Кіріспе

Кіші империяның (шамамен 1010 – 1778/1806) княздығы

Реусс (Reuß, ROYSS) – қазіргі Германияның Тюрингия аймағында орналасқан бірнеше тарихи мемлекеттердің атауы. 1300 жылдан кейін пайда болған және 1673 жылдан бастап Киелі Рим империясының графтықтарына, ал 18 ғасырдың соңында княздықтарға айналған Реусс әулетімен басқарылған иеліктер. Осы княздықтардың саны бөліну арқылы өсті, кейде біріктіріліп, кейде қайта бөлінді. 1806 жылы империя жойылғаннан кейін, үлкен тармақтың княздығы және жас тармақтардың бірнешеуі Германия конфедерациясының тәуелсіз мүше мемлекеттеріне айналды, ал жас княздықтар 1848 жылға қарай бірігіп, бірыңғай княздық құрды. Қалған екі аумақ 1871 жылы Германия империясының федералды княздықтарына айналды: Грец қаласы астанасы болған Реусс Үлкен тармағының княздығы және Гера қаласы астанасы болған Реусс Жас тармағының княздығы. Екі мемлекет те 1918-1919 жылдардағы неміс революциясына дейін Реусс әулетінің билігінде болды. Әр тармақтың басшысы Fürst (князь, князь үйінің басшысы) атағын алды, ал олардың балалары мен әулеттің басқа мүшелері Prinz/Prinzessin (принц/принцесса, князь үйінің туысқандары) атағын алды. 12 ғасырдың соңынан бері Реусс әулетінің барлық еркек мүшелері Генрих VI, Киелі Рим императорының (1190–1197) құрметіне Генрих деп аталады, оған олар Вайда және Гера иеліктерімен міндетті болды. Оларды ажырату үшін, оларға белгілі бір жүйе бойынша реттік нөмірлер беріледі (төмендегі «Генрихтердің нөмірленуі» бөлімін қараңыз), ал жеке өмірде оларды лақап есімдермен ажыратады.

Түрлі мемлекеттердің тарихы

Реусс әулетінің бұрыннан бар болған бірнеше княздықтары Германия Конфедерациясы құрылған кезде қалған екі тармаққа (Ескі және Жаңа тармақтар) бірікті. Осыған дейін олар алдымен Киелі Рим империясының, кейін Рейн Конфедерациясының құрамында болды.

Шығу тегі

Реусс княздығына айналатын аймақты ерте орта ғасырларда славян халқы мекендеген, олар неміс императоры Отто I (936–973) христиан дініне өткен. Шіркеу мәселелерінде аймақ 968 жылы құрылған Зейц епархиясының билігінде болды, ол Магдебург епархиясына бағынышты болған. Славяндардың жиі шабуылдарына байланысты 1028 жылы Зейц епископының резиденциясы Наумбургке көшірілді, содан кейін ол кафедра Наумбург-Зейц деп аталды. Генрих XXIV баласыз болғандықтан, оның қайтысынан кейін үлкен тармақтың княздығы кіші тармаққа өтуі және нәтижесінде біріккен Реусс мемлекетінің құрылуы күтілген. Алайда, екі тармақ та 1918–1919 жылдардағы неміс революциясында тақтарын жоғалтты, ал 1919 жылы біріккен, бірақ республикалық мемлекет – Реусс халық штаты құрылды, ол 1920 жылы ірі Тюрингия мемлекетімен бірікті. Біріккен Реусс мемлекетінің ауданы 1,143 шаршы километрді құрады және 1919 жылы 211,324 тұрғыны болды. Кіші тармақтың (басқару құқығы жоқ) қосалқы тармағы 1692 жылы пайда болды, осы кезде Генрих XXIV, Кёстриц графы Реус, Шлейц графы Генрих I Реустың кіші ұлы, үлкен бауырының графтығында бірнеше жер иелігін, негізгі ордасы Кёстриц қамалында алды. Бұл тармақ маңызды билеуші үйлермен неке арқылы байланыс жасады, бірақ өз аумағын басқармады, Шлейц тармағының графтығында жер иелері ретінде өмір сүрді. Генрих ХХІІ, Кёстриц графы Реус, 1806 жылы император Франциск II-нің шешімімен мұрагерлік фюрст (принц) дәрежесіне көтерілді (бірақ үкіметтік биліксіз); Кёстрицтің иелігі кіші тармақтың княздығының құрамында қалды. 1927 жылы Генрих XXIV қайтысымен үлкен тармақ тоқырады, ал кіші тармақ Генрих XLV-тің, соңғы билеушінің ұлының 1945 жылы коммунистер тұтқынында баласыз қайтысымен тоқырады, осылайша екі негізгі тармақ та жойылды, династиялық мұрагерлік (және олардың тақтарына теориялық талаптар) Кёстрицтің княздік Реусс үйіне өтті. Кіші тармақтың бұл қосалқы тармағы бүгінгі күні бар Реусс үйінің жалғыз тармағы болып табылады, онда 30-дан астам еркек мүшесі бар, олардың барлығы Генрих деп аталады. Отбасы кеңесі 1930 жылдың 5 маусымында қалған отбасы мүшелерінің барлығы өздерінің есімдерінен (Кіші тармақ немесе Кёстриц) қосымша атауларын алып тастап, өздерін принц немесе принцесса Реус деп атауы керек деп шешті. Бұл атау (сондай-ақ Генрихтердің графтығы) Веймар республикасында да сот шешімімен сақталды. Отбасының қазіргі басшысы Генрих XIV, династиялық тұрғыдан Кёстрицтің фюрст (принц) Реус (1952 ж.т.), сондай-ақ Фюрст (принц) Реус деп аталады, өйткені Кёстриц енді қосалқы тармақ емес, үйдің жалғыз тармағы. Оның негізгі резиденциясы – 1822 жылы отбасы мұрагерлік алған Австриядағы Эрнстбрунн қамалы, ал Кёстриц қамалы 1945 жылы коммунистік Шығыс Германиямен иемделіп, 1970 жылдары қиратылды. 1945 жылы Реусс принцтері өздерінің ата-бабаларының отанындағы барлық иеліктері мен қамалдарын иемдену арқылы жоғалтты. Генрих XIV және оның кейбір туыстары 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін бұрынғы Реусс штаттарындағы кейбір мүліктерді қайта алды.

