Кен Рассел: Британдық режиссердің өмірі мен шығармалары

Кіріспе

Британдық кинорежиссер (1927–2011)

Расселл ең әйгілі туындылары – академиялық сыйлыққа ие болған «Махаббаттағы әйелдер» (1969) романтикалық драмасы; «Жындылар» (1971) тарихи драмалық қорқыныш фильмі; «Ху» тобының қатысуымен түсірілген «Томми» (1975) музыкалық фантастикалық фильмі; және «Өзгертілген күйлер» (1980) ғылыми-фантастикалық қорқыныш фильмі. Расселл классикалық музыка композиторларының өміріне негізделген бірнеше фильмдерге де режиссерлік жасады, мысалы, Элгар, Делиус, Чайковский, Малер және Лист. 2006 жылы киносыншы Марк Кермод режиссердің жетістіктерін бағалай келе, Расселлды «британдық киноның тек күнделікті өмірді бейнелеумен ғана шектелуі керек емес екенін, оның Феллинидей тартымды болуы мүмкін екенін дәлелдеген адам» деп атады. Өмірінің соңында ол «Арыстанның аузы» және «Сары адамның кек алуы» сияқты төмен бюджеттік эксперименттік фильмдер түсіруге көшті, олар бұрынғыдай өзгеше және радикалды болды.

Ерте өмір

Расселл 1927 жылғы 3 шілдеде Англияның Саутгемптон қаласында, Этель (құрметті аты Смит) және Генри Расселлдің отбасында дүниеге келді, оның әкесі аяқ киім дүкенінің иесі еді. Әкесі суық қарым-қатынаста болды және ашуын отбасына төкті, сондықтан Расселл көп уақытын психикалық аурудан зардап шеккен анасымен кинотеатрда өткізді. Ол Уолтемстаудағы жеке мектептерде және Пангборн колледжінде оқыды, содан кейін Уолтемстау техникалық колледжінде (қазір Шығыс Лондон университетінің құрамында) фотографияны оқыды.

Фотография

1954 жылы Расселл жергілікті қызығушылық тудыратын тәуелсіз фотограф ретінде жұмыс істей бастады. Оның "Тедди қыз" деректік фотосуреттер сериясы 1955 жылғы маусымда Picture Post журналында жарияланды, және ол 1959 жылға дейін тәуелсіз деректік фотограф ретінде жұмыс істеді. Осы кезеңде ол қысқаметражды фильмдер түсіре бастады: "Peepshow" (1956), "Knights on Bikes" (1956) және "Lourdes" (1959). Ол "Амелия және періште" (1959) атты қысқаметражды фильмі үшін көп мақтау алды, бұл оған BBC-де жұмыс орнына ие болуға көмектесті.

Құжаттамалық фильмдер

1959-1970 жылдар аралығында Расселл «Monitor» және «Omnibus» үшін көркемдік деректі фильмдер түсірді. Ол «Поэттің Лондоны» (1959 ж., Джон Бетджеман туралы), «Гунның портреті» (1959 ж., Спайк Миллиган туралы), «Гордон Джейкоб» (1959 ж.), «Гитара қызығы» (1959 ж.), «Механикалық тақырыптағы вариациялар» (1959 ж.), «Шотландия суретшілері» (1959 ж.), «Мари Рамберт еске алады» (1960 ж.), «Иеронимус Боштің таңғажайып әлемі» (1960 ж.), «Кеншілердің пикнигі» (1960 ж.), «Көңіл көтерудің архитектурасы» (1960 ж.), «Бейсвотердегі үй» (1960 ж.), «Шелаг Деланидің Салфорды» (1960 ж.), «Кранктар жұмыста» (1960, Джон Кранко туралы), «Жарқын жарық» (1960 ж.), «Жоғалған әлемге саяхат» (1960 ж.), «Лотте Леня Курт Вайльді орындайды» (1961 ж.), «Ескі Баттерси үйі» (1961 ж.), «Совет композиторының портреті» (1961 ж.), «Лондон көңіл-күйлері» (1961 ж.), «Антони Гауди» (1961 ж.), «Қорғаушы» (1962 ж.), «Мистер Чешердің тракторлары» (1962 ж.), «Жалғыз жағалау» (1962 ж.) және «Құсты қадағала» (1962) фильмдерін жасады. Расселлдің фильмдері ұзаруын бастады: «Поп суретшілікке барады» (1962) және сэр Эдвард Элгар туралы көпке танымал «Элгар» (1962). «Элгар» – телеарнадағы көркемдік бағдарламаның («Monitor») бір көркем тұлғаға арналуының алғашқы мысалы, бұл бағдарлама журнал форматында болған жоқ. Сондай-ақ, бұл қайта жандандырулардың алғашқы қолданылуы болды. Расселл дәстүрлі фотосуреттер мен деректі кадрлардың орнына, бір кейіпкердің әртүрлі жастағы бейнесін сомдау үшін актерлерді пайдалану мәселесі бойынша BBC-мен күресті.

