Кіріспе

Экономикада Кондратьев толқындары (сонымен қатар суперциклдер, үлкен серпілістер, ұзақ толқындар, К толқындары немесе ұзақ экономикалық цикл деп аталады) – қазіргі заманғы әлемдік экономикадағы гипотезалық цикл тәрізді құбылыстар. Бұл құбылыс технологияның өмірлік циклымен тығыз байланысты. Толқынның мерзімі қырықтан алпыс жылға дейін ауытқиды, циклдер жоғары салалық өсім мен салыстырмалы түрде баяу өсім аралықтарынан тұрады. Ұзақ толқын теориясын көптеген академикалық экономистер қабылдамайды. Оны қабылдайтындар арасында толқындардың себептері және нақты толқындардың басталу және аяқталу жылдары туралы пікірлер әртүрлі. Теорияны сынға тартқандардың көпшілігі бұл – шындықта болмаған үлгілерді табу (апофения) екеніне келіседі.

Тұжырымдаманың тарихы

Кеңес экономисі Николай Кондратьев (Кондратьев немесе Кондратьев деп те жазылады) бұл байқауларды өзінің "Экономикалық өмірдегі ұзақ толқындар" (1926) атты кітабында сол онжылдықта жазылған басқа да еңбектермен бірге халықаралық назарға алды. 1939 жылы Жозеф Шумпетер циклдерге оның құрметіне "Кондратьев толқындары" деп атауды ұсынды. Бұл идея капиталдың органикалық құрамымен тығыз байланысты. Голландиялық экономистер Якоб ван Гельдерен мен Соломон де Вольф 1913 және 1924 жылдары 50-60 жылдық циклдердің бар екендігін алға тартқан. Теорияның пайда болуынан бері түрлі зерттеулер деректердегі ұзақ немесе қысқа циклдерді тауып, ықтимал циклдердің ауқымын кеңейтті. Марксистік ғалым Эрнест Мандель 1964 жылы бес жылдан кейін ұзақ өркендеудің аяқталуын болжаған эссесімен және 1979 жылы Альфред Маршалл лекцияларында ұзақ толқын теориясына қызығушылықты қайта жаңғыртты. Алайда, Мандель теориясында ұзақ толқындар – қалыпты бизнес циклдің және соғыстар сияқты экономикалық емес факторлардың нәтижесі. 1996 жылы Джордж Модельски мен Уильям Р. Томпсон Қытайдағы 930 жылға дейін жететін K толқындарын құжаттаған кітап жариялады. Майкл Снайдер былай деп жазды: "Экономикалық цикл теориялары соңғы екі онжылдықта кейбір сарапшыларға рецессияның, қор нарығының өрбуі мен құлдырауының уақытын дұрыс болжауға мүмкіндік берді". Тарихшы Эрик Хобсбаум да теория туралы былай деп жазды: "Кондратьевтің ұзақ толқындары негізінде жақсы болжамдар жасау мүмкін болды – бұл экономикада сирек кездесетін жағдай – көптеген тарихшыларды және тіпті кейбір экономистерді оларда бірдеңе бар екеніне көндірді, тіпті біз не екенін білмесек те". АҚШ экономисі Анвар Шейх 1890 жылдан бері АҚШ және Ұлыбританиядағы алтынмен өлшенген жалпы баға деңгейінің өзгеруін талдап, шамамен 1895, 1939 және 1982 жылдары төмен нүктелері бар үш ұзақ циклді анықтады. Осы модель бойынша 2018 жыл үшінші және болашақтағы төртінші циклдің арасындағы тағы бір төмен нүкте болды.

Себеп-салдар

Кондратьев толқындары тарих бойы капиталистік экономикада қайталап келетін оқиғалардың себептері мен салдарының екеуін де көрсетеді. Кондратьев өзі себеп пен салдарды көп бөліп жатпаса да, Кондратьев толқындарының себеп-салдар байланысын түсіну пайдалы талқылау және академиялық құрал болып табылады. Кондратьев толқындарымен құжатталған себептердің ішінде негізінен теңсіздік, мүмкіндіктер мен әлеуметтік бостандықтар бар. Көбінесе осы себептердің айқын салдары туралы көп сөз болады. Салдары жақсы да, жаман да болуы мүмкін, мысалы, технологиялық прогресс, туу көрсеткіштері, популизм және революция – тіпті революцияға себеп болатын расизм, діни және саяси төзбеушілік, бостандық пен мүмкіндіктердің жоғалуы, түрмеге қамау, терроризм сияқты факторлар да бар. Теңсіздік төмендеп, мүмкіндіктер оңай қолжетімді болған кезде бейбіт, адал шешімдер басымдыққа ие болады және Аристотельдің «Жақсы өмір» салдарына қол жеткізуге болады (американдықтар жақсы өмірді «Америкалық арман» деп атайды). Мүмкіндіктер, мысалы, Mayflower Compact-тің қарапайым, шабыттандыратын және гениалды болуына себеп болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі және 1850 жылдардағы Калифорния алтын асыру кезеңдері зор мүмкіндіктер мен төмен теңсіздікпен еректелді, бұл екеуі де бұрын-соңды болмаған технологиялық және өнеркәсіптік жетістіктерге әкелді. Алайда, 1893 жылғы жаһандық экономикалық дағдарыстар халықаралық деңгейде байлықты тең бөлуге бағытталған тиісті үкіметтік саясатпен кездеспеді, нәтижесінде оннан астам ірі төңкеріс болды, олардың кейбіреулері Бірінші дүниежүзілік соғыстың маңызды себептері болды деп санайды. Бірінші дүниежүзілік соғыстың Версаль келісімінің экономикалық шектеулеріне және Ұлы депрессия кезінде экономикалық мүмкіндіктерді қолдау үшін үкіметтік саясатты құрудағы сәтсіздікке жауап ретінде Екінші дүниежүзілік соғыс басталды деген пікірге қарсы шығушылар кемде-кем.