Салдары

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Реус аймақтары 1919 жылы Реус Халық Штаты болып біріктірілді, ал 1920 жылы Тюрингияның жаңа штатына қосылды.

Билеушілердің кестесі

Еркенберт I шамамен 1090 жылы туған, кімнің ұлы екені белгісіз. 1122 – 1 тамыз 1163 жылдары билік етті. Вейда иелігінің иесі. Джордана Глейсбергпен некелескен (шамамен 1100 – 27 сәуір 1167/73). Үш баласы болған. 1 тамыз 1163 жылы 72-73 жасында қайтыс болды. Отбасының негізін қалаушы.

Еркенберт II 1124 жылы туған, Еркенберт I мен Джордана Глейсбергтің екінші ұлы. 1 тамыз 1163 – шамамен 1175 жылдары билік етті. Вейда иелігінің иесі. Ютта Саксонмен некелескен, екі баласы болған. Шамамен 1175 жылы 50-51 жасында қайтыс болды.

Генрих I Әділ 1122 жылы туған, Еркенберт I мен Джордана Глейсбергтің тұңғыш ұлы. 1 тамыз 1163 – 1193 жылдары билік етті. Лаутенбергтік Лукаридпен (1126 – 1162) некелескен, екі баласы болған. Шварцбургтік Джулианмен (1127 – ?) некелескен, бір баласы болған. 1193 жылы 70-71 жасында қайтыс болды.

Отон шамамен 1125 жылы туған, Еркенберт I мен Джордана Глейсбергтің үшінші ұлы. 1 тамыз 1163 – 1171 жылдары билік етті. (Остерродедегі) Вейда иелігінің иесі. Отбасы құрмаған. 1171 жылы 46/7 жасында қайтыс болды.

Генрих II 1164 жылы туған, Генрих I мен Джулиан Шварцбургтің ұлы. 1193 – 3 тамыз 1209 жылдары билік етті. Вейда иелігінің иесі. Берта Вобургпен (шамамен 1160 – 3 тамыз 1209) некелескен, бес баласы болған. 3 тамыз 1209 жылы 44-45 жасында қайтыс болды.

Генрих III Үлкен шамамен 1180 жылы туған, Генрих II мен Берта Вобургтің бірінші ұлы. 3 тамыз 1209 – 1219 жылдары билік етті. Вейда иелігінің иесі. Әйелі белгісіз, үш баласы болған. 9 шілде 1224 жылы қайтыс болды. Генрих II-нің балалары Реус жерлерін алғаш рет бөлді. Генрих III Тевтон орденіне қосылу үшін ұлынан бас тартты.

