a commodity falls, consumers move toward it from relatively more expensive goods (the substitution effect). In addition, purchasing power from the price decline increases ability to buy (the income effect). Other factors can change demand; for example an increase in income will shift the demand curve for a normal good outward relative to the origin, as in the figure. All determinants are predominantly taken as constant factors of demand and supply. Supply is the relation between the price of a good and the quantity available for sale at that price. It may be represented as a table or graph relating price and quantity supplied. Producers, for example business firms, are hypothesized to be profit maximizers, meaning that they attempt to produce and supply the amount of goods that will bring them the highest profit. Supply is typically represented as a function relating price and quantity, if other factors are unchanged. That is, the higher the price at which the good can be sold, the more of it producers will supply, as in the figure. The higher price makes it profitable to increase production. Just as on the demand side, the position of the supply can shift, say from a change in the price of a productive input or a technical improvement. The "Law of Supply" states that, in general, a rise in price leads to an expansion in supply and a fall in price leads to a contraction in supply. Here as well, the determinants of supply, such as price of substitutes, cost of production, technology applied and various factors inputs of production are all taken to be constant for a specific time period of evaluation of supply. Market equilibrium occurs where quantity supplied equals quantity demanded, the intersection of the supply and demand curves in the figure above. At a price below equilibrium, there is a shortage of quantity supplied compared to quantity demanded. This is posited to bid the price up. At a price above equilibrium, there is a surplus of quantity supplied compared to quantity demanded. This pushes the price down. The model of supply and demand predicts that for given supply and demand curves, price and quantity will stabilize at the price that makes quantity supplied equal to quantity demanded. Similarly, demand and supply theory predicts a new price quantity combination from a shift in demand (as to the figure), or in supply.

Кәсіпорындар

Адамдар көбінесе нарықта тікелей сауда жасамайды. Керісінше, ұсынушылар фирмаларда жұмыс істеп, өнімді олар арқылы шығарады. Фирмалардың ең танымал түрлері – корпорациялар, серіктестіктер және трасттар. Рональд Коуздың пікірінше, адамдар өндірісін фирмаларда ұйымдастыра бастайды, өйткені бизнес жүргізудің құны нарықта жүргізуге қарағанда төмендейді. Фирмалар еңбек және капиталды біріктіреді, сондай-ақ жеке нарықтағы саудаға қарағанда айтарлықтай үлкен масштабтық экономияға қол жеткізе алады (өндірілген бірліктер саны артқан сайын бірлікке шаққандағы орташа шығын төмендейді). Сұраныс және ұсыныс теориясында зерттелген толық бәсекелестік нарықтарында көптеген өндірушілер болады, олардың ешқайсысы бағаға елеулі әсер ете алмайды. Өндірістік ұйым осы ерекше жағдайдан шығып, бағаны бақылай алатын фирмалардың стратегиялық мінез-құлқына зерттеу жүргізеді. Онда мұндай нарықтардың құрылымы мен олардың өзара әрекеттесуі қарастырылады. Толық бәсекелестіктен басқа, зерттелген жалпы нарық құрылымдарына монополиялық бәсекелестік, олигополияның түрлі формалары және монополия жатады. Менеджмент экономикасы микроэкономикалық талдауды бизнес фирмаларындағы немесе басқа басқару бірліктеріндегі нақты шешімдерге қолданады. Ол операциялық зерттеулер және бағдарламалау сияқты сандық әдістерге, сондай-ақ нақтылық пен толық білімнің болмауы жағдайында регрессиялық талдау сияқты статистикалық әдістерге көп сүйенеді. Бірлестіретін тақырып – бұл фирманың мақсаттары мен технология және нарық жағдайларымен байланысты шектеулерді ескере отырып, бизнес шешімдерін оңтайландыруға жасалған әрекет, оның ішінде бірлік өндірісінің шығынын азайту және пайданы барынша арттыру.

