Кіріспе

Хмонг революционері Па Чай Вьюэ (RPA: Paj Cai Vwj немесе Puas Cai Vwj; Pahawh: ), әдетте Па Чай немесе Батчай деп аталады, Хмонг халқын 1918 жылдан 1921 жылға дейін Француз Индокитайындағы француз билігіне қарсы Аңсыз соғыста басқарды. Ол Хмонг ұлтшылдары арасында батыр деп саналды, бірақ француздықтар билеген Хмонгтар арасында ол ақылдан адасқан адам деп саналды, бірақ қазіргі уақытта ол бірауыздан ұлттық батыр деп саналады.

Саяси жағдай

XV ғасырдың соңынан бастап Еуропа державалары әлемді жаулап алу үшін жарысты. XIX ғасырдың аяғында Ұлыбритания империясы әлемдегі ең ірі империя болды. Франция Қытай мен Үндістандағы британдық ықпалды теңестіруге тырысты. XIX ғасырдың аяғында Франция Оңтүстік-Шығыс Азиядағы барлық халықтарды біріктіріп, Француз Индокитайы деп аталатын бір конгломератқа біріктірді. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейінгі жылдары француздардың Индокитайдағы отарлаушы билігі әлсіре бастады. Олар Индокитаны басып алып, экономикалық пайда табуға үміттенсе де, француздар бұл ісінен аз пайда көрді. Сондықтан Еуропадағы соғыстың қымбаттауына жауап ретінде француздар Индокитай халқына күміс тақталар мен опиумның ақшалай өнімі түрінде үлкен салық салды. Хмонгтар ең ауыр жүкті өз мойнына алды, өйткені олар лаос, вьетнам және тай халықтарымен бірге шеттетілді. Бұл жағдай соншалықты нашарлағандықтан, көп адам салық төлеу үшін балаларын сатуға мәжбүр болды.

Жастық шақ

Па Чай Вьетнамның Лào Кай провинциясында өскен Хмонг Вью есімді жетім бала еді, ол әлі күнге дейін Хмонгтардың бекінісі болып табылады. Оны асырап алған Ву ағасы Хао Чу Ву (RPA: Xauv Tswb Vwj) тәрбиеледі. Үйленіп, тұңғыш баласы дүниеге келгеннен кейін ол хмонгтарға жақсы денсаулық пен қоршаған ортамен үйлесімді өмір сүруді үйрету үшін және хмонг халқын қанаушылардан, негізінен тайлықтар мен француздардан азат ету үшін Құдай шақырды деп мәлімдеді. Оның құдайдан келгеніне дәлел ретінде ол үйдің төбесіне секіріп түсу, мақта шарын жарыту сияқты керемет істерді жасады. Сонымен қатар, ол Хмонг жазу жүйесіне үйренді, оны көптеген ізбасарлары қолданды. Халық Па Чайды көптен күткен Хмонг көшбасшысы ретінде құрметтей бастады, ақсақалдар Хмонгтардың қайтадан патшалық құру кезеңін бастау үшін күтті. Па Чай өзінің ықпалын және керемет күштері туралы атын қолдана отырып, өз ізбасарларын француз билігінен өз халқын құтқара алатынына сендірді. Көптеген хмонгтар бірігіп, солтүстік Лаос, солтүстік Вьетнам және Оңтүстік Қытайдың кейбір жерлерінен ауыл тұрғындарын тартқан хмонгтардың ұлтшыл қозғалысын бастады. Па Чай кейін Хмонг ұлтшылдарын француздарға қарсы "Guerre Du Fou" (Madman's War "Rog Paj Cai") деп аталатын көтеріліспен күресуге ұйымдастырды. Ол сондай-ақ басқа да қысымға ұшыраған азшылықтардың, негізінен Маб Даум мен Хмулардың қолдауына ие болды.

Соғыс

Көтеріліске француздардың ауыр салық салуы және лаос және тай салық жинаушыларының билікті теріс пайдалануы себеп болды. Хмонгтар екі жаққа бөлінді: Франция құлдығын жек көретіндер және француздардың қамқорлығынан өз халқының есебінен пайда көретіндер. Хмонг ұлтшылдары "Рог Падж Кай" деп атаған және француздарға жақтасқан Хмонгтар "Рог Пхим Нпаб" деп атаған көтеріліс өздігінен басталған және өзін-өзі ұстап тұрған қозғалыс болды; барлық қарулар Хмонгтар ойлап тапқан және дайындаған кремнездер (традициялық батыс кремнездерінен сәл өзгеше). Оқ-дәрі де Хмонг түрінде болды (батыс қара ұнтағына ұқсас тұз, көмір және гуано қолданылады, бірақ жарылыс қабілетін арттыру үшін ағаш түрінен алынған ұнтақтар қосылады). Хмонгтар көтерілістің басым бөлігінде шайқастан шайқасқа жеңіске жетті; француздар таңғалды және олар джунглиде қалай күресуді білмейді, сондай-ақ көрінбейтін әскермен қалай күресуді білмейді. Франция Еуропадағы Бірінші дүниежүзілік соғысқа да қатты араласты, 50% француздар мен 50% жергілікті вьетнамдықтар, лаос және тай және сатқын Хмонг сарбаздарын пайдаланды, олардың барлығы азат етуші Хмонг күштеріне қарсы күресуге аз құштар болды. Төмендегілер дұрыс емес. Бұл қытай мен хмонг арасындағы Индокитай соғысы кезінде болды: Француз армиясын әсіресе қорқытқан қару - хмонг оқ-дәрісі, ағаш діңінен жасалған, ыдыстардан алынған металл бөлшектермен және көптеген хмонг оқ-дәрісімен толтырылған. Бұл қақпақ Куаб Чавтың жобалауымен жасалған, оның салмағы 200 фунттан асатын, сондықтан оны Лвв есімді бір адам ғана көтеріп жүре алатын. Француз әскері таулы жолдармен келе жатқанда, пуля француз әскеріне металл сынықтарды шашып, оларды жасыруға жіберіп, көптеген адамды жарақаттап, өлтірді. Олар бұл қарудың не екенін білген жоқ, себебі хмонгтардың мұндай қаруды жасау технологиясы жоқ деп есептеген. Француздардың моральдық күші де әлсіреп, Па Чайдың әскерін сиқырлы күш қорғайды деген аңыздар тарады. Француз армиясы Хмонг әскерін тау үсті мен шатқалдар арқылы қуып жүргенде, олар ешқашан өлген Хмонг сарбаздарын көрмеді. Себебі Па Чай өз адамдарына ешкімді қалдырмауды, қанды тез арада жасыруды бұйырған еді. Бұл француздарға Па Чайдың әскері шынымен де жеңімсіз деген ой берді. Па Чайдың қарындасы Као Ми де маңызды рөл атқарды. Ол ақ түсті, қымыздан жасалған туды көтеріп алып жүретін. Ол әділ қыз болған, сондықтан да Аспан оған осындай керемет құдіретті берді. Ол әскерін көптеген жеңіске жетуге жетеледі. Көтеріліс ең биік кезінде Үнді-Қытайдың 40 000 шаршы шақырымын қамтыды, Тонкиндегі Điện Biên Phủ-ден Луанг Прабангтағы Nam Ou-ға дейін және Вьентьяннан солтүстікке қарай Муонг Чадан Лаостағы Сам Неуаға дейін.

