Болашақ: Уақыт пен мүмкіндіктер туралы толғаныс

Кіріспе

Қазіргі уақыттан кейінгі уақыт – өткен мен қазіргі уақыттан кейінгі уақыт. Оның келуі уақыт пен физика заңдарының болуына байланысты сөзсіз деп есептеледі. Шындықтың көрінетін табиғаты мен болашақтың болмай қалуынан, қазіргіде бар және болатын барлық нәрсе мәңгілік, яғни әрдайым болатын, немесе уақытша, яғни аяқталуға тиіс деп санауға болады. Батыстық көзқарас бойынша, уақытты сызықты түсінуді пайдалана отырып, болашақ – болжамдалатын уақыт сызығының күтілетін бөлігі. Арнайы салыстырмалылық теориясында болашақ абсолютті болашақ немесе болашақ жарық конусы деп есептеледі. Уақыт философиясында, қазіргілік – тек қазіргі уақыт ғана бар, ал болашақ пен өткен уақыттар нақты емес деген сенім. Діндер болашаққа қатысты мәселелерді қарастырады, мысалы, карма, өлімнен кейінгі өмір және заман мен әлемнің соңы туралы зерттейтін эсхатология. Пайғамбарлар мен болжаушылар сияқты діни тұлғалар болашақты көре алатындарын айтады. Болашақ туралы зерттеулер немесе футурология – мүмкін болатын болашақты болжаудың ғылымы, өнері және тәжірибесі. Қазіргі зерттеушілер бір монолиттік болашақ емес, балама және көптеген болашақтың маңыздылығын, сондай-ақ болжау мен ықтималдықтың шектеулерін, мүмкін және қажетті болашақты құруды баса назар аударады. Алдын ала белгілеушілік – өткен, қазіргі және болашақ жағдайлардың бұрыннан шешілгендігіне сенім. Болашақ концепциясы мәдени өндірісте кеңінен зерттелді, оның ішінде оны толық түсіндіруге арналған өнер қозғалыстары мен жанрлар бар, мысалы, 20 ғасырдағы футуризм қозғалысы.

Физикадан

Физикада уақыт – төртінші өлшем. Физиктер ғарыш-уақытты тартылыс сияқты күштердің әсерінен иілетін, серпімді мата ретінде түсіндіруге болады дейді. Классикалық физикада болашақ – уақыт осінің жартысы ғана, ол барлық бақылаушылар үшін бірдей. Арнайы салыстырмалылық теориясында уақыт ағымы бақылаушының координаттық жүйесіне байланысты. Бақылаушы белгілі бір нысаннан неғұрлым жылдам алыстаса, сол нысан уақыт бойынша соғұрлым баяу қозғалғандай көрінеді. Сондықтан болашақ енді объективті ұғым емес. Көбірек қазіргі заманғы түсінік – абсолютті болашақ немесе болашақ жарық конусы. Адам үш кеңістіктік өлшемде алға немесе артқа қозғала алады, бірақ көптеген физиктер уақыт бойынша тек алға ғана қозғалу мүмкін екенін айтады. Арнайы салыстырмалылық теориясының бір салдары – адам өте жоғары жылдамдықпен қозғалып болашаққа (бірақ ешқашан қайта оралмай) саяхаттай алады. Бұл әсер әдеттегі жағдайларда көзге көрінбейді, бірақ өте жоғары жылдамдықпен ғарышқа саяхаттау уақыт ағымын айтарлықтай өзгерте алады. Көптеген ғылыми-фантастикалық әңгімелер мен фильмдерде (мысалы, Déjà Vu) көрсетілгендей, тіпті жарық жылдамдығына жуық жылдамдықпен қысқа ғана уақыт саяхат еткен адам, Жерге оралғанда көп жылдар өткенін көреді. Кейбір физиктер екі ғарыш аймағын байланыстыру үшін құрт-ұңғыманы пайдаланып, адам теориялық түрде уақытта саяхаттай алады деп санайды. Физик Мичио Каку мұндай гипотетикалық уақыт машинасына қуат беру және "ғарыш-уақыт матасына тесік салу" үшін жұлдыздың энергиясы қажет екенін айтады. Тағы бір теория бойынша, адам ғарыштық жіптер арқылы уақытта саяхаттай алады.