Технологиялық инновация теориясы

Инновациялық теорияға сәйкес, бұл толқындар негізгі инновациялардың шоғырлануынан туындайды, олар технологиялық революцияларды бастап, өз кезегінде жетекші өнеркәсіптік немесе коммерциялық секторларды құрайды. Кондратьевтің идеяларын 1930 жылдары Жозеф Шумпетер қолдады. Теорияда 50-54 жылға дейін созылатын өте ұзақ мерзімді макроэкономикалық және баға циклдерінің болуы болжанған. Соңғы онжылдықтарда тарихи экономика және технология тарихы саласында маңызды прогресс жасалды, сондай-ақ технологиялық инновациялар мен экономикалық циклдер арасындағы байланысты зерттеулер көптеп жүргізілді. Ұзақ циклді зерттеулер мен технологияға қатысты жұмыстардың арасында Mensch (1979), Tylecote (1991), Қолданбалы жүйелерді талдау халықаралық институты (IIASA) (Marchetti, Ayres), Freeman және Louçã (2001), Андрей Коротаев және Карлота Перес бар. Перес (2002) кезеңдерді логистикалық немесе S-тәрізді қисық сызығында қарастырады, мынадай атаулармен: технологиялық дәуірдің басталуы – жарылыс, өрлеу – қызу, қарқынды даму – синергия және аяқталу – толыққандық.

Демографиялық теория

Адамдардың өмірлік циклындағы шығындардың белгілі бір үлгілері болатындықтан, мысалы, білім алуға, үйленуге, алғашқы көлікті, алғашқы үйді сатып алуға, үйді жаңартуға, табыстың ең жоғары деңгейіне, зейнетке жинаудың ең жоғары кезеңіне және зейнетке шығуға жұмсалатын қаражат, демографиялық аномалиялар, атап айтқанда, туу көрсеткішінің күрт өсуі мен төмендеуі, ұзақ мерзімде экономикаға өте болжамды әсер етеді. Истерлин гипотезасы соғыстан кейінгі туу көрсеткішінің өсуімен байланысты. Гарри Дент демография және экономикалық циклдар туралы көптеп жазған. Тайлкотт (1991) демография мен ұзақ циклдарға арналған бір тарауды арнады.

Жерге қатысты спекуляциялар

Мейсон Гаффни, Фред Фолдвари және Фред Харрисон сияқты геогистер жердің спекуляциясы өркендеу мен құлдырау циклының басты себебі екенін айтады. Жер – барлық өндіріс үшін қажетті шектеулі ресурс, және олар осы жерді пайдалану құқықтарының саудалануы спекуляциялық көпіршіктерді тудырады, олар шамадан тыс қарыз алу мен несие беру арқылы одан әрі ушығады деп санайды. Көптен бұрын, 1997 жылы, бірнеше геогистер келесі құлдыраудың 2008 жылы болатынын болжаған.

Қарыздың дефляциясы

Борыштық дефляция – экономикалық циклдар теориясы, онда рецессиялар мен депрессиялардың себебі жалпы қарыз деңгейінің төмендеуіне (дефляцияға) байланысты деп есептеледі. Осылайша, несие циклы экономикалық циклдың түпкі себебі болып табылады. Бұл теорияны Ирвинг Фишер 1929 жылғы Уолл-стрит құлауынан кейін және одан кейінгі Ұлы депрессия кезінде жасаған. Борыштық дефляцияға көбінесе Джон Мейнард Кейнстің кейнсиандық экономикадағы идеяларына қарағанда аз көңіл бөлінді, бірақ 1980 жылдардан бері ол негізгі экономикада да, кейнсиандық емес экономика мектебінде де қайта қызығушылық тудырды, сондай-ақ Хайман Мински және Стив Кин сияқты кейнсиандық емес экономистер оны одан әрі дамытты.

Кондратьев теориясының сын-пікірі

Ұзын толқын теориясын көптеген академиялық экономистер қабылдамайды. Алайда, ол инновациялық, даму және эволюциялық экономика үшін маңызды. Бірақ, оны қабылдайтын экономистердің арасында әрбір толқынның басталу және аяқталу жылдарын анықтау үшін жалпыға қолданылатын стандарттар бойынша ресми келісімге қол жеткен жоқ. Басталу және аяқталу жылдары туралы келісім 40-65 жылдық цикл үшін +1-ден 3 жылға дейін айырмашылықты құрауы мүмкін. Денсаулық сақтау экономисі және биостатистик Андреас Й.В. Голдшмидт үлгілерді іздеп, ІТ және денсаулық сақтаудың Кондратьев циклдері деп аталатын фазалық ығысу мен үсті-үстіне келуін ұсынды (суретте көрсетілген). Ол тарихи өсу кезеңдерінің негізгі технологиялармен үйлесуі, әдетте, жалпы тұрақты циклдердің болуын көрсете бермейді деп санайды. Голдшмидт пікірінше, әртүрлі іргелі инновациялар мен олардың экономикалық стимулдары бірін-бірі жоққа шығармайды, себебі олардың ұзақтығы әртүрлі және олардың пайдасы нарықтың барлық қатысушыларына тиімді болмайды.