Алғашқы көріністер және танымалдылығы

Расселдің алғашқы көркем фильмі – French Dressing (1964), Роджер Вадимнің «And God Created Woman» туындысының сюжетіне негізделген комедия. Фильмнің сынға ұшырауы мен коммерциялық сәтсіздігі Расселді BBC-де жұмыс істеуге итермеледі. Телевизия үшін ол 16 минуттық «Жалғыз жағажай» (Lonely Shore, 1964), сондай-ақ Бела Барток туралы «Барток» (1964) және «Джеймс Ллойдтың есімсіз әлемі» (The Dotty World of James Lloyd, 1964) фильмдерін жасады. 1964 жылы ол Энтони Берджестің «Шыны апельсин» (A Clockwork Orange, 1962) романының «Роллинг Стоунз» тобының қатысуымен бейімделуін жоспарлады, бірақ британдық цензура кеңесі фильмді мақұлдамайтынын ескерткен соң, одан бас тартты. Рассел Мелвин Брэггтің сценарийі бойынша Клод Дебюсси рөлінде Оливер Ридтің ойнаған «Дебюсси фильмі» (The Debussy Film, 1965) телефильмімен сыншылардың жоғары бағасына ие болды. Брэггтің жазған Анри Руссо туралы «Жексенбіде әрқашан» (Always on Sunday, 1965) да жақсы қабылданды. Рассел композитор Жорж Делеру туралы «Композиторды атпа» (Don't Shoot the Composer, 1966) деректі фильмін түсірді. Вивиан Пиклспен бірге Изадора Дункан туралы жоғары бағаланған «Isadora Duncan, the Biggest Dancer in the World» (1967) фильмін жасады. Расселдің телевизиядағы жұмысы продюсер Гарри Солцманды Майкл Кейннің қатысуымен үшінші Гарри Палмер фильмі – «Биллион долларлық ми» (Billion Dollar Brain, 1967) көркем фильмін түсіру үшін оны жалдауға ынталандырды. Ол Васлав Нижинскийдің өмірбаяны бойынша фильм түсіргісі келді, бірақ «Ми» коммерциялық сәтсіздікке ұшырады. Ол Данте Габриэль Россетти рөлінде Ридтің ойнаған «Дантенің тозағы» (Dante's Inferno, 1967) және Фредерик Делиус пен Эрик Фенби туралы «Жазғы ән» (Song of Summer, 1968) фильмдерімен теледидарға оралды. Ол бір рет өзінің ең жақсы фильмі – «Жазғы ән» екенін және бірде-бір кадрды өңдемейтінін айтқан.

Сүйікті әйелдер

1969 жылы Расселл өзінің "визиттік карточкасы" саналатын "Махаббаттағы әйелдер" фильмін түсірді. Бұл фильм Д.Х. Лоуренстің Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Ұлыбританияда өмір сүрген екі суретші әйел туралы осы аттас романының бейімделуі. Фильмде Гленда Джексон, Оливер Рид, Дженни Линден және Алан Бейтс ойнады. Фильм жалаңаш күрес сахнасымен ерекшеленеді, ол сол кездегі басты арна киносында еркектердің жыныстық мүшелерін көрсетуге болмайтын конвенцияны бұзды. "Махаббаттағы әйелдер" 1960-шы жылдардың аяғындағы сексуалдық революция мен богемдік саясатқа байланысты болды. Ол төрт "Оскар" номинациясын алды, оның ішінде ең үздік режиссер номинациясы да бар. Фильм Расселдің бірінші әйелі Ширлидің костюмдері үшін BAFTA сыйлығына ұсынылды; олар 1970-жылдары бірлесіп жұмыс істеді. Лучиана Арригидің көркемдік режиссурасының түс схемалары (сонымен қатар BAFTA номинациясы) және Билли Уильямның операторлық жұмысы, Расселдің метафоралық эффект үшін пайдаланған, кино оқулықтарында жиі кездеседі. Расселл "Жеті шамырдың биі" (1970) телефильмімен қайта оралды, ол Рихард Штраусты нацист ретінде көрсетуге тырысты: бір көріністе еврей ер адамдарына азапталғанда, СС офицерлерінің тобы ләззатпен қарап тұрды, ал Штраустың музыкасы саундтрек ретінде қолданылды. Штраусс отбасы фильмге қатты ашуланып, барлық музыкалық құқықтарды алып тастады. Фильм 2019 жылы Штраустың авторлық құқығы толыққанша аяқталғанға дейін көрсетілуіне тыйым салынды. Ол 2020 жылдың ақпан айында Кесуик кинофестивалінде көрсетілді.

