Antoni Heda

Кіріспе

Антони Хеда (11 қазан 1916 - 15 ақпан 2008) - поляк әскери қолбасшысы және Екінші дүниежүзілік соғыста поляк қарсылық қозғалысының және содан кейін соғыстан кейінгі кеңес оккупациясына қарсы тәуелсіздік қозғалысының әйгілі ардагері. Оның партизандық әрекеттерінің ең танымалдары 1945 жылы тамызда Кильцедегі коммунистік түрмеге шабуыл жасады, онда шамамен 300 саяси тұтқын босатылды. Оның құпия аты "Сзари" (Сұр).

Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кездегі өмірі мен қызметі

Антони Хеда 1916 жылы Ильзаға жақын Маломиржице ауылында жергілікті шаруа отбасында дүниеге келген. Жергілікті бастауыш мектепті бітіргеннен кейін Радомға көшіп барды, онда техникалық мектепті бітіріп, Старахович қару-жарақ зауытында жұмыс істей бастады. 1937 жылы поляк армиясына шақырылған ол Резерв офицерлер мектебінде оқыды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін ол демобилизацияланып, Стараховицедегі Мемлекеттік қару-жарақ зауытында жұмыс істей бастады. 1939 жылғы Польша қорғаныс соғысының басталуына дейін жұмылдырылған Хеда өзінің туған қаласы Ижжа және содан кейін Люблин ауданында Польшаның 12-ші жаяу әскер дивизиясының қатарында шайқасты. Дивизиясы таратылғаннан кейін ол Венгрияға жол табуға тырысты, бірақ Кеңес NKVD-і оны тұтқындап, Бжест қорғанына қамап қойды. Германия түрмесін жаулап алған нацистік совет соғысы басталғаннан кейін ол түрмеден қашып құтыла алды.

Кеңеске қарсы қарсылық

Кеңестер Польшаны коммунистердің қолына алғаннан кейін, НКВД-ның бұрынғы тұтқыны ретінде Хеда жасырындықта тұрып, Отан армиясы таратылғаннан кейін құрылған оқшауланған ұйымдардың бірі - Ruch Oporu Armii Krajowej-ге қосылды. Кейін ол NIE-ге, содан кейін тағы бір қарсылық ұйымына, "Азаттық және тәуелсіздікке" (WiN) қосылды. Бөлектің басшысы ретінде Хеда 1945 жылдың 4 тамызында түнде Киелцедегі МБП және Смерш түрмесіне тағы бір шабуыл жасады. Нәтижесінде партизандар бірнеше жүз саяси тұтқындарды, негізінен, бұрынғы Отандық армия мүшелерін босатуға қол жеткізді. Хеда жалған жеке басын (Антони Вишневский) пайдаланды, бірақ UB қауіпсіздік күштері Хеданың жеке басын анықтап, оның отбасын тұтқындады. Көп ұзамай оның екі ағасы мен күйеуінің інісі өлімге қиналды. Хеда Варшавадағы атақты Раковичка түрмесінде де осындай шабуыл жасауды жоспарлаған, бірақ оны 1948 жылы Гдынядағы Гдыня Килония темір жол вокзалынан жақын жерде Ішкі қауіпсіздік корпусының күштері тұтқындады. Раковичкада, кейін Равиц пен Вронкиде тұтқындалған Хеда 7 рет қатарынан өлім жазасына кесілді, бірақ оның жазасы кейін өмір бойына түрмеге кесілді. Сталиндік кезең аяқталғаннан кейін 1956 жылы ол кешіріліп, босатылды. Ол Польшадағы коммунистік режимге қарсы түрлі топтармен ынтымақтастық жасады және ресми емес ардагерлер қауымдастықтарының белсенді мүшесі болды. 1980 жылы ол "Солидарлылыққа" қосылды және келесі жылы ол Коммунистік билік бақылауында емес алғашқы ардагерлер қауымдастығы - "Солидарлылықтың" тәуелсіз ардагерлер қауымдастығының төрағасы болып сайланды. Алайда, көп ұзамай ол 1981 жылы Польшада әскери жағдай енгізілгеннен кейін тұтқындалды. Польша Шығыс блогынан тәуелсіздігін алғаннан кейін, 1990 жылы Хеда Екінші дүниежүзілік соғыстың барлық майдандарының ардагерлерін біріктіретін ардагерлер қауымдастығының жетекшісі ретінде қызметке оралды. Сонымен қатар, ол жауынгерлік жастардың ұйымы - "Оқшылар одағының" құрметті командирі болды. Польшаның саяси өміріне қатысқан. 1997 жылы ол Польшаның жаңа Конституциясын қабылдауға қарсы сөйлеп: "Бұл поляк ұлтына қарсы, атеистер мен коммунистік масондарға арналған" деп айтты. 2006 жылы 3 мамырда генерал-бригади дәрежесіне көтерілді (ол 2004 жылы номинацияны алды және оны 2006 жылы қабылдады). Қызметі үшін ол поляк әскери наградаларының ең жоғарғысын, Virtuti Militari (4-ші және 5-ші сынып), сондай-ақ Батылдық кресті (Krzyż Walecznych) және басқа да марапаттар алды. Ол өзінің өмірін екі кітапта сипаттады: Wspomnienia Szarego (Сзаридің естеліктері) және Szary przeciw zdrajcom Polski (Польша сатқындарына қарсы). Генерал Антони Хеда 2008 жылдың 15 ақпанында Варшавада қайтыс болды. Оның жерлеу рәсімі 2008 жылдың 21 ақпанында Польша армиясының далалық соборында Ә. Епископ генерал-майор Тадеуш Плоскиего. Президент Лех Качинский оны "Польша Республикасының тәуелсіздігіне қосқан үлесі үшін" Polonia Restituta орденінің "Коммандерлік крестімен жұлдызымен" марапаттады. Хеда өзінің әйелімен бірге шіркеудің зиратында отбасылық қабірге қойылды.