Философияда

Уақыт философиясында қазіргілік (презентизм) – тек қазіргі заман ғана бар, ал болашақ пен өткен заман нақты емес деген сенім. Өткен және болашақ "нәрселер" логикалық құрылымдар немесе ойдан туған нәрселер ретінде қарастырылады. Қазіргіліктің қарама-қарсысы – "мәңгілік" (этернализм), ол өткендегі және әлі тумаған нәрселердің мәңгілік болатынына сену. Тағы бір көзқарас (көптеген философтар ұстанбайды) кейде уақыттың 'өсіп келе жатқан блогы' теориясы деп аталады – ол өткен мен қазіргінің бар екенін, бірақ болашақтың жоқ екенін жорамалдайды. Қазіргілік Галилейдің салыстырмалылық теориясымен үйлесімді, онда уақыт кеңістікке тәуелсіз, бірақ Лоренц/Эйнштейннің салыстырмалылық теориясымен және көптеген философтар келісетін кейбір басқа философиялық тезистермен қарама-қайшы болуы мүмкін. Әйіс-Августин қазіргі заманның өткен мен болашақ арасындағы жіңішке шешім екенін және ұзақ уақытты қамти алмайтынын айтқан. Әйіс-Августинге қарсы, кейбір философтар саналы тәжірибенің уақыт бойынша созылатынын ұсынады. Мысалы, Уильям Джеймс уақыттың "біз бірден және үнемі сезінетін қысқа мерзім" екенін айтты. Әйіс-Августин Құдайдың уақыттан тыс және барлық уақытта, мәңгілікте бар екенін айтқан. Буддистер (үнді буддизмінің дәстүрінде) де қазіргілік ұстанушы философтардың қатарында. Буддистік философия бойынша қазіргі заманғы маңызды ғалым – Штербатский, ол буддистік қазіргілік туралы кеңінен жазған: өткеннің бәрі нақты емес, болашақтың бәрі нақты емес, барлық қиял, жоқ, сананың бәрі нақты емес. Соңында, тек физикалық тиімділіктің қазіргі сәті ғана нақты.

Психология саласында

Адам мінез-құлқы болашақты күтуді қамтитыны мәлім. Алдын ала әрекеттер болашаққа қатысты психологиялық көзқарас, мысалы, оптимизм, пессимизм және үміт салдары болуы мүмкін. Оптимизм – өмірге деген оң көзқарас, яғни адам әлемді жақсы жайттарға толы деп қарастырады. Адамдар оптимизмді су стаканының "жартысы толған" деп қарау, ал емес "жартысы бос" деп қарау деп түсіндіреді. Бұл – пессимизмнің философиялық қарсы тұруы. Оптимистер әдетте адамдар мен оқиғалар жақсы екеніне сенеді, сондықтан көптеген жағдайлар соңында жақсы болады деп есептейді. Үміт – өмірдегі оқиғалар мен жағдайларға байланысты жақсы нәтижеге сену. Үміт белгілі бір дәрежеде үмітсіздік, құштарлық, тілек, қиындықтарға төзу немесе табандылықты білдіреді, яғни, кері дәлелдер болған жағдайда да жақсы немесе оң нәтижеге қол жеткізуге болады деп сену. "Үміткерлік" үміттен біршама өзгеше, себебі үміт – эмоционалдық күй, ал оптимизм – оң көзқарасқа әкелетін ойлау үлгісі арқылы жасалған қорытынды. Бұрын айтқандай, пессимизм – оптимизмнің қарама-қарсысы. Бұл жаман немесе жағымсыз нәтижелерді, қорытындыларды немесе проблемаларды көру, күту немесе оларға ерекше назар аудару бейімі. Бұл сөз латын тілінен шыққан, Pessimus – "ең нашар", Malus – "нашар" деген мағынаны білдіреді.