1971 жылы үш фильм түсірілді

Ол "Жас ғашық әйелдер" фильмін жаңаша ересектерге арналған фильмдер сериясымен жалғастырды, олар көбінесе сәтті болғанмен, даулы да болды. "The Music Lovers" (1971) – Чайковскийдің өмірбаяны, онда Ричард Чемберлен жарқын Петр Чайковский рөлін, ал Гленда Джексон оның әйелі рөлін сомдады. Музыкалық сүйемелдемені Андре Превин жүргізді. Одан кейін ол "Жындар" (1971) фильмін түсірді, ол настолько жанжалды болғандықтан, продюсерлік компания Warner Bros. оны кесулер жасалмаса, шығарудан бас тартты. Альдус Хакслидің "Лодун жындылары" кітабынан және Джон Уайтингтің "Жындар" пьесасынан шабыттанған фильмде Оливер Рид жемқор шіркеу мен мемлекетке қарсы тұратын дін қызметкерінің рөлін ойнады. Фильмнің сенсациялық көріністері, әсіресе монахтар арасындағы сексуалдық сахналар, көпшіліктің қызығушылығын оятып, британдық прокатта сегіз апта бойы көрермендер саны бойынша көшбасшы болды. АҚШ-та, бұрын Ұлыбританияда көрсету үшін кесілген фильм тағы да өңделді, бірақ түпнұсқасынан мүлдем өзгеше күйде кеңінен көрсетілген жоқ; түпнұсқа, кесілмеген нұсқасы АҚШ-та тек кинофестивальдарда және кинотеатрларда ғана көрсетілді. 2017 жылы AMC Networks-ке тиесілі қорқыныш фильмдерін тарататын Shudder стримингтік сервисі фильмнің кесілмеген нұсқасын алғаш рет онлайн көрсетті. Британдық киносыншысы Александр Уокер теледидардағы пікірсайыста фильмді Расселлмен сөйлескенде "өте әдепсіз" деп сипаттады, бұл режиссерді Уокер жұмыс істейтін "Evening Standard" газетінің оралған данасын лақтыруға итермеледі. Фильмнің кесілмеген нұсқасы цензурада қалды. "Жындар" фильмінен кейін Расселл "The Boy Friend" (1971) музыкалық фильмін қайта жасады, онда ол модель Твиггиді түсірді, ол өзінің рөлі үшін екі "Алтын глобус" сыйлығын жеңіп алды: бірі – музыкалық комедиядағы үздік әйел рөлі үшін, екіншісі – жаңадан келген үздік актриса ретінде. Американдық прокатқа шығару үшін фильм қатты қысқартылып, екі музыкалық номер алынып тасталды; ол үлкен жетістікке қол жеткізе алмады.

1970-ші жылдардың ортасы

Расселл Эдит Пиаф туралы фильм немесе Бавария королі Людвигтің өмірбаянын жасауды жоспарлаған, бірақ екеуі де іске аспады. Оның орнына ол өзі «Savage Messiah» (1972) фильмінің қаржыландыруының көп бөлігін өз мойнына алды. Фильм суретші және мүсінші Анри Гаудье Бжесканың өмірбаянына арналған, ол 1915 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Батыс майданның окоптарында Франция үшін күресіп 23 жасында қаза тапты. Фильмде Дороти Тутин, Скотт Антони және Хелен Миррен түскен. Расселл Барбра Стрейзандпен бірге Сара Бернхардттың өмірбаяны туралы фильмді түсіретінін хабарлады, бірақ ол да іске аспады. Ол Дэвид Путнаммен бірге Роберт Пауэллдің Густав Малер рөлінде ойнаған «Малер» (1974) фильмінде жұмыс істеді. 1975 жылы Роджер Далтри, Энн Маргрет, Оливер Рид, Элтон Джон, Тина Тернер, Эрик Клэптон және Джек Николсонды жұлдыздай көрсететін The Who тобының «Томми» рок-операсының фильмдік нұсқасы рекордтық он төрт апта бойы бірінші орында тұрды. «Томми» көрсетілімге шығуға екі ай қалғанда (1975 жылдың наурызында) Расселл Роджер Далтриге арналған тағы бір жоба – «Lisztomania» (1975) және прогрессивті рок клавишшісі Рик Уэйкменнің фильмге музыка жазуы үшін жұмыс істей бастады. Фильмде Франц Листтің музыкасын Рихард Вагнер ұрлап алады. Вагнердің опералары Супермен тақырыбын көтеріп шығарады. «Томми» және «Lisztomania» 1970-ші жылдарда кино дыбысының жақсаруына үлкен үлес қосты, өйткені олар Dolby кодталған дыбыс жолымен шығарылған алғашқы фильмдердің қатарында болды. «Томмиді жеңген фильм» деп танымал болған «Lisztomania» 1975 жылдың қараша айында екі апта бойы британдық кассада көш бастады, ал «Томми» сол аптаның ең табысты бес фильмінің тізімінде болды. Расселлдің келесі фильмі – Рудольф Нуреевтің Рудольф Валентино рөлінде ойнаған «Валентино» (1977) өмірбаяны да екі апта бойы британдық кассада бірінші орынға шықты, бірақ Америкада сәттілікке жете алмады. Осыдан кейін ол «Голливудта ешкім маған тіпті «B» санатындағы фильмді де түсіруге рұқсат бермейді» деді.