Белгісіздік және ойын теориясы

Экономикадағы белгісіздік – пайда немесе залалдың белгісіздігі, ол тәуекел ретінде бағалансын ба, бағаланбасын ба. Ол болмаса, үй шаруашылықтарының мінез-құлқы жұмыс және табыс мүмкіндіктерінің белгісіздігіне тәуелді болмас еді, қаржы және капитал нарықтары әр нарық кезеңінде бір ғана құралмен алмасуға дейін қысқартылар еді, ал коммуникация индустриясы болмас еді. Оның әртүрлі формаларын ескере отырып, белгісіздікті бейнелеудің және экономикалық агенттердің оған реакциясын модельдеудің әртүрлі жолдары бар. Ойын теориясы – агенттер арасындағы стратегиялық өзара әрекеттестікті зерттейтін қолданбалы математиканың бір саласы. Ол жоғарыда талқыланған өнеркәсіптік ұйымның математикалық негізін ұсынады, мысалы, фирмалардың әртүрлі мінез-құлқын модельдеу үшін, мысалы, бірнеше сатушы бар (солипсистік) салада, бірақ жалақы келіссөздеріне, сауда-саттыққа, келісімшарт жасауға және жеке агенттердің бір-біріне айқын әсер ете алатындай аз болған кез келген жағдайға да қолданылады. Мінез-құлық экономикасында ол агенттердің өз мүдделеріне кем дегенде жартылай қарсы келетін басқалармен өзара әрекеттескенде таңдайтын стратегияларын модельдеу үшін қолданылады. Бұл ретте ол нарық қатысушыларын талдау үшін жасалған максимизациялық тәсілдерді, мысалы, сұраныс пен ұсыныс моделінде жалпылайды және қатысушылардың толық емес ақпаратқа ие болуына мүмкіндік береді. Бұл сала 1944 жылы Джон фон Нойман мен Оскар Моргенштерннің «Ойындар теориясы және экономикалық мінез-құлық» атты классикалық еңбегінен бастау алады. Оның экономикадан тыс, ядролық стратегияларды, этиканы, саясаттануды және эволюциялық биологияны қалыптастыру сияқты алуан түрлі салаларда маңызды қолданылуы бар. Тәуекелден қашу белсенділікті ынталандыруы мүмкін, бұл жақсы жұмыс істейтін нарықтарда тәуекелді азайтады және тәуекел туралы ақпаратты жеткізеді, мысалы, сақтандыру, тауар фьючерстік келісімшарттары және қаржы құралдары нарықтарында. Қаржылық экономика немесе қарапайым қаржы – қаржы ресурстарын бөлуді сипаттайды. Сонымен қатар, ол қаржы құралдарының бағасын, компаниялардың қаржылық құрылымын, қаржы нарықтарының тиімділігі мен осалдығын, қаржы дағдарыстарын және осыған байланысты мемлекеттік саясатты немесе реттеуді талдайды. Кейбір нарықтық ұйымдар белгісіздікпен байланысты тиімсіздіктерге әкелуі мүмкін. Джордж Акерлофтың «Лимонға арналған нарық» мақаласына сүйене отырып, парадигмалық мысал – екіжүзді пайдаланылған автомобиль нарығы. Автомобильдің «лимон» екенін білмейтін сатып алушылар оның бағасын сапалы екінші қол автомобиль бағасынан төмендетеді. Ақпараттық асимметрия осында пайда болады, егер сатушы сатып алушыдан маңызды ақпаратқа ие болса, бірақ оны жариялауға мүдделі болмаса. Сақтандырудағы байланысты проблемалар – теріс таңдау, яғни тәуекелге ұшырағандар сақтандыруға көбірек ұмтылады (мысалы, абайсыз жүргізушілер), және моральдық тәуекел, яғни сақтандыру тәуекелге толы мінез-құлыққа әкеледі (мысалы, абайсыз жүргізу). Екі проблема да сақтандыру құнын арттырады және нарықтан басқаша дайын транзакция жасағысы келетін тараптарды шығарып, тиімділікті төмендетеді («толық емес нарықтар»). Сонымен қатар, бір мәселені азайтуға тырысу, мысалы, сақтандыруды міндетті ету арқылы жағымсыз таңдау, басқа мәселені, мысалы, моральдық тәуекелді күшейтеді. Мұндай проблемаларды зерттейтін ақпараттық экономика сақтандыру, келісімшарт құқығы, механизмдерді жобалау, ақша-кредит саясаты және денсаулық сақтау сияқты салаларда маңызды.

Uncertainty in economics is an unknown prospect of gain or loss, whether quantifiable as risk or not. Without it, household behaviour would be unaffected by uncertain employment and income prospects, financial and capital markets would reduce to exchange of a single instrument in each market period, and there would be no communications industry. Given its different forms, there are various ways of representing uncertainty and modelling economic agents' responses to it. Game theory is a branch of applied mathematics that considers strategic interactions between agents, one kind of uncertainty. It provides a mathematical foundation of industrial organization, discussed above, to model different types of firm behaviour, for example in a solipsistic industry (few sellers), but equally applicable to wage negotiations, bargaining, contract design, and any situation where individual agents are few enough to have perceptible effects on each other. In behavioural economics, it has been used to model the strategies agents choose when interacting with others whose interests are at least partially adverse to their own. In this, it generalizes maximization approaches developed to analyse market actors such as in the supply and demand model and allows for incomplete information of actors. The field dates from the 1944 classic Theory of Games and Economic Behavior by John von Neumann and Oskar Morgenstern. It has significant applications seemingly outside of economics in such diverse subjects as the formulation of nuclear strategies, ethics, political science, and evolutionary biology. Risk aversion may stimulate activity that in well functioning markets smooths out risk and communicates information about risk, as in markets for insurance, commodity futures contracts, and financial instruments. Financial economics or simply finance describes the allocation of financial resources. It also analyses the pricing of financial instruments, the financial structure of companies, the efficiency and fragility of financial markets, financial crises, and related government policy or regulation. Some market organizations may give rise to inefficiencies associated with uncertainty. Based on George Akerlof's "Market for Lemons" article, the paradigm example is of a dodgy second hand car market. Customers without knowledge of whether a car is a "lemon" depress its price below what a quality second hand car would be. Information asymmetry arises here, if the seller has more relevant information than the buyer but no incentive to disclose it. Related problems in insurance are adverse selection, such that those at most risk are most likely to insure (say reckless drivers), and moral hazard, such that insurance results in riskier behaviour (say more reckless driving). Both problems may raise insurance costs and reduce efficiency by driving otherwise willing transactors from the market ("incomplete markets"). Moreover, attempting to reduce one problem, say adverse selection by mandating insurance, may add to another, say moral hazard. Information economics, which studies such problems, has relevance in subjects such as insurance, contract law, mechanism design, monetary economics, and health care.