Діндер

Діндер болашаққа қатысты мәселелерді қарастырады, мысалы карма, өлімнен кейінгі өмір және эсхатология, ол уақыт соңы мен әлемнің аяқталуын зерттейді. Діндерде үлкен пайғамбарлар болашақты өзгертуге қабілетті деп есептеледі. Көбінесе діни тұлғалар – кішігірім пайғамбарлар мен болжамгерлер – болашақты көре алатындарын айтады. "Өлімнен кейінгі өмір" термині адамның (немесе жануардың) руының, жанының немесе санасының дене өлгеннен кейін де жалғаса беруін білдіреді, әдетте рухани немесе көрініс әлемінде. Көпшілік сенім бойынша, өлген адамдар осы әлемдегі белгілі бір аймаққа немесе деңгейге барады, бұл олардың өмірде жасаған істерінің дұрыстығына байланысты болады. Кейбіреулер өлгеннен кейін жанның басқа денеге ауысуына (реинкарнацияға) дайындық қажет деп санайды. Өмірден кейінгі өмір туралы негізгі көзқарастар дін, эзотерика және метафизикадан туындайды. Өмірден кейінгі өмірдің бар екендігіне күмәнданатындар немесе оның мүмкін емес екеніне сенеді, мысалы, материалистік редукционистер, оны табиғаттан тыс деп санайды, сондықтан ол жоқ немесе білуге келмейді. Метафизикалық модельдерде теоистер көбінесе адам өлгеннен кейін бір түрлі өмір күтеді деп есептейді. Атеистер өлімнен кейінгі өмірге сенбейді. Буддизм сияқты теистік емес діндердің өкілдері реинкарнация сияқты өмірден кейінгі өмірге сенеді, бірақ Құдайға сілтеме жасамайды. Агностиктер Құдайдың бар екендігі сияқты, жан немесе өлімнен кейінгі өмір сияқты табиғаттан тыс құбылыстардың бар екенін растау мүмкін емес және оны білуге болмайды деген позицияны ұстанады. Көптеген діндер, христиандық, ислам және көптеген жазықшылдық сенімдер сияқты, жанның басқа әлемде бар екеніне сенсе де, индуизм мен буддизмнің кейбір түрлері сияқты реинкарнацияға сенсе де, өмірден кейінгі мәртебе адамның өмірдегі әрекеттеріне байланысты сыйлық немесе жаза деп санайды. Бірақ протестанттық христиандықтың кальвинистік бағыттарында өмірден кейінгі мәртебе Құдайдың сыйы болып есептеледі және оны өмірде табуға болмайды. Эсхатология – теология мен философияның адамзат тарихындағы соңғы оқиғаларға немесе адамзаттың түпкі тағдырына, яғни әлемнің соңына қатысты саласы. Мистицизмде бұл сөз тіркесі қарапайым шындықтың аяқталуын және Құдаймен қайта қосылуды метафоралық түрде білдірсе, көптеген дәстүрлі діндерде қасиетті мәтіндерде немесе халық ауыз әдебиетінде болжамдалған нақты болашақ оқиға ретінде қарастырылады. Есхатология кең мағынасында Мессия немесе Мессиялық дәуір, соңғы уақыт және күндердің соңы сияқты ұғымдарды да қамтиды.