Генрих IV Орта 1182 жылы туған, Генрих II мен Берта Вобургтің екінші ұлы. 3 тамыз 1209 – 1249 жылдары билік етті. Плауэн иелігінің иесі. Ютта Альтенбургпен (1186 – 1238) некелескен, үш баласы болған. 1249 жылы 66-67 жасында қайтыс болды.

Генрих V Кіші 1184 жылы туған, Генрих II мен Берта Вобургтің үшінші ұлы. 3 тамыз 1209 – 1239 жылдары билік етті. Грейц иелігінің иесі. Вальденбургтің Изенгардымен некелескен, балалары жоқ. 1239 жылы 54-55 жасында қайтыс болды. Грейц Плауэн регентшілігіне қосылды (1219-1224).

Генрих VI Пепперсак 1210 жылы туған, Генрих III-нің ұлы. 1219 – 23 қыркүйек 1258 жылдары билік етті. Вейда иелігінің иесі. Хардеггтің Хейликасымен (1214 – ?) некелескен, екі баласы болған. 23 қыркүйек 1258 жылы 47-48 жасында қайтыс болды.

Генрих I 1226 жылы туған, Генрих IV пен Ютта Альтенбургтің бірінші ұлы. 1249 – 1303 жылдары билік етті. Плауэн иелігінің иесі. Аделаида Лобдебург Лихтенбургпен (1228 – 1253) некелескен, екі баласы болған. Эверштейннің ? (1230 – 1253) әйелі болған, балалары жоқ. Лютцельштейннің Кунгундасымен (1234 – 1302) некелескен, бес баласы болған. 1303 жылы 76-77 жасында қайтыс болды. Генрих Плауэн мен Генрих Гера Генрих IV-нің ұлдары болды. Генрих I Плауэн өзінің үлкен ұлын (Генрих Богемиялық) үкіметке қосып, Грейтс қаласын екінші ұлы Генрих Орысқа берді. Грейстің әміршісі, орыс, Реусс деген отбасылық тегі пайда болды.

Генрих II Бөгемия 1254 жылы туған, Генрих I мен Аделаида Лобдебург Лихтенбургтің бірінші ұлы. 1274 – 1302 жылдары билік етті. Катерина Ризенбургпен некелескен, үш баласы болған. 1302 жылы 47-48 жасында қайтыс болды.

Генрих I Орыс 1366 жылы туған, Генрих XIV пен Маргарет Уттенхофеннің ұлы. 13 наурыз 1389 – 1404 жылдары билік етті. Вейда иелігінің иесі. Аннамен (шамамен 1415) некелескен, төрт баласы болған. 1404 жылы 37-38 жасында қайтыс болды. Генрих XIV-нің ұлы, 1373 жылы ағасының өлімінен кейін әкесімен бірге билік жүргізді.

Генрих XVI Үлкен 1390 жылы туған, Генрих XV пен Аннаның тұңғыш ұлы. 1404 – 1454 жылдары билік етті. Вейда иелігінің иесі. Аннамен (1396 – 1442) некелескен, балалары жоқ. 1454 жылы 63-64 жасында қайтыс болды. Генрих XV-нің балалары, бірлесіп билік жүргізді.

Генрих XVII Орта шамамен 1395 жылы туған, Генрих XV пен Аннаның екінші ұлы. 1404 – 1426 жылдары билік етті. Дамм Аннасымен (1396 – 1414) некелескен, балалары жоқ. 1426 жылы 30-31 жасында қайтыс болды.

Генрих XVIII Кіші 1396 жылы туған, Генрих XV пен Аннаның үшінші ұлы. 1404 – 27 маусым 1462 жылдары билік етті. Дамм Елизаветасымен (1410 – ?) некелескен, төрт баласы болған. 27 маусым 1462 жылы 65-66 жасында қайтыс болды.

Генрих I шамамен 1380 жылы туған, Генрих VIII мен Анна Ризенбургтің ұлы. 1413 – 28 желтоқсан 1446 жылдары билік етті. Плауэн иелігінің иесі (Мейзен бургграфы). Дамм Маргаретпен (1390 – 1412) некелескен, төрт баласы болған. Штернбергтің Катеринасымен (1400 – ?) некелескен, балалары жоқ. Штернбергтің Анна Холицімен (1413 – 1441) некелескен, балалары жоқ. 28 желтоқсан 1446 жылы 65-66 жасында қайтыс болды. Плауэн желісінің басқарушыларының санын қайта бастауға себеп болған Мейзен бургграфының құрметті атағын алды.