Нарықтың жетіспеушілігі

"Нарық сәтсіздігі" термині стандартты экономикалық болжамдарды күңкілдетуі мүмкін бірнеше мәселелерді қамтиды. Экономистер нарық сәтсіздігін әртүрлі жіктесе де, негізгі мәтіндерде келесі санаттар көрінеді. Ақпарат асимметриясы және толық емес нарықтар экономикалық тиімсіздікке алып келуі мүмкін, бірақ жоғарыда айтылғандай, нарықтық, құқықтық және реттеуші шаралар арқылы тиімділікті арттыру мүмкіндігі де бар. Табиғи монополия, немесе "практикалық" және "техникалық" монополияның байланысты түсініктері – бұл өндірушілерді шектеудегі бәсекелестіктің сәтсіздігінің ең жоғары дәрежесі. Шамадан тыс үлкен масштабтағы экономика – мұның бір себебі. Қоғамдық тауарлар – бұл әдеттегі нарықта жеткіліксіз ұсынылатын тауарлар. Оның ерекшеліктері – адамдар қоғамдық тауарларды төлемей тұтынуға мүмкіндігі және бір уақытта бірнеше адам тауарды тұтынуы. Сыртқы факторлар өндіріс немесе тұтынудан туындайтын маңызды әлеуметтік шығындар мен пайдалар нарықтық бағаларда көрінбейтін жағдайларда пайда болады. Мысалы, ауаның ластануы теріс сыртқы факторды, ал білім беру оң сыртқы факторды (қылмыс деңгейінің төмендеуі және т.б.) тудыруы мүмкін. Үкіметтер көбінесе теріс сыртқы факторлары бар тауарлардың сатылуын салықпен шектейді және оң сыртқы факторлары бар тауарлардың сатып алуын субсидиялайды немесе ынталандырады, осы сыртқы факторлардың баға бұрмалауын түзету үшін. Сұраныс пен ұсыныстың негізгі теориясы тепе-теңдікті болжайды, бірақ сұраныс немесе ұсыныстың өзгеруіне байланысты тепе-теңдікке бейімделу жылдамдығын болжамайды. Көптеген салаларда бағаның жабысқақтығының кейбір түрлері қарастырылады, бұл бағаларға емес, қысқа мерзімде сұраныс немесе ұсыныс жағындағы өзгерістерге бейімделетін көлемдерді есепке алу үшін. Бұл макроэкономикадағы бизнес айналымының стандартты талдауын қамтиды. Талдау көбінесе мұндай бағаның жабысқақтығының себептерін және олардың гипотезалық ұзақ мерзімді тепе-теңдікке жетуге тигізетін әсерін қарастырады. Мұндай бағаның жабысқақтығының нақты мысалдары еңбек нарығындағы жалақы ставкалары және толық емес бәсекелестік нарықтарындағы жарияланған бағалар. Экономиканың кейбір мамандандырылған салалары басқаларына қарағанда нарық сәтсіздіктерімен көбірек айналысады. Мемлекеттік сектор экономикасы – оның бір мысалы. Экологиялық экономиканың көп бөлігі сыртқы факторларға немесе "қоғамдық зиянға" қатысты. Саясат мүмкіндіктеріне шығын-пайданы талдауды көрсететін реттеулер немесе ынталандыруларды өзгертетін нарықтық шешімдер, мысалы, эмиссиялық төлемдер немесе меншік құқықтарын қайта қарау кіреді.

The term "market failure" encompasses several problems which may undermine standard economic assumptions. Although economists categorize market failures differently, the following categories emerge in the main texts. Information asymmetries and incomplete markets may result in economic inefficiency but also a possibility of improving efficiency through market, legal, and regulatory remedies, as discussed above. Natural monopoly, or the overlapping concepts of "practical" and "technical" monopoly, is an extreme case of failure of competition as a restraint on producers. Extreme economies of scale are one possible cause. Public goods are goods which are under supplied in a typical market. The defining features are that people can consume public goods without having to pay for them and that more than one person can consume the good at the same time. Externalities occur where there are significant social costs or benefits from production or consumption that are not reflected in market prices. For example, air pollution may generate a negative externality, and education may generate a positive externality (less crime, etc.). Governments often tax and otherwise restrict the sale of goods that have negative externalities and subsidize or otherwise promote the purchase of goods that have positive externalities in an effort to correct the price distortions caused by these externalities. Elementary demand and supply theory predicts equilibrium but not the speed of adjustment for changes of equilibrium due to a shift in demand or supply. In many areas, some form of price stickiness is postulated to account for quantities, rather than prices, adjusting in the short run to changes on the demand side or the supply side. This includes standard analysis of the business cycle in macroeconomics. Analysis often revolves around causes of such price stickiness and their implications for reaching a hypothesized long run equilibrium. Examples of such price stickiness in particular markets include wage rates in labour markets and posted prices in markets deviating from perfect competition. Some specialized fields of economics deal in market failure more than others. The economics of the public sector is one example. Much environmental economics concerns externalities or "public bads". Policy options include regulations that reflect cost–benefit analysis or market solutions that change incentives, such as emission fees or redefinition of property rights.

Қауіпсіздік

Игіліктер экономикасы микроэкономика әдістерін пайдаланады, экономика ішіндегі өндірістік факторлардың бөлінуінен туындайтын игілік деңгейін қажеттілік және экономикалық тиімділік тұрғысынан бағалауға, көбінесе бәсекелестік жалпы тепе-теңдікке сәйкес бағалауға арналған. Ол әлеуметтік игілікті, оның өлшену жолына қарамастан, қарастырылып отырған теориялық қоғамды құрайтын жеке адамдардың экономикалық қызметі арқылы талдайды. Осыған сәйкес, жеке адамдар мен олардың экономикалық қызметі – топ, қауымдастық немесе қоғам деңгейінде әлеуметтік игілікті жинақтаудың негізгі бірліктері болып табылады, ал әлеуметтік игілік жеке тұлғалардың игілігінен бөлек қарастырылмайды.

Макроэкономикалық

Макроэкономика – экономиканың тағы бір саласы, ол экономиканы тұтастай қарастырып, кең ауқымды агрегаттар мен олардың өзара әрекеттесуін "жоғарыдан төменге" қарай, яғни жалпы тепе-теңдік теориясының қарапайым нұсқасын қолдану арқылы түсіндіреді. Мұндай агрегаттарға ұлттық табыс пен өнім, жұмыссыздық деңгейі, баға инфляциясы және жалпы тұтыну мен инвестициялық шығындар сияқты кіші агрегаттар мен олардың құрамдас бөліктері кіреді. Ол сондай-ақ ақша-кредиттік саясаттың және фискалдық саясаттың әсерін зерттейді. 1960 жылдардан бері макроэкономика секторларды микронегізделген модельдеу арқылы, оның ішінде қатысушылардың рационалдылығын, нарықтық ақпаратты тиімді пайдалануды және толық емес бәсекені ескеру арқылы одан әрі интеграцияланды. Бұл осы саланың үйлесімсіз дамуына қатысты ұзақ жылдар бойы сақталған алаңдаушылықты шешті. Макроэкономикалық талдау ұлттық табыстың ұзақ мерзімді деңгейі мен өсуіне әсер ететін факторларды да қарастырады. Мұндай факторларға капиталдың жинақталуы, технологиялық өзгерістер және еңбек күшінің өсуі жатады.