Religions consider the future when they address issues such as karma, life after death, and eschatologies that study what the end of time and the end of the world will be. In religion, major prophets are said to have the power to change the future. Common religious figures have claimed to see into the future, such as minor prophets and diviners. The term "afterlife" refers to the continuation of existence of the soul, spirit or mind of a human (or animal) after physical death, typically in a spiritual or ghostlike afterworld. Deceased persons are usually believed to go to a specific region or plane of existence in this afterworld, often depending on the rightness of their actions during life. Some believe the afterlife includes some form of preparation for the soul to transfer to another body (reincarnation). The major views on the afterlife derive from religion, esotericism and metaphysics. There are those who are skeptical of the existence of the afterlife, or believe that it is absolutely impossible, such as the materialist reductionists, who believe that the topic is supernatural, therefore does not really exist or is unknowable. In metaphysical models, theists generally, believe some sort of afterlife awaits people when they die. Atheists generally do not believe in a life after death. Members of some generally non theistic religions such as Buddhism, tend to believe in an afterlife like reincarnation but without reference to God. Agnostics generally hold the position that like the existence of God, the existence of supernatural phenomena, such as souls or life after death, is unverifiable and therefore unknowable. Many religions, whether they believe in the soul's existence in another world like Christianity, Islam and many pagan belief systems, or in reincarnation like many forms of Hinduism and Buddhism, believe that one's status in the afterlife is a reward or punishment for their conduct during life, with the exception of Calvinistic variants of Protestant Christianity, which believe one's status in the afterlife is a gift from God and cannot be earned during life. Eschatology is a part of theology and philosophy concerned with the final events in the Human history, or the ultimate destiny of humanity, commonly referred to as the end of the world. While in mysticism the phrase refers metaphorically to the end of ordinary reality and reunion with the Divine, in many traditional religions it is taught as an actual future event prophesied in sacred texts or folklore. More broadly, eschatology may encompass related concepts such as the Messiah or Messianic Age, the end time, and the end of days.

Грамматика бойынша

Грамматикада іс-әрекеттер келесі он екі етістік заманның біріне сәйкес жіктеледі: өткен (өткен, өткен үздіксіз, өткен толық, немесе өткен толық үздіксіз), қазіргі (қазіргі, қазіргі үздіксіз, қазіргі толық, немесе қазіргі толық үздіксіз) немесе болашақ (болашақ, болашақ үздіксіз, болашақ толық, немесе болашақ толық үздіксіз). Болашақ заман әлі болмаған, бірақ болашақта болуға тиіс, күтілетін немесе болуы мүмкін іс-әрекеттерді білдіреді. Мысалы, "Ол үйіне бара жатыр" деген сөйлемде "бара жатыр" етістігі болашақ заманда, себебі ол қазіргі уақыттан кейін болатын немесе болуы мүмкін іс-әрекетті көрсетеді. Болашақ үздіксіз замандағы етістіктер қазіргі уақыттан кейін болатын және белгілі бір уақыт бойы жалғасатын іс-әрекеттерді көрсетеді. "Ол үйіне бара жатпақ" деген сөйлемде "бара жатпақ" етістік тіркесі болашақ үздіксіз заманда, себебі сипатталған іс-әрекет қазір орын алмайды, бірақ кейінірек орын алып, біраз уақыт бойы жалғасуы күтіледі. Болашақ толық замандағы етістіктер болашақта белгілі бір уақытта аяқталуға тиіс іс-әрекеттерді көрсетеді. Мысалы, "Ол үйіне барған болар" деген сөйлемдегі "барған болар" етістік тіркесі болашақ толық заманда, себебі ол болашақтағы белгілі бір уақытқа дейін аяқталуға тиіс іс-әрекетті білдіреді. Соңында, болашақ толық үздіксіз замандағы етістіктер толық және үздіксіз заманның ерекшеліктерін біріктіріп, қазірден немесе өткеннен басталып, болашақтағы белгілі бір уақытқа дейін үнемі жалғасып келе жатқан іс-әрекеттердің болашақ жағдайын сипаттайды. "Ол үйіне бара жатқан болар" деген сөйлемде "бара жатқан болар" етістік тіркесі болашақ толық үздіксіз заманда, себебі ол сөйлеушінің болашақта аяқталуын күтетін іс-әрекетке қатысты. Болашақ заманның әртүрлі түрлерін қарастырудың тағы бір жолы – болашақ заманмен сипатталған іс-әрекеттер болашақта белгісіз уақытта аяқталады, болашақ үздіксіз заманмен сипатталған іс-әрекеттер болашақта жалғаса береді, болашақ толық заманмен сипатталған іс-әрекеттер болашақтағы белгілі бір уақытта аяқталады, ал болашақ толық үздіксіз заманмен сипатталған іс-әрекеттер болашақтағы белгілі бір уақытқа дейін жалғасуы күтіледі.

