Кіріспе
Француз классикалық либералдық теоретик, саяси экономист және француз ассамблеясының мүшесі Клод Фредерик Бастиа (/b//ɑː//s//t//i/'/ɑː/; klod fʁedeʁik bastja; 30 маусым 1801 – 24 желтоқсан 1850) – француз экономисі, жазушы және француз либералдық мектебінің көрнекті өкілі. Француз Ұлттық Ассамблеясының мүшесі Бастиа мүмкіндік құны деген экономикалық ұғымды дамытты және сынған терезе туралы мысал келтірді. Экономикалық теоретик Джозеф Шумпетер оны "ешқашан өмір сүрмеген ең дарынды экономикалық журналист" деп сипаттады. Классикалық экономика мен Адам Смит экономикасының жақтаушысы ретінде, оның көзқарастары еркін нарықты қолдады және австриялық мектепке әсер етті. Ол ең белгілісі "Заң" кітабымен танымал, онда заң жеке меншік сияқты құқықтарды қорғауы керек екенін, ал емес басқалардың мүлкін "тоналмауы" керек екенін айтқан.
Claude Frédéric Bastiat (/b//ɑː//s//t//i/'/ɑː/; klod fʁedeʁik bastja; 30 June 1801 – 24 December 1850) was a French economist, writer and a prominent member of the French Liberal School. A member of the French National Assembly, Bastiat developed the economic concept of opportunity cost and introduced the parable of the broken window. He was described as "the most brilliant economic journalist who ever lived" by economic theorist Joseph Schumpeter. As an advocate of classical economics and the economics of Adam Smith, his views favored a free market and influenced the Austrian School. He is best known for his book The Law, where he argued that law must protect rights such as private property, not "plunder" others' property.
Өмірбаян
Бастиа 1801 жылғы 29 маусымда Баёнь қаласында, Аквитания аймағында, Францияның оңтүстігіндегі Бискай шығанағында орналасқан портовый қалашақта дүниеге келді. Оның әкесі Пьер Бастиа қаладағы белгілі кәсіпкер еді. 1808 жылы Фредерик жеті жасқа толғанда анасы қайтыс болды. Әкесі Фредерик көп ұзамай соңынан еріп, Мюгрон қаласына көшіп кетті. Бастианың Мюгрон қаласындағы мүлігі Француз революциясы кезінде алынған және бұрын Поянн маркизіне тиесілі болған. Пьер Бастиа 1810 жылы қайтыс болды, соның салдарынан Фредерик жетім қалды. Оны әкесінің атасы және үйленбеген әпкесі Джастин Бастиа тәрбиеледі. Ол Байоннадағы мектепке қатысты, бірақ әпкесі оның сапасына көңілі толмады, сондықтан оны Сент-Север мектебіне берді. 17 жасында Фредерик Сорэзедегі мектепті тастап, әкесінің отбасының экспорттық бизнесінде жұмыс істеді. Бұл фирмада оның әкесі де серіктес болған. Оның ең белгілі еңбектерінің бірі – «Экономикалық софизмдер», еркін сауданы қорғайтын мақалалар жинағы (алғаш рет «Journal des économistes» журналында жарияланған). Бастиа бұл еңбекті Англияда тұрып, француз Республикасын құрушыларға сақтану қажетті қауіптер туралы кеңес беру үшін жазды. «Экономикалық софизмдер» 1867 жылы экономист және ақша тарихшысы Александр дель Мар, Эмиль Уолтер псевдонимімен, американдық оқырмандарға бейімделіп аударылды.
Among his better known works is Economic Sophisms, a series of essays (originally published in the Journal des économistes) which contain a defence of free trade. Bastiat wrote the work while living in England to advise the shapers of the French Republic on perils to avoid. Economic Sophisms was translated and adapted for an American readership in 1867 by the economist and historian of money Alexander del Mar, writing under the pseudonym Emile Walter.