Өсу

Өсу экономикасы экономикалық өсуді түсіндіретін факторларды зерттейді – ұзақ мерзім ішінде елдің жан басына шаққандағы өнімнің артуын. Осы факторлар елдер арасындағы жан басына шаққандағы өнім деңгейінің айырмашылықтарын түсіндіру үшін де қолданылады, әсіресе кейбір елдердің неге басқаларынан тез өсіп жатқанын және елдердің өсу қарқыны бірдей бола ма, жоқ па, деген сұрақтарды қарастырады. Инвестиция деңгейі, халық санының өсуі және технологиялық өзгерістер көп зерттелген факторлардың қатарына жатады. Бұл факторлар теориялық және эмпирикалық түрде (мысалы, неоклассикалық және эндогендік өсу модельдерінде) және өсуды есепке алу арқылы көрсетіледі.

Экономикалық цикл

Депрессияның экономикасы "макроэкономиканың" жеке ғылым ретінде қалыптасуына түрткі болды. 1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде Джон Мейнард Кейнс "Жұмыспен қамту, пайыздық үстеме және ақша туралы жалпы теория" атты кітап жазды, онда кейнсиандық экономиканың негізгі теориялары баяндалған. Кейнс экономикалық төмендеу кезінде тауарларға жиынтық сұраныс жеткіліксіз болуы мүмкін екенін, бұл қажетсіз жоғары жұмыссыздыққа және әлеуетті өнімнің жоғалуына әкелуі мүмкін деп мәлімдеді. Ол мемлекеттік сектордың белсенді саясатын, оның ішінде орталық банк жүргізетін ақша-кредиттік саясатты және үкімет жүргізетін фискалдық саясатты экономикалық цикл кезінде өндірісті тұрақтандыру үшін қолдануға шақырды. Осылайша, кейнсиандық экономиканың басты қорытындысы – кейбір жағдайларда өндіріс пен жұмыспен қамтуды толық жұмыспен қамту деңгейіне автоматты түрде жылжытатын күшті механизмнің болмауы. Джон Хикстің IS/LM моделі "Жалпы теорияның" ең ықпалды түсіндірмесі болды. Содан бері бизнес-циклді түсіну әртүрлі зерттеу бағдарламаларына бөлінді, олардың көпшілігі кейнсиандықпен байланысты немесе одан ерекшеленеді. Неоклассикалық синтез – кейнсиандық экономиканы классикалық экономикамен үйлестіру, кейнсиандық қысқа мерзімде дұрыс екенін, бірақ орта және ұзақ мерзімде классикалық сияқты факторлармен толықтырылатынын көрсетеді. Жаңа классикалық макроэкономика, бизнес-циклге кейнсиандық көзқарасқа қарамастан, нарықтың жетілмейтін ақпаратпен тазаруын қабылдайды. Ол Фридманның тұрақты табыс гипотезасын (тұтыну туралы) және Роберт Лукас басшылығымен "рационалды күтулер" теориясын, сондай-ақ нақты бизнес-цикл теориясын қамтиды. Керісінше, жаңа кейнсиандық тәсіл рационалды күтулер туралы болжамды сақтайды, бірақ нарықтағы түрлі мәселелердің болуын қабылдайды. Атап айтқанда, жаңа кейнсиандықтар бағалар мен жалақылардың "қатты" екенін, яғни экономикалық жағдайлардың өзгеруіне дереу бейімделмейтінін есептейді. Осылайша, жаңа классиктер бағалар мен жалақылар толық жұмыспен қамтуға жету үшін автоматты түрде реттеледі деп санайды, ал жаңа кейнсиандықтар толық жұмыспен қамту ұзақ мерзімде ғана автоматты түрде жүзеге асады деп санайды, сондықтан үкімет пен орталық банк саясаты қажет, себебі "ұзақ мерзім" өте ұзақ болуы мүмкін.

The economics of a depression were the spur for the creation of "macroeconomics" as a separate discipline. During the Great Depression of the 1930s, John Maynard Keynes authored a book entitled The General Theory of Employment, Interest and Money outlining the key theories of Keynesian economics. Keynes contended that aggregate demand for goods might be insufficient during economic downturns, leading to unnecessarily high unemployment and losses of potential output. He therefore advocated active policy responses by the public sector, including monetary policy actions by the central bank and fiscal policy actions by the government to stabilize output over the business cycle. Thus, a central conclusion of Keynesian economics is that, in some situations, no strong automatic mechanism moves output and employment towards full employment levels. John Hicks' IS/LM model has been the most influential interpretation of The General Theory. Over the years, understanding of the business cycle has branched into various research programmes, mostly related to or distinct from Keynesianism. The neoclassical synthesis refers to the reconciliation of Keynesian economics with classical economics, stating that Keynesianism is correct in the short run but qualified by classical like considerations in the intermediate and long run. New classical macroeconomics, as distinct from the Keynesian view of the business cycle, posits market clearing with imperfect information. It includes Friedman's permanent income hypothesis on consumption and "rational expectations" theory, led by Robert Lucas, and real business cycle theory. In contrast, the new Keynesian approach retains the rational expectations assumption, however it assumes a variety of market failures. In particular, New Keynesians assume prices and wages are "sticky", which means they do not adjust instantaneously to changes in economic conditions. Thus, the new classicals assume that prices and wages adjust automatically to attain full employment, whereas the new Keynesians see full employment as being automatically achieved only in the long run, and hence government and central bank policies are needed because the "long run" may be very long.