In grammar, actions are classified according to one of the following twelve verb tenses: past (past, past continuous, past perfect, or past perfect continuous), present (present, present continuous, present perfect, or present perfect continuous), or future (future, future continuous, future perfect, or future perfect continuous). The future tense refers to actions that have not yet happened, but which are due, expected, or may occur in the future. For example, in the sentence, "She will walk home," the verb "will walk" is in the future tense because it refers to an action that is going to, or may, happen at a point in time beyond the present. Verbs in the future continuous tense indicate actions that will happen beyond the present and will continue for a period of time. In the sentence, "She will be walking home," the verb phrase "will be walking" is in the future continuous tense because the action described is not happening now, but will happen sometime afterwards and is expected to continue happening for some time. Verbs in the future perfect tense indicate actions that will be completed at a particular point in the future. For example, the verb phrase, "will have walked," in the sentence, "She will have walked home," is in the future perfect tense because it refers to an action that is completed as of a specific time in the future. Finally, verbs in the future perfect continuous tense combine the features of the perfect and continuous tenses, describing the future status of actions that have been happening continually from now or the past through to a particular time in the future. In the sentence, "She will have been walking home," the verb phrase "will have been walking" is in the future perfect continuous tense because it refers to an action that the speaker anticipates will be finished in the future. Another way to think of the various future tenses is that actions described by the future tense will be completed at an unspecified time in the future, actions described by the future continuous tense will keep happening in the future, actions described by the future perfect tense will be completed at a specific time in the future, and actions described by the future perfect continuous tense are expected to be continuing as of a specific time in the future.

Сызықтық және циклдік мәдениет

Уақыттың сызықтық түсінігі (Батыс ойлауында көп кездесетін) өткен мен болашақ арасындағы шекараны, Үндістан мәдениеттеріндегі жиі кездесетін циклдік уақыттан гөрі күштірек сақтайды, онда өткен мен болашақ оңай бірігуі мүмкін.

Болашақ зерттеулер

Футурология – болашақ зерттеулері немесе футурология – мүмкін, ықтимал және қажетті болашақтарды, сондай-ақ олардың негізінде жатқан көзқарастар мен мифтерді болжаудың ғылымы, өнері және тәжірибесі. Болашақ зерттеулері ненің жалғасатынын, не өзгеріп, не жаңа пайда болатынын түсінуге ұмтылады. Сондықтан, бұл саланың бір бөлігі өткен мен қазіргінің жүйелі және үлгіге негізделген түсінігін қалыптастыру және болашақ оқиғалар мен үрдістердің ықтималдығын анықтауға бағытталған. Бұл процестің маңызды бөлігі – жеке адамдардың, ұйымдардың және үкіметтердің қабылдаған шешімдерінің болашақтағы әсерін түсіну. Лидерлер мұндай жұмыстың нәтижелерін шешім қабылдауда пайдаланады. Болашақты бағындыр, әйтпесе болашақ сені бағындырады. – «Болашақ туралы білім» кітабының авторы Патрик Диксон.

