Кіріспе

"Қолсыз қыз" немесе "Қолы жоқ қыз" (Das Mädchen ohne Hände) - ағайынды Гриммдер жинаған неміс ертегісі. Бұл 31-ші әңгіме және алғаш рет 1812 жылы "Балалар және үй шаруалары туралы әңгімелер" басылымында жарық көрді. Гримм ағайындылары бұл әңгімені жылдар бойы қайта қарастырды, ал соңғы нұсқасы 1857 жылы Балалар және үй шаруашылығындағы әңгімелер 7-ші басылымында жарияланды. Бұл 706 типті Арн Томпсон.

Әңгіме элементтері

Әңгіме төрт бөлімнен тұрады. The Mutilated Heroine: Бейтаныс адам диірменшіге келіп, диірменнің артында тұрған кез келген нәрсеге алмасу үшін оған байлық ұсынады. Ол тек алма ағашы екеніне сеніп, бейтаныс адамның кім екенін білмейтіндіктен, диірменші келіседі. Тегирменнің артында өз қызы тұрғанын және ол кісінің шайтан екенін біледі. Үш жылдан кейін шайтан қайтадан келіп, қызды өзіне алды. Сол қыз күнәға батпағандықтан және қолы таза болғандықтан, шайтан оған тиісе алмайды. Ібіліс қыздың қолын кесіп алмаса, қызын алмастырып, диірменшікті алып кетем деп қорқытады. Қорыққан диқан мен оның қызы бұған келіседі. Алайда қыз қолдарын алмастыратын тұқымды жылап жатыр, сондықтан олар таза болып қалады және шайтан оны әлі де ала алмайды. Патшамен неке: Қыз әкесі жаңа байлыққа ие болғанына қарамастан, қашып кетуге, отбасын тастап, әлемге шығуға шешім қабылдайды. Ол патшаның бағын көріп, ағаштарда алмұрт көреді. Бір күн бойы жүріп, жемісті жегісі келіп, бақ ішке кіруді сұрап дұға етеді. Бірде оған періште келіп, көмек көрсетеді. Келесі күні патша алманың жоғалғанын байқайды. Патшаның бағбандары оны бір жынның алып кеткенін көргенін айтады. Патша оның қайтып келуін күтеді. Ол періштемен бірге қайтадан көрінгенде, патша оған жақындап, оның рух екенін сұрайды. Ол өзіне Құдайдан басқа барлық адам тастап кеткен адам екенін айтады. Ол оған: "Сененен бас тартпайды, сенен бас тартпайды", - дейді. Олар көп ұзамай үйленеді. Қыздың күміспен жасалған жаңа қолы бар. Бір жылдан кейін патша соғысқа аттанады, бірақ баласы туған кезде оған хабар жіберуді сұрайды. Қыз патшаның ұлын дүниеге әкеледі, хабаршы жіберіледі, бірақ хабаршы хатты жеткізу кезінде ұйықтап қалады. Ұйқы кезінде шайтан хатты патшайымның өзгермелі бала туғанын айту үшін өзгертеді. Патша оларға балаға қамқорлық жасайтынын айтады да, хабаршыны қайтарып жібереді. Хабаршы сол жерде ұйықтап, шайтан патшаның жауабын ұрлап, хатты да өзгертеді. Енді хат патшаның азаматтарына жаңа патшайым мен баланы өлтіруді тапсырады. Хатта патшайымның жүрегі дәлел ретінде сұралады. Арамдалған әйел: Патшаның анасы ұлын алдап қалуға шешім қабылдайды. Оның орнына ол патшаға беру үшін оның жүрегін алып кету үшін еленді өлтіреді. Ол келініне баланы алып, жасыруға бұйырады. Патшайым орманға барып, қайтадан көмек сұрап дұға етеді. Періште келіп, оны бір күркеге алып келеді. Ол сол жерде жеті жыл тұрды. Бір ғажайып патшайымның (адамнан шыққан) қолын қалпына келтіреді. Қолдар қалпына келтірілді: Патша өзінің сарайына оралып, хаттардың бұзылғанын біледі. Ол әйелі мен баласын іздеп шығады. Жеті жылдан кейін ол әйелі қазір тұратын үйдің орнын анықтайды. Періште оны үйдің ішіне алып кіреді де, бетін орамалмен жауып, сиқырлы түрде ұйықтатады. Оның әйелі пайда болады да, қол орамал құлап түседі. Бала ашуланады, өйткені оған Құдай оның жалғыз әкесі екенін айтты. Патша олардың кім екенін сұрап, патшайым олардың әйелі мен баласы екенін айтады. Алғашында ол қызға сенбейді. Ол әйелі күміс қолды дейді. Ол оған Құдай өзінің шынайы қолын бергенін айтады. Ол құлап қалған күміс қолдарды алып, оған көрсетеді. Патша өзінің күйеуін тауып алғанға қуанады. Олар патшалыққа оралып, бақытты өмір сүреді.

