«Таңдау еркіндігі»: Экономикалық ойлар мен телесерия

Кіріспе

Фридманның кітабы және телесериалы: "Еркіндік таңдауы: Жеке мәлімдеме" – 1980 жылы экономистер Милтон және Роза Д. Фридман жазған кітап, сонымен қатар қоғамдық телеарнада көрсетілген он бөлімді телесериал. Ол еркін нарық принциптерін қолдайды. Бұл ең алдымен белгілі экономист Джон Кеннет Галбрайттың бұрынғы маңызды кітабы және телесериалы "Нақтылық дәуіріне" жауап ретінде жазылған.

Шолу

Таңдау еркіндігі: Жеке мәлімдеме еркін нарықтың қоғамның барлық мүшелері үшін ең жақсы жұмыс істейтінін, еркін нарықтың өркендеуге қалай ықпал ететінін мысалдармен көрсетеді және басқа тәсілдер сәтсіз аяқталған жағдайларда проблемаларды шеше алатынын дәлелдейді. 1980 жылдың қаңтарында жарық көрген 297 беттік кітапта 10 тарау бар. Кітап 5 апта бойы АҚШ-тың ең сатылатын кітаптар тізімінде көшбасшы болды. PBS телеарнасы бағдарламаларды 1980 жылдың қаңтарынан бастап көрсетуге кірісті. Бұл фильм WQLN телеарнасының иесі Роберт Читестердің шақыруымен түсірілді. Ол 15 бөлімнен тұратын жазба дәрістер мен сұрақ-жауап сессияларынан құралған серияға негізделген. Бағдарламаның жалпы форматы – Милтон Фридманның тарихтан табысқа жеткен және сәтсіздікке ұшыраған бірнеше оқиғаны барып, айтуы, оларды еркін нарықтық капитализмнің болуымен немесе болмауымен байланыстыруы (мысалы, Гонконг еркін нарығы үшін мақталады, ал Үндістан орталықтандырылған жоспарлауға, әсіресе дәстүрлі тоқыма өнеркәсібін қорғауға сүйенгені үшін сынға ұшырайды). Бастапқы бағдарламадан кейін Фридман Роберт Маккензидің модерациясымен кәсіподақтардан, академиялық ортадан және бизнес-қоғамдастықтан таңдалып алынған пікірласқыштармен – Дональд Рамсфельд (сол кезде G. D. Searle & Company компаниясында жұмыс істеген) және Нью-Йорк қалалық университетінің профессоры Франсис Фокс Пивен сияқты тұлғалармен талқылауға қатысты. Пікірласқыштар Фридман ұсынған ұсыныстарды қолдап немесе оларға қарсылық білдіріп, өз пікірлерін айтатын, ал Фридман оларға жауап беретін. Соңғы бөлімнен кейін Фридман Лоуренс Спивакпен сұхбаттасты.

1990 жылғы қайта хабарландыру

Сериал 1990 жылы қайта көрсетілді, Линда Чавес эпизодтарды жүргізіп, бағыт берді. Арнольд Шварценеггер, Джордж Шульц, Рональд Рейган, Дэвид Д. Фридман және Стив Аллен әрқайсысы бір эпизодқа жеке кіріспе сөздер айтады. Бұл жолы, деректі фильм көрсетілгеннен кейін, Милтон Фридман эпизодта қозғалған мәселелерді талқылау үшін бір қатысушымен сұхбаттасады.