After the Soviet backed Polish communist takeover of Poland, Heda as a former prisoner of the NKVD had to remain in hiding and joined the Ruch Oporu Armii Krajowej, one of splinter organizations formed after the Home Army had been disbanded. Later on he joined NIE and then yet another resistance organization Freedom and Independence (WiN). As a leader of a separate unit, Heda led yet another assault on a prison, this time on a MBP and Smersh prison in Kielce overnight of 4 August 1945. As a result, the partisans managed to liberate several hundred political prisoners, mostly former members of the Home Army. Heda was using a false identity (Antoni Wiśniewski) but the UB security forces managed to discover Heda's identity and arrested his family. Soon afterwards two of his brothers and his brother in law were tortured to death. Heda planned to organize a similar assault on the infamous Rakowiecka prison in Warsaw, but he was arrested by the forces of the Internal Security Corps in 1948 in Gdynia near the Gdynia Chylonia railway station. Imprisoned at Rakowiecka and later in Rawicz and Wronki, Heda was sentenced to death on 7 consecutive charges, but his sentence was later changed to life imprisonment. After the end of Stalinist period in 1956 he was pardoned and set free. He continued to collaborate with various groups opposed to the Communist regime in Poland and was also an active member of unofficial veterans associations. In 1980 he joined the Solidarity and the following year he was chosen as the chairman of the Independent Veteran Association of the Solidarity, the first veteran association not controlled by the Communist authorities. However, soon afterwards he had been interned after the 1981 imposition of martial Law in Poland. After Poland managed to get back its independence from the Eastern Bloc, in 1990 Heda returned to service as a leader of one of veteran associations uniting veterans of all fronts of World War II. He also became the honorary commander of the Riflemen Union, a paramilitary youth organization. He participated in Polish political life. In 1997 he spoke against adoption of a new Polish Constitution (created by post Communist Democratic Left Alliance) by saying: "is against the Polish nation, it is for atheists and communistic masons." On 3 May 2006 he was promoted to the rank of generał brygady (he received the nomination in 2004 and accepted it in 2006). For his service he also received the highest of Polish military awards, Virtuti Militari (4th and 5th class), as well as the Cross of Valour (Krzyż Walecznych) and other decorations. He described his life in two books: Wspomnienia Szarego (Szary's Memoires) and Szary przeciw zdrajcom Polski (Szary against traitors of Poland). General Antoni Heda died in Warsaw on 15 February 2008. His funeral took place on 21 February 2008, starting with a Funeral Mass at the Field Cathedral of the Polish Army celebrated by Fr. Bishop Maj Gen. Tadeusz Płoskiego. President Lech Kaczynski posthumously awarded him the Commander's Cross with Star of the Order of Polonia Restituta, "for outstanding contribution to the independence of the Polish Republic". Heda was buried beside his wife in the family grave in the parish cemetery.