Теледидарға қайта оралу және өзгертілген күйлер

Расселл теледидарға «Уильям мен Дороти» (1978) фильмімен оралды, бұл фильм Уильям Вордсворт пен оның қарындасы Доротидің өміріне, сондай-ақ Сэмюэл Тейлор Колридж туралы «Ежелгі теңізшінің жырлары» (1978) фильміне арналған. Расселл Голливудқа «Altered States» (1980) фильмін түсіру үшін барды, бұл жанр мен стиль жағынан ерекшеленді, себебі бұл Расселдің ғылыми фантастикаға жасаған жалғыз қадамы болды. Пэдди Чайефскийдің сценарийіне (оның романы негізінде) сүйене отырып, Расселл Чайефскийдің түс көру сияқты әңгімесін киноға аудару үшін әсем визуалды эффекттерді пайдаланды және өзінің танымал діни және сексуалдық бейнелерін қосуға мүмкіндік алды. Фильмде Джон Корильяноның инновациялық, «Оскарға» ұсынылған музыкасы ойнады. Фильм орташа қаржылық табысқа ие болды және Расселдің жұмысын бұрын мойындамаған сыншылардың мақтауын алды. Роджер Эберт, «Жұрттар» фильміне «нөл жұлдыз» берген және Расселдің композиторлық портреттерін сынаған (бірақ «Томми» мен «Листтоманияға» үш жұлдыз берген), Расселдің жұмысы үшін ең жоғары бағасын берді (үш жарым жұлдыз), оны «бір керемет фильм!» деп атады. Фильм қаржылық сәттілікке жеткенімен, Рассел келесі фильмін түсіруде қиындықтарға тап болды. «Бетховеннің құпиясы» жобасы түсірілімге кіріспес бұрын соңғы сәтте қаржыландырудан бас тартты. Ол «Эвита» фильмін жасауға бір жылдан астам уақыт бойы қатысты, бірақ Элейн Пейджді басты рөлге бекітуден бас тартқаннан кейін жобадан шықты. София Лоренмен Мария Калластың өмірбаяны да қаржыландырылмады. Алайда, Расселге опера қою мүмкіндігі ұсынылып, ол өнерлік жағынан қайта жаңарды. Ол «Рейк прогресі», «Солдаттар» және «Көбелек» операларын қойды. Расселдің «Altered States» фильмінен кейінгі келесі фильмі — Гюстав Холсттың сол аттас оркестрлік сюитасы туралы «Планеталар» (1983) болды. Бұл 53 минуттық фильм Ұлыбританияның ITV арнасындағы апталық өнер бағдарламасы «The South Bank Show» үшін арнайы түсірілді. Бұл сөзсіз монтаж, ол Холст сюитасының жеті бөліміне сәйкес келетін архивтік кадрларды біріктіреді. Джон Коулхарт: «Расселдің таныс көңіл күйлері пайда болады: нацистер, жалаңаш әйелдер және сөзсіз айқышқа шегелену» деп жазды. Онжылдықтар бойы көзге көрінбегеннен кейін, 2016 жылы фильм Arthaus Musik арқылы DVD форматында қайта шығарылды. «The South Bank Show» үшін Рассел Ральф Вон Уильямс туралы «Вон Уильямс: Симфониялық портрет» (1984) фильмін де түсірді. Рассел «New World Pictures» компаниясының жұмысымен Энтони Перкинс пен Кэтлин Тернердің қатысуымен «Crimes of Passion» (1984) атты сексуалдық триллерге оралды. Фильм сыншылар тарапынан орташа деңгейде бағаланды және прокатта жақсы нәтиже көрсетпеді, бірақ видеода үлкен сұранысқа ие болды. Бұл қойылым Вена мемлекеттік операсында Эрих Биндердің дирижерлігімен Франсиско Арайза, Руггеро Раймонди және Габриела Бенячкованың басты рөлдерде ойнауымен сахналанды. 1986 жылы ол Гётенің «Фауст» шығармасына негізделген Ариго Боитоның «Мефистофель» операсын қойды: қойылым Генуядағы «Маргарита» театрында Эдоардо Мюллердің режиссерлігімен, Оттавио Гаравента, Паата Бурчуладзе және Адриана Морелли басты рөлдерде ойнады. Сондай-ақ, ол Пуччинидің «Богема» және «Мадам Баттерфляй» операларын табысты қойды. Рассел музыкалық бейнежазбалар жасау үшін «Sitting Duck» компаниясын құрды. «Бейнежазба — бұл сиқырлы жаңа өнер формасы», — деді ол. Оның ішінде Элтон Джон үшін «Никита» және Эндрю Ллойд Веббер үшін «Фантом операсы» бейнежазбалары бар. Рассел Боб Гюччионемен Молл Фландерс фильмін түсірудің сәтсіз әрекеті бойынша заңдық дауға қатысты, ол «Сіздің құрметіңіз, мен қарсымын!» (1987) фильмінде бейнеленді.