Футурология – салааралық ғылым, ол кешегі мен бүгінгі өзгерістерді зерттейді, сондай-ақ ертеңгі күнге қатысты әдеттегі және кәсіби стратегиялар мен пікірлерді жинақтап, талдайды. Ол өзгеріс пен тұрақтылықтың көздерін, үлгілерін және себептерін талдауды қамтиды, осы арқылы болашақты көру қабілетін дамытуға және мүмкін болашақтарды картаға түсіруге ұмтылады. Қазіргі зерттеушілер бір ғана монолиттік болашақ емес, балама және көптеген болашақтардың маңыздылығын, сондай-ақ болжау мен ықтималдықтың шектеулерін, мүмкін және қажетті болашақтарды құруға баса назар аударады. Әдетте, үш фактор футурологияны басқа ғылымдардың зерттеулерінен ерекшелендіреді (барлық ғылымдар белгілі бір дәрежеде байланысты болса да). Біріншіден, футурология көбінесе ғана емес, сонымен қатар ықтимал, қажетті және «күтпеген» болашақтарды зерттейді. Екіншіден, футурология әдетте түрлі ғылымдардан алынған түсініктерге негізделген толыққанды немесе жүйелі көзқарасқа қол жеткізуге тырысады. Үшіншіден, футурология болашаққа қатысты басым және қарама-қайшы көзқарастардың артындағы болжамдарды сынап, ашады. Сондықтан болашақ бос емес, ол жасырын болжамдарға толы. Футурология, әдетте, келесі экономикалық циклдағы пайыздық мөлшерлемелердің өзгеруін болжайтын экономистердің, немесе қысқа мерзімдік мақсаттары бар менеджерлер мен инвесторлардың жұмысын қамтымайды. Бір жылдан үш жылға дейінгі уақыт есептелінген қажетті болашақтар үшін операциялық жоспарларды әзірлейтін стратегиялық жоспарлау да футурология саналмайды. Бірақ болашақтағы оқиғаларды болжауға және оларға төтеп беруге тырысатын ұзақ мерзімді жоспарлар мен стратегиялар стратегиялық болжау деп аталатын футурологияның маңызды саласының бөлігі болып табылады. Сонымен қатар, футурология мистикалық жолмен болашақты болжайтындарды да қабылдамайды. Бірақ ол осы топтар қолданатын модельдерді және олардың осы модельдерге берген түсіндірмелерін түсінуге ұмтылады.

Болжамдау

Болжамдау – бақылаусыз жағдайдағы нәтижелерді бағалау процесі. Болжамдар көптеген салаларда қолданылады, мысалы, ауа райы болжамы, жер сілкінісін болжау, көлік жоспарлау және еңбек нарығын жоспарлау. Белгісіздік элементінің болуынан қауіп пен белгісіздік болжамдаудың маңызды бөлігін құрайды. Статистикалық негіздегі болжамдар уақыт тізбектерін көлденең қима немесе бойлық деректермен бірге қолданады. Эконометриялық болжам әдістері болжаланатын айнымалыға әсер ететін негізгі факторларды анықтауға болатыны туралы болжамды пайдаланады. Егер себептері түсінілсе, әсер ететін айнымалылардың болжамдарын жасауға және оларды болжамда қолдануға болады. Интуитивті пікірлерді, бағалауларды және ықтималдықтарды қамтитын қауіпсіздікке негізделген болжам әдістеріне Дельфи әдісі, сценарийлер құру және модельдеу жатады. Болжам жасау болжамдауға ұқсас, бірақ одан да кең мағынада қолданылады, мысалы, болашаққа қатысты негізсіз мәлімдемелерді де қамтиды. Болашақты болжауға жасалған алғашқы ұйымдастырылған әрекеттер астрология, харупистика және жаратылыстану сияқты тәжірибелерден басталды. Бүгінгі таңда бұл әдістер жалған ғылым деп есептеледі және адамның болашақты алдын ала білуге құштарлығынан туындады. Қазіргі заманғы зерттеулер, мысалы, болашақтан зерттеулер технологиялық және әлеуметтік үрдістерді болжауға бағытталған, ал ауа райын болжау сияқты ежелгі тәжірибелер ғылыми және себептік модельдеуден пайда тапты. Болашақты түсінуге арналған танымдық құралдар дамығанына қарамастан, көптеген табиғи және әлеуметтік процестердің стохастикалық және хаотикалық сипаты болашақты нақты болжауды қиын міндет етіп отыр.

