Кіріспе

Испаниядағы Реконкистаның бөлігі (1212)
Лас-Навас-де-Толоса шайқасы, ислам тарихында Әл-Укаб шайқасы (معركة العقاب) деп белгілі, 1212 жылдың 16 шілдесінде болды және Реконкиста мен Испанияның ортағасырлық тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Кастилия королі Альфонсо VIII басқарған христиан әскерлеріне оның қарсыластары – Наварраның Санчо VII және Арагонның Пётр II әскерлері қосылып, Иберия түбегінің оңтүстік жартысын билеген Альмохад мұсылман үкімшілеріне қарсы күресті. Альмохад халифасы әл-Насир (испан жылнамаларында Мирамамолин) Альмохад халифалығының түкпір-түкпірінен келген адамдардан құралған Альмохад армиясын басқарды.

Өмірбаян

1195 жылы Альмохадтар Аларкос шайқасында Кастилияның Альфонсо VIII-ін жеңді. Осы жеңістен кейін олар бірнеше маңызды қалаларды: Трухильо, Пласенсия, Талавера, Куэнка, Мадрид және Уклес қалаларын жаулады. Содан кейін, 1211 жылы Мұхаммед әл-Насир күшті әскерімен Гибралтар бұғазын кешіп, христиандық территорияға басып кірді және Калатрава орденінің рыцарьларының бекінісі – Сальватиерра қамалын басып алды. Гишпан христиан мемлекеттеріне қауіп соншалықты үлкен болды, соның салдарынан Папа Иннокентий III христиан рыцарьларын крест жорығына шақырды.

Бұрынғы қозғалыстар

Христиандық коалиция мүшелері арасында кейбір келіспеушіліктер туды; әсіресе, француз және басқа еуропалық рыцарлар Альфонсоның Малагон мен Калатрава ла Вьежаны басып алғанда жеңілген еврейлер мен мұсылмандарға көрсеткен мейірімділігімен келіспеді. Бұрын олар Толедода (крест жорығының әртүрлі әскерлері жиналған жерде) еврей кварталында шабуылдар мен кісі өлтірулер жасап, проблемалар туғызған еді.

Шайқас

Альфонсо, жергілікті қойшы Мартин Альхаханың басшылығымен, Despeñaperros асуы арқылы жасырын түрде өтіп, Альмохадтардың лагерін қорғаған тау тізбегін кесіп өтті. 16 шілдеде 1212 жылы христиандық одақ орналасқан мавр әскерін күтпеген жерден шапты, ал Альхахаға Альфонсо VIII-ге көмектескені үшін Cabeza de Vaca мұрагерлік атағы берілді. Шайқас салыстырмалы түрде жақын қашықтықта болды, сондықтан Альмохадтар да, испандар да садақшыларды қолдана алмады, өйткені шайқас жақын арада жүрді. Испан рыцарлары жақын арадағы шайқаста әлмохадтардан басым түсті. "Олар найза, қылыш, айбалтамен қолға-қол соғысып, бір-бірімен күресті; садақшыларға орын болмады. Христиандар шабуылды күшейтті." – (Кастилия патшаларының латын жылнамасы). Кейбір испан рыцарлары, әсіресе Сантьяго ордені, әлмохадтардың қорғаныс шебін шешуші түрде бұзып, оларға ауыр зиян келтірді және жаудың қатарындағы жарықтарды ашты. Бұл сөйлемдегі "найза ұшы" деген сөз тікелей мағынасында қолданылмаған. Содан кейін Санчо VII атты әскерін жарықтар арқылы алып өтіп, оларды пайдаланып, халифаның шатырына шабуыл жасады. Халифаның шатыры қара құлдардан құралған қауіпсіздік қызметімен қоршалған еді. Бұрын олардың қашпауы үшін тізбекпен байланыстырылғаны туралы айтылған, бірақ бұл "серрид" сөзінің қате аудармасы болуы мүмкін, ол тығыз орналасқан құрылымды білдіреді. Наварра королі Санчо VII басқарған күштер осы қауіпсіздік қызметін бұзып өтті. Халифа қашып кетті, бірақ маврлар жеңіліске ұшырады, соғыс алаңында көптеген қаза тапты. Жеңіске жеткен христиандар бірнеше соғыс трофейлерін алды; Мұхаммед әл-Насирдің шатыры мен туы Рим папасы Иннокентий III-ке жеткізілді. Христиандардың жоғалғандары одан әлдеқайда аз болды, шамамен 2000 адам (аңызбен салыстырғанда көп емес). Жоғалғандар әсіресе ордендер арасында байқалды: қаза тапқандардың арасында Педро Гомес де Асеведо (Калатрава орденінің туын ұстаушысы), Альваро Фернандес де Вальдарес (Сантьяго орденінің комендаторы), Педро Ариас (Сантьяго орденінің магистрі, 3 тамызда жарақатынан қайтыс болды) және Гомес Рамирес (Темплерлер орденінің португалиялық магистрі және бір уақытта Леон, Кастилия және Португалияның магистрі); Руй Диас (Калатрава орденінің магистрі) өте ауыр жарақат алғандықтан, ол өзінің қызметінен кетіп қалды. Мұхаммед әл-Насир көп ұзамай Маракеште қайтыс болды.