Russell returned to television with William and Dorothy (1978) a look at the life of William Wordsworth and his sister Dorothy, and The Rime of the Ancient Mariner (1978), about Samuel Taylor Coleridge. Russell went to Hollywood to make Altered States (1980), a departure in both genre and tone, in that it is Russell's only foray into science fiction. Working from Paddy Chayefsky's screenplay (based upon his novel), Russell used his penchant for elaborate visual effects to translate Chayefsky's hallucinatory story to the cinema, and took the opportunity to add his trademark religious and sexual imagery. The film had an innovative Oscar nominated score by John Corigliano. The film enjoyed moderate financial success, and scored with critics who had otherwise dismissed Russell's work. Roger Ebert, who had given The Devils "zero stars", and had panned Russell's early composer portraits (he did, however, give three stars to both Tommy and Lisztomania), gave it his highest rating for Russell's work (three and a half stars), praising it as "one hell of a movie!" Although the film was a financial success, Russell had difficulty making his next film. One project, Beethoven's Secret, was about to start shooting when financing fell apart at the last minute. He was attached to do the film of Evita for over a year, but ultimately left the project when he refused to cast Elaine Paige in the lead. A biopic of Maria Callas with Sophia Loren also failed to get financing. However, Russell found himself artistically rejuvenated when offered the chance to direct some opera. He did The Rake's Progress, Soldiers and Butterfly. Russell's next film after Altered States was The Planets (1983), about Gustav Holst's orchestral suite of the same name. This 53 minute film was made specially for The South Bank Show, the weekly arts programme on the ITV network in Britain. It is a wordless collage that matches stock footage to each of the seven movements of the Holst suite. John Coulthart wrote "familiar Russell obsessions appear: Nazis, naked women and the inevitable crucifixion." After essentially disappearing for decades, in 2016 the film was re released on DVD by Arthaus Musik. For The South Bank Show, Russell also made Vaughan Williams: A Symphonic Portrait (1984) about Ralph Vaughan Williams. Russell returned to feature films with a sexual thriller, Crimes of Passion (1984), starring Anthony Perkins and Kathleen Turner for New World Pictures. It had moderate critical success and did not perform well at the box office, but was a big hit on video. The production was staged at the Vienna State Opera, conducted by Erich Binder with Francisco Araiza, Ruggero Raimondi and Gabriela Beňačková in the main roles. In 1986, he directed a production of Arrigo Boito's Mefistofele, also based on Goethe's Faust: the production was staged at Teatro Margherita in Genoa, conducted by Edoardo Müller, with Ottavio Garaventa, Paata Burchuladze and Adriana Morelli in the main roles. He also directed successful productions of Puccini's La bohème and Madama Butterfly. Russell set up a company, Sitting Duck, to make music videos. "Videos are a magic new art form," he said. Among those he made were "Nikita" for Elton John and "Phantom of the Opera" for Andrew Lloyd Webber. Russell had a legal fight with Bob Guccione over an aborted attempt to film Moll Flanders, which was dramatised in a movie, Your Honour, I Object! (1987).

Vestron Pictures компаниясы

Расселл Габриэль Бёрнмен бірге "Гот" (1986) фильмін түсірді, ол Мэри Шеллинің Франкенштейн туралы әңгіме айтқан түнін көрсетеді. Бұл фильм "Vestron Pictures" компаниясы үшін видеода сәтті болды, олар Расселлмен үш фильмге келісімшарт жасасты. Расселл "Ария" (1987) фильмдерінің бірін түсірді, сондай-ақ британдық теледидар үшін "Кен Расселлдің британдық музыканың ABC-сі" (1988) және "Британдық сурет" (1989) фильмдерін жасады. "Vestron" компаниясымен жасалған келісімшарт бойынша ол "Саломедің соңғы биі" (1988) фильмін түсірді, бұл Оскар Уайльдтың 19 ғасырдағы Лондон сахнасында тыйым салынған "Саломе" пьесасына эзотерикалық құрмет көрсету болды. Бұл культты фильм Расселлдің "The Theatre of The Poor" театрымен ересектерге арналған тақырыптағы романтикалық қарым-қатынасын көрсетеді, сонымен қатар Саломе рөлінде Имоген Милле Скотттың экрандағы жарқын өнерімен ерекшеленеді. Ол "Vestron" үшін тағы екі фильм түсірді: Брам Стокердің повесі негізінде Аманда Донохоу мен Хью Грант қатысқан "Ақ құрттың ордасы" (1988) және "Күсіртек" (1989), тағы бір Д.Х. Лоуренс туындысы, ол "Сүйікті әйелдер" романына шағын қосымша болып табылады. Гленда Джексон бұрынғы фильмде осы кейіпкердің анасын сомдады. Расселл "Мефистофель" операсын қойды (1989).