Экономикалық софизмдер және шамшырақ жасаушылардың өтініші
Экономикалық софизмдерде шамшыра жасаушылар мен май өндірушілердің француз шілде монархиясының (1830–1848) депутаттар палатасына өз өнімдерімен бәсекелестіктің теңсіздігін болдырмау үшін Күнді жабуға шақыруы туралы сатирикалық аңыз бар. Софизмдерге сондай-ақ патшаға барлық адамның оң қолын қолдануға тыйым салатын заң қабылдауды сұрайтын әжуалы өтініш кірген, бұл оның кейбір замандастарының қиындық көп болса, жұмыс көп, ал жұмыс көп болса, байлық көп деген пікіріне негізделген.
Заң (1850)
Бастианың ең танымал еңбегі – «Заң», 1850 жылы памфлет түрінде жарық көрген. Онда әділ заңдар жүйесі анықталып, мұндай заңның еркін қоғамды қалай дамытуы көрсетілген. Бастиа «Заң» еңбегінде әрбір адамның «өзінің, бостандығының және мүлігінің» қорғалуына құқығы бар екенін жазған. Мемлекеттің осы құқықты қорғау үшін «жеке күштерді ортақ күшпен алмастыруы» керек. Бастианың пікірінше, әділдік (адамның өмірін, бостандығын және мүлігін қорғау) нақты шектерімен белгіленген, бірақ егер үкіметтік билік қайырымдылыққа қатысты кеңейсе, онда үкіметтің шегі болмайды және ол үздіксіз өсе береді. Осының нәтижесінде мемлекетшілдік «адамзаттың толық бейқызметтілігі, заңның шексіз күші және заң шығарушының қате жібермейтіндігі» деген үш гипотезаға негізделген. Содан кейін қоғам заң шығарушылармен әлеуметтік жағынан жоспарланады және заң шығарушылардың еркіне «балшық құмырашының қолындағыдай» мойынсұнуға тиіс. Социализм, оның тамырынан туған ежелгі идеялары сияқты, үкімет пен қоғам арасындағы шекараны шатастырады. Сондықтан біз үкімет жасап жатқан бір нәрсеге қарсы болсақ, социалистер біз оның іске асуына да қарсымыз деп түсінеді. Біз мемлекеттік білім беруді жақтамаймыз. Сосын социалистер біз кез келген білім беруге қарсымыз дейді. Біз мемлекеттік дінге қарсымыз. Сосын социалистер біз мүлдем дінге қарсымыз дейді. Біз мемлекеттік күшпен орнатылған теңдікке қарсымыз. Содан кейін олар біз теңдікке қарсымыз дейді. Әрі қарай, және тағы да. Социалистер адамдардың тамақ ішуін қаламағандықтан, мемлекет астық өсірмеуімізді айыптайтын сияқты. Мен олардың әлеуметтік комбинацияларды ойлап табуға, оларды жарнамалауға, қорғауға және өздерінің шығындары мен тәуекелдерімен сынап көруге құқығы бар екенін дауламаймын. Бірақ мен олардың осы жоспарларды бізге заң арқылы, күшпен жүзеге асыруға және оларға салықтарымызбен төлеуге мәжбүрлеу құқығына қарсымын. Бастиа заңның біреудің өзін-өзі қорғау құқығын (өмірін, бостандығын және мүлігін) басқа біреудің заңдастырылған тонау құқығына бағынышты ету арқылы бұрмаланатынын айтады, ол оны «егер заң кейбір адамдардан оларға тиесілі нәрсені алып, оны оларға тиесілі емес басқа адамдарға берсе. Заңның бір азаматтың есебінен екінші азаматқа пайда әкелуіне қараңыз, бұл азаматтың өзі қылмыс жасамайынша істей алмайтын нәрсе» деп, сондай-ақ «қорғау тарифі, субсидиялар, кепілдендірілген пайда, кепілдендірілген жұмыс орындары, көмек және әлеуметтік бағдарламалар, мемлекеттік білім беру, прогрессивті салық салу, тегін несие және мемлекеттік жұмыстар» сияқты салықтық қолдауды қамтиды. Бастианың пікірінше, заңмен жүзеге асырылатын тонау «шексиз көп жолмен» жасалуы мүмкін. Осылайша, оны ұйымдастырудың сансыз жоспарлары бар: тарифілер, қорғау, жеңілдіктер, субсидиялар, ынталандырулар, прогрессивті салық салу, мемлекеттік мектептер, кепілдендірілген жұмыс орындары, кепілдендірілген пайда, ең төменгі жалақы, көмекке құқық, еңбек құралдарына құқық, тегін несие және т.б. Осы жоспарлардың барлығы заңмен жүзеге асырылатын тонаудың ортақ мақсатына бағынышты және социализмді құрайды. Бастиа сондай-ақ мынадай әзілді ой айтты: «Егер адамзаттың табиғи бейімділігі соншалықты жаман болса, адамдардың еркін болуына рұқсат беру қауіпті болса, онда осы ұйымдастырушылардың бейімділігі неге әрқашан жақсы? Заң шығарушылар мен олардың тағайындалған агенттері де адамзаттың бір бөлігі емес пе? Әлде олар өздерін қалған адамзаттан гөрі жақсы балшықтан жасалған деп санай ма?»