Өлім

Оны Хмонг сатқындары тұзаққа түсіріп өлтірді. Ол баласын арқасында көтеріп отырғанда, еш жерден ұстап алған сатқын оны атып өлтірді. Баласы қайтыс болды. Ву Па Чайдың Хмонг халқына айтқан соңғы сөзі: "Хмонгтар қатыгез, олар зұлымдықпен айналысады, олар егісін жинайды.

Салдары

Француздар бұған қанағаттанбады; олар қаруларын түсіргендердің көпшілігін тұтқындап, оларды Сиенг Хуанға (Лаостағы отаршылдық биліктің бас кеңсесі) жіберді, онда олардың кейбіреулерінің басын шауып, кейбіреулері биік платформалардан шыны сынықтарға лақтырылды. Тус Чим Рог (көпшілік Савина деп санайтын соғысты тоқтатқан адам) деп аталатын адам, Сиенг Хуанға жіберілгендердің бәрі де өлмеуі үшін, халықтың атынан өтініш жасады. Бұл кісі Сиенг-Хунгтағы Тхуо Таб Ив Вудж үйіне келіп, ауыр жакетін тастап кеткен. Ол Хмонг тілінде еркін сөйлейтін Хмонг емес биік адам ретінде сипатталады. Бір қызығы, ол сондай-ақ бас киімін орамалмен жауып алған. Қао Миді Хму мен француз сарбаздары да аңдып, өлтірді. Француздар 20 күміс, одан кейін 200 күміс бағананы Па Чайдың отбасын табуға ұсынды. Олар Па Чайды алып кеткендіктен, оның әйелі мен балаларына қамқорлық жасағысы келгенін айтты. Әрине, хмонгтардың ешқайсысы отбасына сатқындық жасауға ақымақ емес. Француздар оның ауылына келген сайын, ауыл тұрғындары оларға Па Чайдың әйелі баласыз, қарт Хмуб Лаудж әйел екендігін айтады. Олар оны жалғыз қалдырды, не жасы үлкен болғандықтан, не оның шындық емес екенін білгендіктен. Алайда, қарт әйел қайтыс болғаннан кейін, Па Чайдың отбасы оның атын атап ақ бұқаны сойып, ол өз отбасының атынан жазасын тартқысы келді.

Мұра

Француздарға қарсы көтеріліс француздық хмонг басшылары мен отарлаушы билеушілердің арасындағы байланысты нығайтуға көмектесті. Киатонг ЛоБлиаЯо (Лауж Нпляж Йоб) француз лоялисті және қуыршақ көшбасшысы, өмірлеріне ауыстырып, Па Чай Вьюге адал болғандардан көптеген күміс тақталарды талап етті. Бұл іс-әрекет көптеген хмонгтар әлі күнге дейін еске алады және ол ақыр соңында оның билігін оның немере інісі Туби Лайфунға беруге себеп болды. Туби Лифунг - Хмонгтың атақты роялисті, ол жапондықтармен, вьетнамдықтармен және лаос коммунистерімен соғысты. Бұл гүл әр жылы желтоқсан мен қаңтар айларында гүлдейді. Бұл қызыл гүл сол жылы қайтыс болғаннан кейін алғаш рет пайда болды және оның мұрасын еске алу үшін оның құрметіне аталған. Коммунистік Вьетнам мен Лао үкіметтері Па Чайдың құрметіне әскери эскадрилья құрды, оны (Конг Панг Па Чай) Кус Фаас Падж Чай деп атады. Бұл эскадрилья Вьетнам соғысы кезінде Хмонг халқын жалдауға және сапқа салуға арналған үгіт-насихат ретінде кеңінен қолданылды. Бұл эскадрильяның барлық мүшелері Хмонг этносының мүшелері, бірақ соңғы жылдары бүлікшіліктің кез келген ықтимал келісімін болдырмау үшін лаостықтарды бірлікке қосуға тырысуда. Эскадрилья Лаоста Чао Фамен (Хмонг бостандық күрескерлерімен) күресуде қолданылады.