Кейінгі мансап

1990 жылы Шон Коннери мен Мишель Пфайффер жұлдыздығымен шыққан «Россия үйі» фильмінде Рассел алғашқы маңызды актерлік жұмыстарының бірін жасады, онда ол беймәлім гомосексуалды британдық MI6 барлау офицері Уолтер рөлін сомдады, ол CIA әріптестерін қынжырлы қылды. Содан бері Рассел эпизодтық түрде актерлікпен айналысты. Ол «Әйелдер мен ерлер: Ұсыну оқиғалары» (1990) фильмінің бір бөлімін режиссерлік етті және теледидар үшін «Антон Брукнердің ерекше ауруы» (1991) фильмін түсірді. 1991 жылы Рассел «Жылымшы» фильмін түсірді. Фильм жыныстық мазмұны үшін NC-17 рейтингісімен белгіленгендіктен, өте даулы болды. MPAA және кинотеатрлар желісі «Жылымшы» деп аталатын фильмнің афишаларын шығарудан немесе жарнамалаудан бас тартты, сондықтан фильм «Айта алмасаңыз, көріңіз» деп қайта аталды. Рассел өзінің фильміне «Сұлу әйелге» R рейтингі берілгенін, ал оның фильмі проституцияның нағыз қиындықтарын көрсетіп, екіншісі оны мақұлдағанын айтып наразылық білдірді. «Құрмет тұтқыны» (1991) Расселге француздық үшінші республикадағы Дрейфус ісі туралы фактілерге негізделген есеп арқылы антисемитизмге деген ұзақ қызығушылығын зерттеуге мүмкіндік берді. Фильмде Ричард Дрейфус француз әскерінің тергеушісі полковник Жорж Пикарды сомдады, ол еврей офицері капитан Альфред Дрейфустың әскердегі құлағына себепкер болды. 1990 жылдардың басында Рассел танымал тұлғаға айналды: оның жамандығы мен бейнесі соңғы жұмысынан гөрі көп назар аударды. Ол фильмдер түсіруді жалғастыру үшін көбінесе өз қаржысына сүйенді. 1990 жылдан кейінгі көптеген жұмыстары теледидарға тапсырылды (мысалы, 1993 жылғы телефильм «Доктор Мартинудың құпиясы»), сондай-ақ ол «The South Bank Show» бағдарламасына тұрақты қатысты, оның ішінде төрт көрнекті британ композиторларының әйелдері туралы «Классикалық жесірлер» сияқты деректі фильмдер; олардағы би бөлімдерін Әмір Хосейнпур хореографиялады. «Құрмет тұтқыны» (1991) Расселдің Оливер Ридпен бірлескен соңғы жұмысы болды. Гленда Джексон саясатқа кеткенге дейін оның соңғы фильмі «Арнольд Бакстың құпия өмірі» (1992) болды. Ол «Леди Чаттерли» (1993), «Доктор Мартинудың құпиясы» (1993), «Асыл қазына аралы» (1995) нұсқасын, «Ресейдегі Алиса» (1995), «Майндбендер» (1995) (Ури Геллер туралы) және «Эротика әңгімелері» эпизодтарын режиссерлік етті. 1995 жылдың мамырында ол Голливудта Американдық кинотеатр ұсынған өзінің жұмысының ретроспективасын өткізді. «Шок құндылығы» деп аталған бұл фильмде Расселдің ең табысты және даулы фильмдері, сондай-ақ оның алғашқы BBC фильмдері көрсетілді. Рассел фестивальге қатысып, әр фильм көрсетілгеннен кейін көрермендермен және ретроспективаны ұйымдастырған модератор Мартин Льюиспен ұзақ талқылаулар жүргізді. Кейінгі фильмдерге «Догобойлар» (1998), «Ашердің құйрығының құлауы» (2002) және «Эльгар: Велосипедтегі композитор туралы қиял» (2002) кірді. Рассел 2006 жылы «Лост-ин-Ла-Манча» режиссерлерінің Браян Олдисстің «Бас ағайындары» романының киноға бейімделуінде камео рөлде ойнады. Ол сондай-ақ 2006 жылы түсірілген «Мені Кубрикпен боя» фильмінде камео рөлде ойнады. Ол қорқынышты антология үшін сегментке басшылық етті «Тұтқынға түскен күл» (2007), оның ішінде Шон С. Каннингэм, Монте Хеллман және Джо Данте режиссерлік еткен сегменттер де бар. 2011 жылы қайтыс болғанға дейін ол екі фильмнің алдын ала өндірісінде болды: «Шығыстың інжуы» және «X патшалары». «Арыстанның аузы» (2000) және «Ашердің құйрығының құлауы» (2002) сияқты жұмыстар төмен өндіріс деңгейіне (мысалы, Расселдің меншігінде бейнеге түсіріліп, көбінесе Расселдің өзі қатысқан) және шектеулі таралуға ұшырады. 2003 жылы ол 25-ші Мәскеу халықаралық кинофестивалінің қазылар алқасының мүшесі болды. Ол сондай-ақ «Final Cut» -те, BBC телехикаясының «Оянған өлім» сериясының эпизодында, «Performance» фильміне ұқсас 1960 жылдардағы қылмыс драмасының қартайған режиссерінің рөлін ойнады. 2004 жылдан бастап Рассел Уэльс университетінің Ньюпорт кино мектебінде қонақ профессор болды. Оның көптеген міндеттерінің бірі студенттерге дипломдық фильмдер жасау туралы кеңес беру болды. 2005 жылдың маусымында «Ньюпорттың» үздік кинорежиссерлері үшін сыйлықтарды табыс етті. Рассел Саутгемптон Солент университетінде қонақ оқытушы болып тағайындалды, кейіннен 2007 жылдың сәуірінде Саутгемптон университетінде, ол Ньюпорт кино мектебіндегі рөліне ұқсас қызметте 2008 жылдың наурызына дейін қызмет етті. Оның келуі Марк Кермодтің қолында «Арамдар» фильмінің сирек кездесетін режиссерлік нұсқасының көрсетілімімен атап өтті. Ол өзінің алғашқы толық метражды фильмін өндіріске бастады, ол бес жылға жуық уақытқа созылды, «Молл Фландр»...