Жұмыссыздық

Экономикадағы жұмыссыздық деңгейі жұмыссыздық көрсеткішімен өлшенеді, яғни еңбекке қабілетті халықтың жұмыссыз жұмысшылардың пайыздық үлесімен. Еңбекке қабілетті халыққа тек жұмыс іздеп жүргендер ғана кіреді. Зейнеткерлікке шыққан, білім алған немесе жұмыс табу мүмкіндігінің болмауына байланысты жұмыс іздеуден үміті үзген адамдар еңбекке қабілетті халықтан шығарылады. Жұмыссыздық әдетте түрлі себептерге байланысты бірнеше түрге бөлінеді. Классикалық үлгідегі жұмыссыздық жалақының жұмыс берушілерге қосымша жұмысшыларды жұмысқа алуға ыңғайсыз болуына байланысты туындайды. Классикалық жұмыссыздықпен үйлесетін фрикциялық жұмыссыздық жұмысшыға сәйкес бос жұмыс орындары болған кезде пайда болады, бірақ жұмыс іздеуге және табуға кеткен уақыт жұмыссыздық кезеңіне әкеледі. Экономика салаларды өзгертіп жатқанда және жұмысшылардың бұрынғы біліктілігіне сұраныс болмағанда, құрылымдық жұмыссыздық үлкен деңгейде пайда болуы мүмкін. Құрылымдық жұмыссыздық фрикциялық жұмыссыздыққа ұқсас, себебі екеуі де жұмысшыларды бос жұмыс орындарымен сәйкестендіру мәселесін көрсетеді, бірақ құрылымдық жұмыссыздық жаңа біліктерді меңгеруге қажетті уақытты қамтиды, тек қысқа мерзімді іздеу процесін ғана емес. Жұмыссыздықтың кейбір түрлері экономиканың жағдайына қарамастан туындауы мүмкін, ал циклдық жұмыссыздық экономикалық өсімнің тоқтап қалуы кезінде пайда болады. Окун заңы жұмыссыздық пен экономикалық өсім арасындағы эмпирикалық байланысты көрсетеді. Окун заңының бастапқы нұсқасында өндірістің 3%-ға артуы жұмыссыздықтың 1%-ға төмендеуіне әкеледі делінген.

Ақша және ақша-кредит саясаты

Ақша – көптеген баға жүйесі экономикаларында тауарлар үшін соңғы төлем құралы және бағалардың көрсетілетін есептік бірлігі болып табылады. Ақша жалпыға қабылданған, құны салыстырмалы түрде тұрақты, бөлінетін, берік, тасымалданатын, ұсынымы икемді және көпшілік сенімімен ұзақ қызмет ететін қасиеттерге ие. Оған банк емес сектордағы қолма-қол ақша және эскроулық шоттар кіреді. Ол тіл сияқты әлеуметтік конвенция ретінде сипатталады, ол көбінесе өзгелерге пайдалы болғандықтан, бір адамға да пайдалы. XIX ғасырдың белгілі экономисі Фрэнсис Амаса Уокердің айтуынша, "Ақша – ақшаның істейтіні" ("Түпнұсқада: Ақша – ақшаның қызметі"). Айырбас құралы ретінде ақша сауданы жеңілдетеді. Ол негізінен құнды өлшеу құралы және, одан да маңыздысы, несие жасаудың негізі болатын құнды сақтау құралы болып табылады. Оның экономикалық функциясын бартермен (ақшасыз тауар алмасу) салыстыруға болады. Әртүрлі өндірілген тауарлар мен мамандандырылған өндірушілерді ескере отырып, бартерде алмастырылатын тауарларға қатысты екі жақты қажеттіліктің орындалуы қиын болуы мүмкін, мысалы, алма мен кітап. Ақша оның қабылдануының оңайдығы арқасында айырбас операциясының құнын төмендетуге мүмкіндік береді. Сондықтан сатушы үшін сатып алушы өндірген нәрседен гөрі ақшаны қабылдау ыңғайлырақ. Ақша-кредит саясаты – орталық банктердің кең мақсаттарына жету үшін жүргізетін саясаты. Дамыған елдердің көптеген орталық банктері инфляцияны бақылауды ұстанады, ал дамып келе жатқан елдердің көптеген орталық банктері үшін басты мақсат – тұрақты валюта бағамын сақтау. Басты монетарлық құрал әдетте пайыздық ставкаларды түзету болып табылады, тікелей орталық банк өзінің пайыздық ставкаларын әкімшілік жолмен өзгерту арқылы немесе ашық нарықта операциялар жүргізу арқылы жанама түрде. Монетарлық жүйе арқылы пайыздық ставкалардың өзгеруі инвестицияларға, тұтынуға және таза экспортқа, содан кейін жалпы сұранысқа, өндіріске және жұмыспен қамтуға, соңында жалақы мен инфляцияның өсуіне әсер етеді.

Салық саясаты

Үкіметтер жалпы сұранысты өзгерту үшін шығындар мен салық саясатын реттеу арқылы макроэкономикалық жағдайларға әсер ету мақсатында фискалдық саясатты іске асырады. Егер жиынтық сұраныс экономиканың әлеуеттік өнімнен төмен болса, өндірістік қуаттың бір бөлігі пайдаланылмаған күйде қалатын өнімнің кемшілігі туындайды. Үкіметтер жалпы сұранысты арттыру үшін шығыстарды ұлғайтып, салықтарды төмендетіп, бос тұрған ресурстарды пайдаланады. Мысалы, жұмыссыз үй салушыларды тас жолдарды кеңейтуге жұмысқа алуға болады. Салықтарды төмендету тұтынушыларға шығындарын арттыруға мүмкіндік береді, бұл жалпы сұранысты ынталандырады. Салықтарды төмендету және шығыстардың өсуінің екеуі де мультипликативтік эффектіге ие, яғни саясаттан туындаған бастапқы сұраныстың өсуі экономика бойынша таралып, қосымша экономикалық белсенділікті қозғайды. Фискалдық саясаттың тиімділігі сыртқы ықпал арқылы шектелуі мүмкін. Егер өнімнің кемшілігі болмаса, экономика толық қуаттылықпен өндіріс жасайды және артық өндірістік ресурстар жоқ. Егер үкімет осы жағдайда шығыстарды арттырса, ол жеке сектор пайдаланатын ресурстарды қолданады, сондықтан жалпы өнімнің өсуі болмайды. Кейбір экономистер сыртқы ықпалдың әрқашан болатын мәселе деп санайды, ал басқалары өнімнің төмендеу кезеңінде бұл маңызды мәселе емес деп есептейді. Фискалдық саясатқа күмәмен қараушылар Рикардоның эквиваленттілік принципін де келтіреді. Олардың пікірінше, қарыздың өсуі болашақта салықтардың өсуімен өтелмелі, бұл адамдарды тұтынуын азайтуға және болашақ салықтарды төлеу үшін ақша жинауға мәжбүр етеді. Рикардолық эквиваленттілік бойынша, салықтарды төмендетуден туындаған сұраныстың өсуі болашақтағы жоғары салықтарды төлеу үшін жинақталған қаржының өсуімен теңестіріледі.