Генрих VIII Үлкен 2 наурыз 1404 жылы туған, Генрих VII мен Лютруд Хохнштейн Герингеннің тұңғыш ұлы. 1420 – 1426 жылдары билік етті. Гера иелігінің иесі (1425 жылдан Burgk-те). Маргарет Вертхайммен (1424 жылға дейін қайтыс болды) некелескен, балалары жоқ. Вильбург Шварцбург Леутенбергпен (1426 жылдан кейін қайтыс болды) некелескен, балалары жоқ. 16 маусым 1426 жылы Усти-над-Лабэде 22 жасында қайтыс болды.

Генрих IX Орта 14 қаңтар 1406 жылы туған, Генрих VII мен Лютруд Хохнштейн Герингеннің екінші ұлы. 1420 – 1452 жылдары билік етті. Лобенштейн иелігінің иесі. Шварцбург Вахсенбургтің Матильдасымен (1409 – 1456) некелескен, сегіз баласы болған. 1452 – 1482 жылдары Гера иелігінің иесі.

Генрих X Кіші 11 қазан 1415 жылы туған, Генрих VII мен Лютруд Хохнштейн Герингеннің үшінші ұлы. 1420 – 1452 жылдары билік етті. Шлейц иелігінің иесі. Хеннебергтің Анна Рөмхильдпен (1424 – 1467) некелескен, бес баласы болған. 1452 жылы Прагада 36-37 жасында қайтыс болды.

Генрих IX Үлкен 1410 жылы туған, Генрих VII мен Шрембургтің Матильдасы Криммитсхау. 1455 – 1476 жылдары билік етті. Грейц иелігінің иесі. Шварценбергтің Магдаленасымен (1277 – 1329) некелескен, он баласы болған. 1476 жылы 65-66 жасында қайтыс болды.

Генрих X Кіші 1424 жылы туған, Генрих VII мен Ирмгард Кирхберг Краничфельдтің ұлы. 1455 – 17 наурыз 1462 жылдары билік етті. Грейц иелігінің иесі (Краничфельдте). Отбасы құрмаған. 17 наурыз 1462 жылы 37-38 жасында қайтыс болды.

Генрих III 1453 жылы туған, Генрих II мен Анна Бюнаудың ұлы. 1484 – 28 тамыз 1519 жылдары билік етті. Плауэн иелігінің иесі (1484 жылдан Мейзен бургграфы). Шварцбург Леутенбергтің Матильдасымен некелескен, балалары белгісіз. 28 тамыз 1519 жылы қайтыс болды.

Қатысушы мүшелердің рейхсбургтер қозғалысына байланысы

2022 жылдың 7 желтоқсанында неміс полициясы операция жүргізді, нәтижесінде «Рейхсбюргер» тобының 25 мүшесі тұтқындалды, оның ішінде Реусс әулетінің Кёстриц бөлімшесінің мүшесі Генрих XIII Принц Реус анықталды. Операция кезінде тұтқындалған күдіктілер Германияның қолданыстағы үкіметін құлатуды және Генрих XIII-ті Германияның жаңа де-факто басшысы етіп тағайындауды жоспарлаған күдікпен айдалады. Оның алыс туысы, Реусс әулеті мен оның отбасылық бірлестігінің басшысы және өкілі Генрих XIV, Генрих XIII-ті «көңілі шатасқан, көңілі қанаудан радикалданған қарт адам» деп сипаттаған еді. Генрих XIII бірнеше жыл бұрын тастап кеткен отбасылық бірлестік атынан Генрих XIV оның тұтқындалуынан кейін одан қайтадан бас тартып, «30 жыл бұрын ол заманауи бизнесмен болған, бірақ қазір түрлі конспирациялық теориялардың құрбаны болды» деді. Реусс әулетінің мұрагерлік тізбегінде Генрих XIII тек 17-ші орында тұрды, ал әулет басшысы оны «маргиналды тұлға» деп атады. Ол оның әрекеттері отбасы үшін «апат» екенін айтты, олардың төзімді және әлемдік көзқарастас билеушілер ретіндегі беделі енді «террористтер мен реакционерлермен» байланыстырылып отыр. Ол Реустің үкіметке қарсы көзқарастарының себебі, екінші дүниежүзілік соғыстың соңында отбасылық мүліктеріне қойған талаптарын неміс сот жүйесі мойындамауына байланысты наразылығынан туындады деп санайды.

Көркем шығармаларда

1815 жылы Вена конгресіне жіберілген жас Рейсс графы 1899 жылғы "Венская кровь" опереттасының және оған негізделген 1942 жылғы фильмнің басты кейіпкері болып табылады. Фильмдегі көптеген қызық оқиғалар оның "Реус Шлейц Грейц" деген мүмкін емес есіміне байланысты өрбиді.