Ұсталған ұстанымдар

Фридмандар эркін нарық экономикалық саясатын жақтады, көбінесе араласушы үкіметтік саясатты және олардың жеке бостандықтар мен АҚШ және басқа елдердегі экономикалық тиімділікке тигізетін шығындарын сынады. Олардың пікірінше, халықаралық еркін сауда тарифтер мен протекционизм арқылы шектелген, ал ішкі еркін сауда мен бостандық жоғары салық салу және реттеу арқылы шектелді. Олар 19 ғасырғы Ұлыбританияны, Ұлы депрессияға дейінгі АҚШ-ты және қазіргі Гонконгты минималистік экономикалық саясаттың үлгілі мысалдары ретінде келтіреді. Олар Мэйдзи реформасынан кейінгі Жапонияның экономикалық өсуімен және Британ империясынан тәуелсіздік алғаннан кейінгі Үндістанның экономикалық тоқырауын салыстырып, Үндістанның орталықтандырылған жоспарлау салдарынан жоғары экономикалық әлеуетіне қарамастан нашар өркендегенін айтады. Олар тіпті командалық экономикасы бар елдер, соның ішінде Кеңес Одағы мен Югославия, жұмыс істеу үшін шектеулі нарықтық механизмдерді қабылдауға мәжбүр болды деп мәлімдейді. Авторлар газ бен темекіге мемлекеттік салық салуға және мемлекеттік мектептер жүйесін мемлекеттік реттеуге қарсы. Фридмандардың пікірінше, Федералдық резервтік жүйе Ұлы депрессияны одан бұрынғы жылдарда ақша айналымын төмендетуге жол бермеу арқылы одан әрі ушықтырды. Олар сондай-ақ американдық қоғамның Депрессияны капитализмнің сәтсіздігі емес, үкіметтің қателігі деп дұрыс түсінбегенін және Депрессия Федералдық резервтік кеңесіне ақша жүйесін орталықтандыруға мүмкіндік бергенін айтады. Әлеуметтік көмек мәселесінде Фридмандар АҚШ Ұлыбритания және Швеция сияқты Батыс Еуропа елдерінің ұлттандырулары мен кең ауқымды әлеуметтік көмек жүйелерінен аулақ болғандықтан жоғары деңгейдегі бостандық пен өнімділікті сақтап қалды деп санайды. Алайда, олар "HEW империясы" кезінде "Жаңа келісім" басталғаннан бері әлеуметтік көмек шараларының зиянды екенін айтады. Олардың пікірінше, мемлекеттік көмек бағдарламалары бастапқыда жоспарланғаннан гөрі үлкеніп, "өзін-өзі қамтамасыз ететін" адамдардың орнына "мемлекеттің қарауындағыларға" айналды. Олар сондай-ақ әлеуметтік қамсыздандыру жүйесінің негізінен кемшілікке ұшырағанын, қалаларды жаңарту және қоғамдық тұрғын үй бағдарламалары нәсілдік теңсіздікке және төмен кірісті тұрғын үйлердің сапасының нашарлауына ықпал еткенін, ал Medicare және Medicaid АҚШ-та денсаулық сақтау бағасының өсуіне жауапты екенін мәлімдейді. Олар әлеуметтік мемлекетті теріс табыс салығымен толығымен алмастыруды ұсынады, бұл зиянды әсері аз балама болып табылады. Фридмандар АҚШ-тағы академиялық үлгерімнің төмендеуі 1840 жылдардан бастап американдық білім беру жүйесінің мемлекеттік бақылауының күшеюінің салдары екенін айтады, бірақ саяси тұрғыдан қабылданатын шешім ретінде ваучерлік жүйені ұсынады. Олар 1970 жылдардағы экономикалық төмендеуді және тұтыну тауарларының сапасының нашарлауын 1960 жылдардан бері кеңейтілген бизнес ережелеріне байланысты деп айыптайды және Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасын, Мемлекетаралық сауда комиссиясын, Тұтыну өнімдерінің қауіпсіздігі комиссиясын, Amtrak және Conrail таратуды жақтады. Олар энергия дағдарысын Энергетика департаментін тарату және шикі мұнай бағасына ең төменгі шектеуді жою арқылы шешуге болады деп санайды. Олар қоршаған ортаны қорғау агенттігі мен қоршаған ортаны қорғау ережелерін ағынды суларға алым салумен алмастыруды ұсынады. Олар кәсіподақтарды жоғары жалақы деңгейін қолдау арқылы бағаны көтеру және сұранысты төмендету үшін, сондай-ақ жұмыс орындарын шектеу арқылы жұмыссыздыққа ықпал ету үшін сынап жатады. Олар инфляцияның себебі – үкіметтің шамадан тыс шығындары, Федералдық резервтің пайыздық мөлшерлемені бақылауға тырысуы және толық жұмыспен қамту саясаты екенін мәлімдейді. Олар, бұл жалақы-баға спиралін бұзуға байланысты уақытша жоғары жұмыссыздық пен төмен өсуге әкелгеніне қарамастан, Федералдық резервтің ақша айналымын қатаң бақылауға шақырады. Соңғы тарауда олар академиялық ой және қоғамдық пікірде еркін нарық принциптеріне оралуға нұсқау беретін соңғы оқиғаларды атап өтеді және осы өзгерістерді бекіту үшін "Экономикалық құқық туралы жарғыны" жақтады.