Футуризм

Футуризм өнер қозғалысы ретінде 20 ғасырдың басында Италияда туды. Ол негізінен Италия мен Ресейде дамыды, бірақ Англия мен Португалия сияқты басқа елдерде де оның жақтастары болды. Футуристер сурет салу, мүсін жасау, поэзия, театр, музыка, сәулет және тіпті гастрономияны қоса алғанда, өнердің барлық салаларын зерттеді. Футуристер өткеннің идеяларын, әсіресе саяси және көркемдік дәстүрлерін жек көретін. Олар жылдамдыққа, технологияға және зорлық-зомбылыққа құштарлық танытты. Футуристер өткенге деген махаббатты passéisme деп атады. Автомобиль, ұшақ және өнеркәсіптік қалалар футуристер үшін аңызға айналды, себебі олар адамның табиғат үстінен технологиялық жеңісін білдірді. 1909 жылғы «Футуризм манифесінде» былай делінген: «Біз соғысты – әлемдегі жалғыз гигиеналық құралды – дәріптейміз, сондай-ақ әскершілікті, патриотизмді, азаттық үшін күресушілердің қиратушылық әрекеттерін, өлуге тұрарлық сұлу идеяларды және әйелге деген жек көрушілікті». Оның мінезінің көп бөлігі және кейбір идеялары радикалды саяси қозғалыстармен байланысты болғанымен, 1913 жылдың күзіне дейін саясатқа көп араласпады. Классикалық музыкадағы футуризм осы кезеңде пайда болды. Орталық Италиядағы футуристік қозғалысқа жақын композиторлар – ағайынды Луиджи Руссоло (1885–1947) және Антонио Руссоло (1877–1942) болды, олар intonarumori деп аталатын аспаптарды қолданды, бұл негізінен шудан музыка жасауға арналған дыбыс жәшіктері еді. Луиджи Руссолоның футуристік манифесі «Шу өнері» 20 ғасырдың музыкалық эстетикасындағы ең маңызды және ықпалды мәтіндердің бірі саналады. Футуристік музыканың басқа мысалдары: Артур Хонеггердің «Тынық мұхиты 231» (1923) – бу локомотивінің дыбысын еліктейтін шығарма, Прокофьевтің «Темір қадам» (1926), Александр Мосоловтың «Темір қорыту зауыты» (1927) және Эдгард Варездің тәжірибелері. Әдеби футуризм Ф.Т. Маринеттидің «Футуризм манифесі» (1909) арқылы танымал болды. Футуристік поэзияда күтпеген бейнелердің және гиперқысқалықтың үйлесімі қолданылды (бірақ поэманың нақты ұзындығымен шатастыруға болмайды). Футуристік театрлық қойылымдарында бірнеше сөйлемнен тұратын көріністер, мағынасыз юмор және пародия арқылы терең тамырланған драмалық дәстүрлерді жоққа шығаруға тырысу жиі кездеседі. Роман сияқты ұзақ әдеби формалар футуристік эстетикада орын алмады, себебі ол жылдамдыққа және сығымдалуға құмарлық танытты. Футуризм басқа да көркемдік салаларды қамтыды және ақырында сурет салу, мүсін жасау, керамика, графикалық дизайн, өнеркәсіптік дизайн, интерьер дизайны, театр дизайны, тоқыма, драма, әдебиет, музыка және сәулетті қамтыды. Сәулетте ол озық құрылыс материалдарын пайдалану арқылы рационализм мен модернизмге ерекше басымдық берді. Футуризм идеалдары қазіргі Батыс мәдениетінің маңызды бөлігі болып табылады; жастыққа, жылдамдыққа, күшке және технологияға баса назар аудару қазіргі заманғы коммерциялық кино мен коммерциялық мәдениетте кеңінен көрініс табады. Футуризмнің әсерінен туған реакциялардың бірі – 1980-ші жылдардағы киберпанк әдеби жанры, ол көбінесе технологияны сынды көзбен қарады.