Нұсқалар

Гримм ағайындылары жинаған ертегілерін өзгертіп, басқа ертегілерде кездесетін мотивті енгізді. Бұл бала өздігінен уәде етілген (мотив "Никс ештеңеге ие болмады", "Милл тоғанының Никси", "Алғыс білдірген ханзада" және "Король Коджата")), бірақ бұл ертегідегі түпнұсқада жоқ. Неміс халық аңыздарын зерттеу барысында Гриммдердің ертегілері басылғаннан кейін жиналған 16 нұсқаның тек біреуі ғана Гриммдердің ертегілерін осылай бастағанын анықтады. Әлемде кездесетін ертеректегі және қатты нұсқаларда қыздың денелері оның әкесі немесе ағасының жыныстық қатынасқа түсуінен бас тартқан кезде кетеді, мысалы, "Әке қызының қолын кесіп алады" деген ертегідегідей. Базильдің "Орланған қолдар" картинасында батылдық ағаларының жақындасуын теріске шығару үшін өз қолын кескен. Бұл ертегілердің басқа нұсқаларына "Бір қолды қыз", "Қолы жоқ қыз", "Бианкабелла мен жылан" кіреді, олардың барлығы 706 типті Аарн Томпсон. Алайда, бұл мотив ерлік романстарында тек "Қолсыз қыз" сияқты ертегілерде қолданылған; ешқандай романс үш допты қудалаған қаһарманның сипаттамалық қорытындысы сияқты Апелдің аяғына ұқсамайды. Бұл ертегі сюжеті қолданылған басқа романстар "Эмаре", "Май және Бофлор" және "Константинопольдің әдемі Еленасы" . Ажырау балаларды тудырды деп жалған айыпталған ана осы түрдегі және Арн Томпсон 707 оқиғаларының ортақ ерекшелігі бар, онда әйел патшаға үйленді, өйткені ол керемет балаларды тудырамын деді, мысалы, "Бейнелі су, әнші алма және сөйлейтін құс", "Принцесса Белль Этоиль", "Анцилотто, Провино патшасы", "Жақсысыз әпкелер" және "Үш кішкентай құс". Осыған байланысты тақырып Аарн Томпсонның 710-тауымында пайда болады, онда кейіпкердің балалары туғаннан кейін ұрланып, оларды "Мэридің баласы" немесе "Лэсси мен оның құдайы" сияқты өлтірді деген жала жауып жатады. Әңгіменің екінші бөлігінде ағайынды Гриммдер де фольклорлық тақырыптардан алыстап кетті. Әдетте, қыз - қайын анасының құрбаны, мысалы, "Он екі жабайы қаз", "Алты қарлығаш", Перроның "Ұйқыдағы сұлу қыз" және "Он екі бауыр". Бұл мотив, (еркек) зұлым ертедегі кекшілдіктен туындайтын, сонымен қатар француз әдебиетінің "Айыз терісі" ертегісінде кездеседі.