The Friedmans advocate laissez faire economic policies, often criticizing interventionist government policies and their cost in personal freedoms and economic efficiency in the United States and abroad. They argue that international free trade has been restricted through tariffs and protectionism while domestic free trade and freedom have been limited through high taxation and regulation. They cite the 19th century United Kingdom, the United States before the Great Depression, and modern Hong Kong as ideal examples of a minimalist economic policy. They contrast the economic growth of Japan after the Meiji Restoration and the economic stagnation of India after its independence from the British Empire, and argue that India has performed worse despite its superior economic potential due to its centralized planning. They argue that even countries with command economies, including the Soviet Union and Yugoslavia, have been forced to adopt limited market mechanisms in order to operate. The authors argue against government taxation on gas and tobacco and government regulation of the public school systems. The Friedmans argue that the Federal Reserve exacerbated the Great Depression by neglecting to prevent the decline of the money supply in the years leading up to it. They further argue that the American public falsely perceived the Depression to be a result of a failure of capitalism rather than the government, and that the Depression allowed the Federal Reserve Board to centralize its control of the monetary system despite its responsibility for it. On the subject of welfare, the Friedmans argue that the United States has maintained a higher degree of freedom and productivity by avoiding the nationalizations and extensive welfare systems of Western European countries such as the United Kingdom and Sweden. However, they also argue that welfare practices since the New Deal under "the HEW empire" have been harmful. They argue that public assistance programs have become larger than originally envisioned and are creating "wards of the state" as opposed to "self reliant individuals." They also argue that the Social Security System is fundamentally flawed, that urban renewal and public housing programs have contributed to racial inequality and diminished quality of low income housing, and that Medicare and Medicaid are responsible for rising healthcare prices in the United States. They suggest completely replacing the welfare state with a negative income tax as a less harmful alternative. The Friedmans also argue that declining academic performance in the United States is the result of increasing government control of the American education system tracing back to the 1840s, but suggest a voucher system as a politically feasible solution. They blame the 1970s recession and lower quality of consumer goods on extensive business regulations since the 1960s, and advocate abolishing the Food and Drug Administration, the Interstate Commerce Commission, the Consumer Product Safety Commission, Amtrak, and Conrail. They argue that the energy crisis would be resolved by abolishing the Department of Energy and price floors on crude oil. They recommend replacing the Environmental Protection Agency and environmental regulation with an effluent charge. They criticize labor unions for raising prices and lowering demand by enforcing high wage levels, and for contributing to unemployment by limiting jobs. They argue that inflation is caused by excessive government spending, the Federal Reserve's attempts to control interest rates, and full employment policy. They call for tighter control of Fed money supply despite the fact that it will result in a temporary period of high unemployment and low growth due to the interruption of the wage price spiral. In the final chapter, they take note of recent current events that seem to suggest a return to free market principles in academic thought and public opinion, and argue in favor of an "economic Bill of Rights" to cement the changes.