In the 1990 film The Russia House, starring Sean Connery and Michelle Pfeiffer, Russell made one of his first significant acting appearances, portraying Walter, an ambiguously gay British MI6 intelligence officer who discomfits his more strait laced CIA counterparts. Russell thenceforth occasionally acted. He directed a segment of Women and Men: Stories of Seduction (1990) and for TV did The Strange Affliction of Anton Bruckner (1991). In 1991, Russell directed Whore. It was highly controversial and branded with an NC 17 rating for its sexual content. The MPAA and the theatre chains also refused to release posters or advertise a film called Whore, so for this purpose the film was re titled If You Can't Say It, Just See It. Russell protested his film being given such a rating when Pretty Woman got an R, on the grounds that his film showed the real hardships of being a prostitute, and the other glorified it. The film Prisoner of Honor (1991) allowed Russell a further opportunity to explore his abiding interest in anti Semitism through a factually based account of the Dreyfus affair in the French Third Republic. The movie featured Richard Dreyfuss in the central role of Colonel Georges Picquart, the French Army investigator who exposed the army establishment's framing of the Jewish officer Captain Alfred Dreyfus. By the early 1990s, Russell had become a celebrity: his notoriety and persona attracted more attention than his recent work. He became largely reliant on his own finances to continue making films. Much of his work after 1990 was commissioned for television (e. g. his 1993 TV film The Mystery of Dr Martinu), and he contributed regularly to The South Bank Show including documentaries such as Classic Widows about the widows of four leading British composers; dance sections in these were choreographed by Amir Hosseinpour. Prisoner of Honor (1991) was Russell's final work with Oliver Reed. His final film with Glenda Jackson before she gave up acting for politics was The Secret Life of Arnold Bax (1992). He directed Lady Chatterley (1993), The Mystery of Dr Martinu (1993), a version of Treasure Island (1995), Alice in Russialand (1995), Mindbender (1995) (about Uri Geller), and an episode of Tales of Erotica. In May 1995, he was honoured with a retrospective of his work presented in Hollywood by the American Cinematheque. Titled Shock Value, it included some of Russell's most successful and controversial films and also several of his early BBC productions. Russell attended the festival and engaged in lengthy post screening discussions of each film with audiences and moderator Martin Lewis, who had instigated and curated the retrospective. Later films include Dogboys (1998), The Fall of the Louse of Usher (2002), and Elgar: Fantasy on a Composer on a Bicycle (2002). Russell had a cameo in the 2006 film adaptation of Brian Aldiss's novel Brothers of the Head by the directors of Lost in La Mancha. He also had a cameo in the 2006 film Colour Me Kubrick. He directed a segment for the horror anthology Trapped Ashes (2007), which also included segments directed by Sean S. Cunningham, Monte Hellman, and Joe Dante. Prior to his death in 2011 he was reputed to be in pre production for two films: The Pearl of the Orient and Kings X. Efforts such as The Lion's Mouth (2000) and The Fall of the Louse of Usher (2002) have suffered from low production values (for example, being shot on video on Russell's estate, often featuring Russell himself) and limited distribution. In 2003 he was a member of the jury at the 25th Moscow International Film Festival. He also acted in "Final Cut", an episode of the BBC Television series Waking the Dead, playing the role of an aging director of a notorious 1960s crime drama similar to Performance. From 2004, Russell was visiting professor at the University of Wales, Newport Film School. One of his many tasks was to advise students on the making of their graduate films. He also presented the Finest Film Awards (for graduate filmmakers of Newport) in June 2005. Russell was appointed visiting fellow at Southampton Solent University and later at the University of Southampton in April 2007, where he acted in a similar capacity to his role at the Newport Film School, until March 2008. His arrival was celebrated with a screening of the rare director's cut of The Devils hosted by Mark Kermode. He began production of his first full length film in almost five years, Moll Flanders, an adaptation of Daniel Defoe's novel, starring Lucinda Rhodes Flaherty and Barry Humphries, but a finished film failed to materialise. In 2007, Russell produced A Kitten for Hitler, a short film hosted by the Comedybox. tv website. Russell commented that "Ten years ago, while working on The South Bank Show, Melvyn Bragg and I had a heated discussion on the pros and cons of film censorship. Broadly speaking, Melvyn was against it, while I, much to his surprise, was absolutely for it. He then dared me to write a script that I thought should be banned. I accepted the challenge and a month or so later sent him a short subject entitled A Kitten for Hitler. 'Ken,' he said, 'if ever you make this film and it is shown, you will be lynched.' "

Рассел 2007 жылдың қаңтарында «Celebrity Big Brother» британдық реалити-шоуының құрамына қосылды, бірақ Jade Goody деген әріптесімен болған жанжалдан кейін бір апта ішінде өз еркімен кетіп қалды. 79 жасында ол бағдарламаға қатысқан ең үлкен адам болды. Рассел мен оның әйелі Элиза «Лизи» Триббл Нью-Йорктік кино жазушысы Шейд Руптың Солтүстік Америка бойынша алты апталық саяхатына шақырылды, ол 20 шілдеде 2010 жылы Митч Дэвис берген «Fantasia» кинофестиваліндегі өмір бойы жетістіктері үшін сыйлықтан басталды, содан кейін Расселдің ең танымал фильмі «Арамдар» көрсетілді. Ертесі күні «Billion Dollar Brain», «Women in Love», «The Music Lovers», «Crimes of Passion», «The Rainbow», «Жылымшы» және тағы да көптеген фильмдерді қамтитын Расселдің жұмысының 35 мм нүсқасы «Cinémathèque québécoise» кинотеатрында көрсетілді, сондай-ақ 1950 жылдардан Расселдің бірнеше фотосуреттерінен тұратын көрме ұйымдастырылды. Келесі аялдамасы «Russellmania!» болды, ол «Women in Love» фильмінен бастап «Valentino» фильміне дейін Расселдің жұмыстарының тоғыз фильмін қамтыды, Рассел әр кешкі көрсетілімде дерлік толық сатылған апталық фестивальде қатысты. 30 шілдеде 2010 жылы ашылу кешінде Расселге Ванесса Редгрейв «Арамдар» фильмінің 40 жылдығына арналған көрсетілімде қосылды, ал ертесі күні Расселдің қатысуымен «The Music Lovers» және «Women in Love» көрсетілді. Томми Тьюн ертесі күні «The Boy Friend» фильміне Расселге қосылды және көрсетілімнен кейін фильмнен тікелей би нөмірін орындады. Американдық кинотеатр Лос-Анджелесте Расселді «Aero Theatre» кинотеатрында «Арамдар» және «Altered States» фильмдерін көрсету арқылы қабылдады, оған Чарльз Хайд және Стюарт Бэрд қатысты, ал келесі кеште «Tommy» және «Lisztomania» фильмдері көрсетілді. Режиссер Мик Гаррис шақыру жолдады, ал Рассел, Триббл және Руп «Masters of Horror» командасына қосылды. Саяхат Торонтодағы «Rue Morgue Festival of Fear» фестивалінде және «Bloor Cinema» кинотеатрында «Арамдар» фильмінің толық көрсетілімімен аяқталды, оны Ричард Краус жүргізді. 2008 жылы ол «SoHo Playhouse» театрында Моника Тидвелл өндірген «Mindgame» пьесасымен Нью-Йоркте режиссерлік дебютін жасады, ол Энтони Хоровичтің триллері және Кейт Каррадин, Ли Годарт және Кэтлин Макненнидің қатысуымен өтті. Өмірінің соңына қарай Рассел 1976 жылғы эротикалық музыкалық комедия «Алиса ғажайып елінде» фильмінің қайта түсірілімін жоспарлап отырды.