Салдары

Алмохадтардың күйреуі олардың Иберия түбегіндегі және Магрибтегі құлдырауын он жылдан кейін айтарлықтай жеделдетті. Бұл христиандық қайта жаулауға одан әрі серпін берді және Ибериядағы морилердің әлсіз қуатын күрт қысқартты. Шайқас аяқталғаннан кейін көп ұзамай кастилиялықтар Баэзаны, содан кейін Убеданы басып алды, бұл қалалар шайқас алаңына жақын орналасқан және Андалусияға шабуыл жасаудың қақпалары еді. Кастилияның Альфонсо VIII-нің Папа Иннокентий III-ге жазған хатына сәйкес, Баэза эвакуацияланды және халқы Убедаға көшірілді; Альфонсо қаланы қоршауға алып, 60 000 мұсылманды өлтірді және одан да көптерін құлдыққа алды. Кастилия патшаларының латын жылнамасына сәйкес, қамауға алынған балалар мен әйелдерді қоса алғанда, шамамен 100 000 сарацин тұтқынға алынды. Кейіннен Альфонсо VIII-нің немересі Кастилияның Фердинанд III-і 1236 жылы Кордобаны, 1246 жылы Хаенді, 1248 жылы Севильяны басып алды; одан кейін Аркос, Медина-Сидония, Херес және Кадис қалаларын жаулады. 1252 жылы Фердинанд Африкадағы Альмохад жерлеріне шабуыл жасау үшін флотын және әскерін дайындады, бірақ 1252 жылдың 30 мамырында Испанияның оңтүстігінде оба эпидемиясы кезінде Севильяда қайтыс болды; оның өлімі ғана кастилиялықтардың соғысты Альмохадтарға қарсы Жерорта теңізі жағалауында жүргізуіне кедергі келтірді. Арагон королі Яков I Балеар аралдарын (1228 жылдан бастап келесі төрт жылда) және Валенсияны (қала 1238 жылдың 28 қыркүйегінде капитуляциялады) жаулап алды. 1252 жылға қарай Альмохад империясы құлай жаздады, жаңадан пайда болған бербер билігінің ықпалында қалды. 1269 жылы Марокконы бербер тайпаларының жаңа одағы – маринидтер басып алды. Кейіннен маринидтер Ибериядағы бұрынғы Альмохад аумақтарын қайтаруға тырысты, бірақ олар Кастилияның Альфонсо XI және Португалияның Афонсу IV-імен Рио-Саладо шайқасында жеңілді, бұл Испания тарихындағы христиан және мұсылман әскерлері арасындағы соңғы ірі әскери қақтығыс болды. Осылайша, Лас-Навас-де-Толоса шайқасы аймақтың, соның ішінде Батыс Жерорта теңізінің тарихындағы нағыз бетбұрыс болды.

Маврикийлік Гранада

1292 жылы Санчо IV Гибралтар бұғазын бақылаудың кілті болған Тариф қаласын жаулап алды. Гранада, Альмерия және Малага Иберия түбегінде қалған жалғыз ірі мұсылман қалалары еді. Бұл үш қала Насрид әулеті билеген Гранада әмірлігінің ядросын құрады. Гранада 1492 жылы католик монархтары жаулап алғанға дейін Кастилияның қарастырылған мемлекеті болды.

Көркем шығармаларда

Гарри Харрисонның 1972 жылы жарық көрген "Тоннель через глубины" атты тарихи және ғылыми-фантастикалық романында маврлар Лас-Навас-де-Толоса шайқасында жеңіске жетіп, Испанияның бір бөлігін 20 ғасырға дейін сақтап қалған тарих бейнеленеді. С. Ж. А. Турни өзінің "Жарқын ай және крест" атты тарихи романында осы шайқасты суреттейді.