"Көріліп тұрғандар мен көрінбейтіндер"
1850 жылы жазған "Ce qu'on voit et ce qu'on ne voit pas" ("Көрінетін және көрінбейтін нәрсе") эссесінде Бастиат сынған терезе мысалы арқылы мүмкіндік құны тұжырымын, атауын бермесе де, енгізді. Бұл термин Фридрих фон Визер 1914 жылы, оның қайтысынан кейін алпыс жылдан астам соң қолданды.
Пьер-Жозеф Прудонмен пікірсайыс
Бастиа сонымен қатар 1849 және 1850 жылдар аралығында Пьер Жозеф Прудонмен пайыздың заңдылығы туралы пікірталас жүргізді. Роберт Лерудың айтуынша, Бастиа Прудонның пайызға қарсы тұжырымы "кез келген нақты көзқарастың толық қарсы тұрған нұсқасы" деп сенген. Прудон ашуланып, жеке шабуылға көшті: "Сіздің санаңыз ұйықтап жатыр, немесе тіпті ешқашан оянған емес. Сіз үшін логика деген нәрсе жоқ. Сіз ештеңе естімейсіз, ештеңе түсінбейсіз. Сізде философия, ғылым, адамгершілік жоқ. Сіздің ойлау қабілетіңіз, назар аудару және салыстыру қабілетіңіз нөлдік. Ғылыми тұрғыдан алғанда, мырза Бастиа, сіз тірі жансыз".
Көзқарастар
Бастиа үкіметтің жалғыз мақсаты – жеке адамның өмір сүру, бостандық және меншік құқығын қорғау екенін, ал үкіметтің жеке адамның өзге жеке істеріне араласуы қауіпті және моральдық тұрғыдан бұрыс екенін айтты. Осыдан Бастиа заң өмірді, бостандықты және меншікті қорғай алмайды деген қорытындыға келді, егер ол заңды немесе заңдастырылған қарақшылықты қолдаса, ол оны бір адамнан бір нәрсені алып, басқаларға беру үшін мемлекеттік күш пен заңдарды пайдалану деп түсіндірді (екі тараптың өзара келісімімен жасалған шарттар арқылы мүлікті беруден өзгеше, онда алдау немесе екінші тарапқа қарсы зорлық-зомбылық қолданылмайды, мұны Бастиа мүліктің заңды түрде берілуі деп есептеді). Бастиа еркін сауданы ынталандырған, Ричард Кобденмен және ағылшын Астыққа қарсы заң лигасымен үнемі хат алмасып, Франциядағы еркін сауда қауымдастықтарымен бірлесіп жұмыс істеген белсенді жақтаушы болды.
Бастиа қабірі
Бастиат Римде қайтыс болды және сол қаланың орталығындағы Сан-Луиджи-деи-Франчези шіркеуіне жерленді.