Russell joined the cast of the British reality television show Celebrity Big Brother in January 2007, at the start of the series, but left voluntarily within a week after an altercation with fellow housemate Jade Goody. At the age of 79, he was then the oldest person to be a contestant on the programme. Russell and his wife Elize "Lisi" Tribble were invited by New York film writer Shade Rupe on a six week journey across North America, beginning with a Lifetime Achievement Award given by Mitch Davis at the Fantasia film festival on 20 July 2010, followed by a screening of Russell's most notorious film, The Devils. The next day, a near complete 35mm print retrospective of Russell's work at the Cinémathèque québécoise including Billion Dollar Brain, Women in Love, The Music Lovers, Crimes of Passion, The Rainbow, Whore, and many more found projection along with an exhibition of several of Russell's photographs from the 1950s. The next stop was Russellmania! at the Lincoln Center, a nine film overview of Russell's work from Women in Love through Valentino, with Russell present at each evening screening for a nearly sold out weeklong festival. On 30 July 2010, for the opening night, Russell was joined by Vanessa Redgrave for a 40th anniversary screening of The Devils and the next evening saw The Music Lovers and Women in Love projected with Russell in attendance. Tommy Tune joined Russell the next evening for The Boy Friend and followed the screening with a live stage dance number from the film. The American Cinematheque in Los Angeles next hosted Russell at the Aero Theatre in Santa Monica with screenings of The Devils and Altered States with Charles Haid and Stuart Baird in attendance, and Tommy and Lisztomania at the Egyptian the following evening. Director Mick Garris extended an invitation and Russell, Tribble, and Rupe joined the Masters of Horror for one of their rarified dinners. The tour wrapped up in Toronto at the Rue Morgue Festival of Fear and a packed screening of The Devils at the Bloor Cinema hosted by Richard Crouse. In 2008, he made his New York directorial debut with the Off Broadway production of Mindgame at the SoHo Playhouse produced by Monica Tidwell, a thriller by Anthony Horowitz and starring Keith Carradine, Lee Godart and Kathleen McNenny. Towards the end of his life, Russell was planning a remake of the 1976 erotic musical comedy Alice in Wonderland.

Жеке өмір

Расселл 1950-ші жылдары Рим католиктігіне көшті; ол "Жасықтар" (The Devils) туындысын "катодтік сенімінің қабіріне соңғы шеге" деп сипаттады. Ол төрт рет үйленген. Оның 1958-1978 жылдар аралығында костюм дизайнері Ширли Кингдонмен жасаған алғашқы некесінен төрт ұл мен бір қыз дүниеге келді. 1984-1991 жылдар аралығында Вивиан Джоллимен үйленді (тойды Универсалды өмір шіркеуінде диплом алған Энтони Перкинс тойтастырды); олардың ұл мен қызы болды. 1992-1997 жылдар аралығында актриса және бұрынғы балерина Хетти Бэйнспен тұрмыс құрды; олардың ұлы болды. Оның алғашқы үш некесі ажырасып бітті. 2001 жылы американдық актриса және суретші Элиз "Лизи" Трибблге үйленді, бұл неке оның өліміне дейін сақталды. Ол сонымен қатар Элтон Джонның "Никита" бейнебаянына режиссерлік еткен, онда Джонның Who's Tommy фильмінің бейімделуіндегі Пинбол сиқыршысы рөлінде киген аяқ киімдерінің сол аяқ киімдерін киген көрінісі бар.

Мәдени сілтемелер

Расселл туралы жеңіл-жеңіл айтылатын сілтемелер көбінесе оның туындыларындағы жыныстық және діни (әсіресе католик) суреттерге ишара жасайды. 1973 жылы ағылшын жазушысы Грэм Гриннің "Құрметті консул" романында, "бір консервативті парламент депутаты Аргентинадағы Мар-дель-Плата кинофестивалінде Расселл деген кісінің британдық туындысын порнографиялық деп атаған" деген сөздер келтірілген.