Теңсіздік

Экономикалық теңсіздік кіріс теңсіздігін, кіріс таралуы арқылы өлшенетін (адамдар алатын ақша сомасы), және байлық теңсіздігін, байлық таралуы арқылы өлшенетін (адамдардың иеленетін байлығының сомасы) қамтиды, сондай-ақ тұтыну, жер иелігі және адам капиталы сияқты басқа да өлшемдерді де қамтиды. Теңсіздік елдердің немесе штаттардың, адамдар тобының және жеке тұлғалардың арасында әртүрлі деңгейде кездеседі. Теңсіздікті өлшеудің көптеген әдістері бар, олардың ішінде Джини коэффициенті жеке тұлғалар арасындағы кіріс айырмашылықтарын өлшеу үшін кеңінен қолданылады. Елдер арасындағы теңсіздікті өлшеудің бір мысалы – теңсіздікті ескеретін адам дамуының индексі, бұл теңсіздікті ескеретін жиынтық индекс. Теңдіктің маңызды ұғымдарына әділеттілік, нәтижелердің теңдігі және мүмкіндіктердің теңдігі жатады. Зерттеулер экономикалық теңсіздікті саяси және әлеуметтік тұрақсыздықпен байланыстырады, оның ішінде революция, демократияның күйреуі және азаматтық қақтығыстар. Зерттеулер көрсеткендей, жоғары теңсіздік экономикалық өсім мен макроэкономикалық тұрақтылыққа кедергі келтіреді, ал жер және адам капиталының теңсіздігі кірістің теңсіздігіне қарағанда өсімді көбірек төмендетеді. Теңсіздік бүкіл әлемде экономикалық саясатты талқылаудың орталық мәселесі болып табылады, себебі үкіметтің салық және шығыс саясаты кіріс таралуына маңызды әсер етеді. Экономиканың көп бөлігі оң, экономикалық құбылыстарды сипаттауға және болжауға бағытталған. Нормативтік экономика экономиканың қандай болуы тиіс екенін анықтауға тырысады. Әл-ауқат экономикасы – экономиканың нормативтік саласы, ол экономикадағы бөлу тиімділігін және оған байланысты кіріс таралуын анықтау үшін микроэкономикалық әдістерді қолданады. Ол қоғамды құрайтын жеке тұлғалардың экономикалық қызметін зерттеу арқылы әлеуметтік әл-ауқатты өлшеуге тырысады.

Халықаралық экономика

Халықаралық сауда халықаралық шекаралар арқылы тауарлар мен қызметтер ағынын анықтайтын факторларды зерттейді. Ол сонымен қатар саудадан алынатын пайданың мөлшері мен таралуын қарастырады. Саясат саласында тариф ставкалары мен сауда квоталарының өзгеруіне байланысты әсерлерді бағалау шаралары кіреді. Халықаралық қаржы – халықаралық шекаралар арқылы капитал ағынын және осы ағындардың валюта бағамына тигізетін әсерін зерттейтін макроэкономикалық сала. Елдер арасындағы тауарлар, қызметтер және капитал саудасының артуы – заманауи жаһанданудың маңызды салдары болып табылады.

Еңбек экономикасы

Еңбек экономикасы жалақылы еңбек нарығының қалай жұмыс істейтінін және оның динамикасын түсінуге бағытталған ғылым. Еңбек нарықтары жұмысшылар мен жұмыс берушілердің өзара әрекеттесуі арқылы құрылады. Еңбек экономикасы еңбек күшін ұсынатындарға (жұмысшыларға), еңбек күшіне деген сұранысқа (жұмыс берушілерге) назар аударады және нәтижеде қалыптасатын жалақы, жұмыспен қамту және табыс деңгейлерін түсінуге тырысады. Экономикада еңбек – адамның атқаратын жұмысының өлшемі болып табылады. Ол, әдетте, жер және капитал сияқты өндіріс факторларынан өзгеше қарастырылады. Адам капиталы деген ұғымды қалыптастырған теориялар бар (бұл жұмысшылардың біліктілігіне, олардың нақты еңбегіне емес, сілтеме жасайды), бірақ адам капиталы – терминологиялық қарама-қайшылық деп санайтын макроэкономикалық жүйелер теориялары да бар.

Даму экономикасы

Даму экономикасы салыстырмалы түрде төмен кірісті елдердегі экономикалық даму процесінің экономикалық жақтарын, құрылымдық өзгерістерді, кедейлікті және экономикалық өсімді зерттейді. Даму экономикасының көзқарастары жиі әлеуметтік және саяси факторларды қамтиды.