Futurism as an art movement originated in Italy at the beginning of the 20th century. It developed largely in Italy and in Russia, although it also had adherents in other countries—in England and Portugal for example. The Futurists explored every medium of art, including painting, sculpture, poetry, theatre, music, architecture, and even gastronomy. Futurists had passionate loathing of ideas from the past, especially political and artistic traditions. They also espoused a love of speed, technology, and violence. Futurists dubbed the love of the past passéisme. The car, the plane, and the industrial town were all legendary for the Futurists because they represented the technological triumph of people over nature. The Futurist Manifesto of 1909 declared: "We will glorify war—the world's only hygiene—militarism, patriotism, the destructive gesture of freedom bringers, beautiful ideas worth dying for, and scorn for woman." Though it owed much of its character and some of its ideas to radical political movements, it had little involvement in politics until the autumn of 1913. Futurism in Classical Music arose during this same time period. Closely identified with the central Italian Futurist movement were brother composers Luigi Russolo (1885–1947) and Antonio Russolo (1877–1942), who used instruments known as intonarumori—essentially sound boxes used to create music out of noise. Luigi Russolo's futurist manifesto, "The Art of Noises", is considered one of the most important and influential texts in 20th century musical aesthetics. Other examples of futurist music include Arthur Honegger's "Pacific 231" (1923), which imitates the sound of a steam locomotive, Prokofiev's "The Steel Step" (1926), Alexander Mosolov's "Iron Foundry" (1927), and the experiments of Edgard Varèse. Literary futurism made its debut with F. T. Marinetti's Manifesto of Futurism (1909). Futurist poetry used unexpected combinations of images and hyper conciseness (not to be confused with the actual length of the poem). Futurist theater works have scenes a few sentences long, use nonsensical humor, and try to discredit the deep rooted dramatic traditions with parody. Longer literature forms, such as novels, had no place in the Futurist aesthetic, which had an obsession with speed and compression. Futurism expanded to encompass other artistic domains and ultimately included painting, sculpture, ceramics, graphic design, industrial design, interior design, theatre design, textiles, drama, literature, music and architecture. In architecture, it featured a distinctive thrust towards rationalism and modernism through the use of advanced building materials. The ideals of futurism remain as significant components of modern Western culture; the emphasis on youth, speed, power and technology finding expression in much of modern commercial cinema and commercial culture. Futurism has produced several reactions, including the 1980s era literary genre of cyberpunk—which often treated technology with a critical eye.

Ғылыми фантастика

Жалпы алғанда, ғылыми фантастиканы қазіргі немесе болашақ ғылым немесе технологияға негізделген болжамдарды қамтитын кең жанрлық ойын-қиял деп қарастыруға болады. Ғылыми фантастика кітаптарда, өнерде, теледидарда, фильмдерде, ойындарда, театрларда және басқа да бұқаралық ақпарат құралдарында кездеседі. Ғылыми фантастика, фантазиядан айырмашылығы, әңгіменің аясында оның қияли элементтері ғылыми тұрғыдан белгіленген немесе ғылыми тұрғыдан жорамалданған табиғат заңдары шегінде мүмкін болады (дегенмен, әңгіменің кейбір элементтері таза қияли болжамдардан тұруы мүмкін). Оқиғалар болашақта немесе балама уақыт желілерінде өрби алады, ал оларда жаңа немесе жорамал ғылыми қағидалар (мысалы, уақыт саяхаты немесе псионика) немесе жаңа технологиялар (мысалы, нанотехнология, жарық жылдамдығынан асып түсу немесе роботтар) бейнеленуі мүмкін. Мұндай айырмашылықтардың салдарына үңілу – ғылыми фантастиканың дәстүрлі мақсаты, оны «идеялар әдебиеті» етеді. Кейбір ғылыми-фантастикалық авторлар болашақтың «болашақ тарихы» деп аталатын жорамал тарихын құрастырады, ол олардың туындылары үшін ортақ фон құрайды. Кейде авторлар өз тарихындағы оқиғалардың уақыт жолын жариялайды, ал кейде оқырман кітаптардағы мәліметтерден оқиғалардың ретін қайта құра алады. Кейбір жарияланған туындылар «болашақ тарихы» деп аталады, яғни тарих кітабының стилінде жазылған, бірақ болашақтағы оқиғаларды сипаттайтын әңгімелер немесе кітаптар. Мысалы, Х.Г. Уэллстің «Келешек пішіні» (1933) кітабын қарастырайық, ол 2106 жылы жарық көрген тарих кітабы түрінде, көптеген сілтемелермен және 20-шы және 21-ші ғасырлардың (көбінесе ойдан шығарылған) көрнекті тарихшыларының еңбектеріне сілтемелермен жазылған нағыз тарих кітабына ұқсайды.