Комментарийлер

Оның қолы неге әкесінің немесе кейде ағасының ашу-ызасының нысанасы болып табылатынын түсіндіруге әртүрлі әрекеттер жасалды, бірақ бұл мотив кең таралған болса да, нақты мақсатсыз, ал мотивтер берілген кезде олар өте әртүрлі. "Қойылған қолдардың пентасында" Базиль өзінің қаһарманның әрекеттеріне себеп табу үшін көп күш салды: оның әпкесі оның сұлулығына таңданып, оның қолдарының сұлулығына ерекше мән береді. "La Manekine" атты ерлік романсында ханшайым оны өзі жасайды, өйткені заң бойынша король дененің бір бөлігін жоғалтқан әйелге үйлене алмайды. Осы әңгіменің қыздары қолдарынан айырылып, көмекке мұқтаж болып, оған көмектесе алатын кез келген адамның қалауына бой алдырады. Гримм ертегілерінде еркек кейіпкерлер әйел кейіпкерлерге қарағанда зұлым немесе табиғаттан тыс күштің кесірінен бұзылу немесе мүгедектікке ұшырау ықтималдығы жоғары. Алайда әйелдердің мүкіс бейнесінің әсерінен олар бейшара әрі көмексіз қалады, ал еркектердің мүкіс бейнесінің әсерінен олар жиі сыртқа шығарылады, бірақ өз еркімен әрекет ете алмайды. Бұл 19 ғасырдағы әдебиетте әйелдерге өз үлестерін қосуға мүмкіндік берілмейтінін көрсетеді. Қыздың қолы жоқ болуы осы әңгіменің пайда болған мәдениеттің көрінісі. Бұл әңгіме "Қоңырауқұлақ" және "Қар ақ" сияқты әңгімелерге ұқсас тартымдылықты сақтады, бірақ негізгі тартымдылықты сақтамай. Ол жылдар бойы әртүрлі құралдармен сансыз рет бейімделді, бірақ ешқашан басқа Гриммдердің танымал болған әңгімелеріндей үлкен масштабта емес. Бұл оқиғаның басқа да оқиғалар сияқты жас балалар арасында танымал болуына себеп болған. Алайда, бұл оқиға әлі күнге дейін айтылып келеді және халық аңызында қысым, қорлық және табандылықтың үлгісі ретінде танылады. Стефани Оукстың "Миноу Блайдың қасиетті өтіріктері" атты жас ересектер романы 17 жасар қолы жоқ қыздың түрмеде отырған оқиғасын баяндайды. Редактор Терри Виндлинг "Қолы жоқ қыз: және балалық шақта аман қалғандардың басқа да әңгімелері" атты заманауи ертегілерді қайтадан айтып беру антологиясын жинады. Аңызшы Мартин Шоу өзінің "Түтін ойығы: Шымшыл айналар заманында жағажайға көз салуы" (2021) атты кітабында әңгімені қайта айтып, егжей-тегжейлі талдады.

Комикстер

Андреа Л. Питерсонның "Жақсыларға тыныштық жоқ" романында Клэр есімді кейіпкер бар, ол осы әңгіменің қызы.

Бейне ойындар

"Қолсыз қыз" американдық МакГидің Гримм сериясының бір эпизодында бейімделген, соңында қыз күйеуінің әскерін қолдана отырып, әкесіне кек алады.

Театр

2011 жылы бұл ертегі "Жабайы қалыңдық" атты Книхай театрының қойылымының негізі болды. Бұл оқиға режиссер Мияги Сатошидің пьесасына бейімделді және 2011-2012 жылдары Жапонияда қойылды.

Фильм

"Қолсыз қыз" - 2016 жылы Себастьен Лауденбах режиссерлік жасаған фильм.

Теледидар

2018 жылы Facebook Watch "Sacred Lies" атты сериалды шығарды, бірінші маусым Стефани Оукс жазған "The Sacred Lies of Minnow Bly" романының бейімделуі. Сериалда Миноу Блай ролі Елена Кампуристің рөлін ойнайды және сюжетте түпнұсқа Гримм әңгімесінің тақырыптары ұқсас.