Сын

Экономика кейбір жағдайларда шындыққа сай келмейтін, тексеруге келмейтін немесе тым қысқартылған болжамдарға сүйенетіні сынға ұшырайды, себебі мұндай болжамдар қажетті қорытындыларды дәлелдеуді жеңілдетеді. Мысалы, экономист Фридрих Хайек экономиканың (кем дегенде тарихи тұрғыдан) "нағыз мағынада ғылыми емес екенін, өйткені бұл ойлау қалыптарын механикалық және сынсыз түрде олар қалыптасқаннан өзге салаларға қолдануды қамтиды" деп мәлімдеген. Мұндай болжамдардың қазіргі заманғы мысалдары – толық ақпарат, пайданы барынша арттыру және рационалды таңдау, неоклассикалық экономиканың аксиомалары. Мұндай сын көбінесе неоклассикалық экономиканы бүкіл заманауи экономикамен шатастырады. Ақпараттық экономика саласы математикалық экономикалық зерттеулерді және мінез-құлық экономикасын қамтиды, сондай-ақ мінез-құлық психологиясының зерттеулеріне ұқсас, неоклассикалық болжамдарға қарсы келетін факторлар экономиканың көптеген салаларында зерттеу нысаны болып табылады. Кейнс және Джоскоу сияқты танымал тарихи экономистер өздерінің заманындағы экономиканың көп бөлігі сандық емес, тұжырымдамалық болғанын және оны сандық модельдеу мен формалдау қиын болғанын атап өткен. Олигополияны зерттеу туралы талқылау барысында Пол Джоскоу 1975 жылы нақты экономиканы зерттеушілердің нақты салаларға тән сапалық факторларға негізделген "бейресми модельдерді" қолданатынын көрсеткен. Джоскоу олигополиядағы маңызды жұмыстар бейресми байқаулар арқылы жасалса, формалды модельдер "кейіннен қолданылғанын" қатты сезінген. Ол формалды модельдер эмпирикалық жұмыста да маңызды емес екенін және фирма теориясының негізгі факторы – мінез-құлыққа назар аударылмағанын айтқан. Дирдре МакКлоски көптеген эмпирикалық экономикалық зерттеулердің нашар баяндалғанын дәлелдеген, ал ол және Стивен Зилиак оның сын-пікірлері жақсы қабылдануға қарамастан, тәжірибе жақсармағанын айтады. 2000-жылдардың басынан бері тәжірибе қаншалықты жақсарғаны даулы: экономистер пәндік тәртіптің үлкен қатаңдықпен модельдеуді қабылдағанын атап көрсеткенімен, басқалары шындықтан алшақ компьютерлік симуляцияларды жасауға назар аударуды сынға алды, сондай-ақ Ұлы дағдарысты болжаудағы сәтсіздік үшін пәннің беделінің төмендеуін атап өтті. Экономика "қапастағы ғылым" деп аталды, бұл атауды 19 ғасырда Виктория дәуірінің тарихшысы Томас Карлайл тұңғыш рет қолданған. Карлайлдың бұл лақап атты Томас Роберт Мальтустың жұмысына жауап ретінде бергені жиі айтылады, ол халық санының өсуі азық-түлік өндірісінің өсу қарқынынан асып түсетінін болжады, нәтижесінде кең таралған ашаршылыққа ұшырау мүмкіндігі бар еді. Алайда, бұл тіркес Карлайл Джон Стюарт Миллмен құлдық туралы пікірталас кезінде қолданған, онда Карлайл құлдықты жақтаған; Карлайлдың пікірінше, экономиканың "қапастағы" сипаты оның "[осы Ғаламның құпиясын 'талап пен ұсыныстан' тапқанында және адам басқарушыларының міндетін оларды жалғыз қалдыруға дейін қысқартқанында" болды. 1961 жылы жарық көрген Рональд Коуздың мақаласында жақсы анықталған меншік құқығы сыртқы факторлардың проблемаларын шеше алатыны көрсетілген. Саяси экономика – экономика, құқық және саяси ғылымдарды біріктіретін және саяси институттардың, саяси ортаның және экономикалық жүйенің (капиталистік, социалистік, аралас) бір-біріне қалай әсер ететінін түсіндіретін пәнаралық зерттеу. Ол монополия, рентаны іздеу және сыртқы факторлардың мемлекеттік саясатқа қалай әсер етуі керек деген сұрақтарды зерттейді. Тарихшылар саяси экономиканы пайдаланып, өткенде ортақ экономикалық мүдделері бар адамдар мен топтардың өздеріне пайдалы өзгерістерді жүзеге асыру үшін саясатты қалай қолданғанын зерттеді. Энергия экономикасы – энергиямен жабдықтау және энергия сұранысына қатысты тақырыптарды қамтитын кең ғылыми сала. Жоржеску Роген экономика мен энергияға қатысты энтропия тұжырымын термодинамикадан қайта енгізді, бұл оның Ньютон физикасынан алынған неоклассикалық экономиканың механикалық негізінен өзгеше болды. Оның еңбектері термоэкономика мен экологиялық экономикаға маңызды үлес қосты. Ол сондай-ақ кейіннен эволюциялық экономикаға айналған іргелі жұмыстарды жасады. Экономикалық әлеуметтанудың әлеуметтану саласы Эмиль Дюркгейм, Макс Вебер және Георг Симмельдің еңбектері арқылы экономикалық құбылыстардың жалпы әлеуметтік парадигмаға (яғни, қазіргі заманға) қатысты әсерін талдау тәсілі ретінде пайда болды. Классикалық еңбектерге Макс Вебердің "Протестанттық этика және капитализм рухы" (1905) және Георг Симмельдің "Ақша философиясы" (1900) кіреді. Жақында Джеймс С. Колеман, Марк Грановеттер, Петер Хедстром және Ричард Сведбергтің еңбектері осы салада ықпалды болды. Гэри Беккер 1974 жылы әлеуметтік өзара әрекеттердің экономикалық теориясын ұсынды, оның қолданылу салаларына отбасы, қайырымдылық, пайдалы тауарлар және көп адамдардың өзара әрекеттері, сондай-ақ қызғану және жек көру кірді. Ол және Кевин Мерфи 2001 жылы әлеуметтік ортада нарықтық мінез-құлықты талдаған кітап жазды.

Economics has been subject to criticism that it relies on unrealistic, unverifiable, or highly simplified assumptions, in some cases because these assumptions simplify the proofs of desired conclusions. For example, the economist Friedrich Hayek claimed that economics (at least historically) used a scientistic approach which he claimed was "decidedly unscientific in the true sense of the word, since it involves a mechanical and uncritical application of habits of thought to fields different from those in which they have been formed". Latter day examples of such assumptions include perfect information, profit maximization and rational choices, axioms of neoclassical economics. Such criticisms often conflate neoclassical economics with all of contemporary economics. The field of information economics includes both mathematical economical research and also behavioural economics, akin to studies in behavioural psychology, and confounding factors to the neoclassical assumptions are the subject of substantial study in many areas of economics. Prominent historical mainstream economists such as Keynes and Joskow observed that much of the economics of their time was conceptual rather than quantitative, and difficult to model and formalize quantitatively. In a discussion on oligopoly research, Paul Joskow pointed out in 1975 that in practice, serious students of actual economies tended to use "informal models" based upon qualitative factors specific to particular industries. Joskow had a strong feeling that the important work in oligopoly was done through informal observations while formal models were "trotted out ex post". He argued that formal models were largely not important in the empirical work, either, and that the fundamental factor behind the theory of the firm, behaviour, was neglected. Deirdre McCloskey has argued that many empirical economic studies are poorly reported, and she and Stephen Ziliak argue that although her critique has been well received, practice has not improved. The extent to which practice has improved since the early 2000s is contested: although economists have noted the discipline's adoption of increasingly rigorous modeling, other have criticized the field's focus on creating computer simulations detached from reality, as well as noting the loss of prestige suffered by the field for failing to anticipate the Great Recession. Economics has been derogatorily dubbed "the dismal science", first coined by the Victorian historian Thomas Carlyle in the 19th century. It is often stated that Carlyle gave it this nickname as a response to the work of Thomas Robert Malthus, who predicted widespread starvation resulting from projections that population growth would exceed the rate of increase in the food supply. However, the actual phrase was coined by Carlyle in the context of a debate with John Stuart Mill on slavery, in which Carlyle argued for slavery; the "dismal" nature of economics in Carlyle's view was that it "[found] the secret of this Universe in 'supply and demand', and reduc[ed] the duty of human governors to that of letting men alone"." A seminal article by Ronald Coase published in 1961 suggested that well defined property rights could overcome the problems of externalities. Political economy is the interdisciplinary study that combines economics, law, and political science in explaining how political institutions, the political environment, and the economic system (capitalist, socialist, mixed) influence each other. It studies questions such as how monopoly, rent seeking behaviour, and externalities should impact government policy. Historians have employed political economy to explore the ways in the past that persons and groups with common economic interests have used politics to effect changes beneficial to their interests. Energy economics is a broad scientific subject area which includes topics related to energy supply and energy demand. Georgescu Roegen reintroduced the concept of entropy in relation to economics and energy from thermodynamics, as distinguished from what he viewed as the mechanistic foundation of neoclassical economics drawn from Newtonian physics. His work contributed significantly to thermoeconomics and to ecological economics. He also did foundational work which later developed into evolutionary economics. The sociological subfield of economic sociology arose, primarily through the work of Émile Durkheim, Max Weber and Georg Simmel, as an approach to analysing the effects of economic phenomena in relation to the overarching social paradigm (i. e. modernity). Classic works include Max Weber's The Protestant Ethic and the Spirit of Capitalism (1905) and Georg Simmel's The Philosophy of Money (1900). More recently, the works of James S. Coleman, Mark Granovetter, Peter Hedstrom and Richard Swedberg have been influential in this field. Gary Becker in 1974 presented an economic theory of social interactions, whose applications included the family, charity, merit goods and multiperson interactions, and envy and hatred. He and Kevin Murphy authored a book in 2001 that analyzed market behavior in a social environment.

Кәсібі

Экономиканың кәсіби деңгейге көтерілуі, осы саладағы магистратура бағдарламаларының өсуімен байланысты, "20 ғасырдың басынан бергі экономикадағы ең маңызды өзгеріс" деп сипатталды. Көптеген ірі университеттер мен колледждерде аталған салада академиялық дәрежелер берілетін мамандықтар, мектептер немесе факультеттер бар, бұл дәрежелер гуманитарлық ғылымдар, бизнес немесе кәсіби білім беру саласында болуы мүмкін. Экономика бакалавры және экономика магистрі туралы көріңіз. Жеке секторда кәсіби экономистер кеңесшілер ретінде және банк, қаржыны қоса алғанда, өнеркәсіпте жұмыс істейді. Экономистер түрлі мемлекеттік органдар мен агенттіктерде де жұмыс істейді, мысалы, Ұлттық қазынашылықта, орталық банкте немесе Ұлттық статистика бюросында. Экономикалық талдаушыға жүгініңіз. Әр жыл сайын экономистерге осы салаға ерекше интеллектуалдық үлес қосқандары үшін ондаған сыйлықтар табыс етіледі, олардың ең танымал сыйлығы – Экономика ғылымдары саласындағы Нобель естелік сыйлығы, бірақ ол толыққанды Нобель сыйлығы емес. Қазіргі заманғы экономика математиканы пайдаланады. Экономистер есептеу, сызықтық алгебра, статистика, ойын теориясы және компьютерлік ғылым құралдарын қолданады. Кәсіби экономистерден осы құралдарды білу күтіледі, ал аз бөлігі эконометрия және математикалық әдістерге маманданған.

Экономикадағы әйелдер

Харриет Мартино (1802–1876) классикалық экономикалық ойды кеңінен таныстырған белгілі автор болды. Мэри Пейли Маршалл (1850–1944), британдық экономика факультетіндегі алғашқы әйел оқытушы, күйеуі Альфред Маршаллмен бірге «Өнеркәсіп экономикасы» кітабын жазды. Джоан Робинсон (1903–1983) – кейнсиандық экономикалық ойдан кейінгі маңызды экономист. Экономика тарихшысы Анна Шварц (1915–2012) Милтон Фридманмен бірлесіп «Америка Құрама Штаттарының ақша тарихы, 1867–1960» еңбегін жазды. Экономика саласындағы Нобель сыйлығын үш әйел алды: Элинор Остром (2009), Эстер Дюфло (2019) және Клаудия Голдин (2023). Джон Бейтс Кларк медалімен бес әйел марапатталды: Сьюзан Ати (2007), Эстер Дюфло (2010), Эми Финкельштейн (2012), Эми Накамура (2019) және Мелисса Делл (2020). Әйелдердің көрнекті экономикалық журналдардағы авторлық үлесі 1940 жылдан 1970 жылға дейін төмендеді, бірақ содан кейін әртүрлі жыныстық авторлық үлгілерімен қайта өсті. Әйелдер кәсіби салада әлі де жеткіліксіз өкілдік етілген (2018 жылы RePEc дерекқорындағы авторлардың 19%), ұлттық ерекшеліктер бар.