Кіріспе
Испаниядағы Реконкистаның бөлігі (1212)
Лас-Навас-де-Толоса шайқасы, ислам тарихында Әл-Укаб шайқасы (معركة العقاب) деп белгілі, 1212 жылдың 16 шілдесінде болды және Реконкиста мен Испанияның ортағасырлық тарихындағы маңызды бетбұрыс болды. Кастилия королі Альфонсо VIII басқарған христиан әскерлеріне оның қарсыластары – Наварраның Санчо VII және Арагонның Пётр II әскерлері қосылып, Иберия түбегінің оңтүстік жартысын билеген Альмохад мұсылман үкімшілеріне қарсы күресті. Альмохад халифасы әл-Насир (испан жылнамаларында Мирамамолин) Альмохад халифалығының түкпір-түкпірінен келген адамдардан құралған Альмохад армиясын басқарды.
The Battle of Las Navas de Tolosa, known in Islamic history as the Battle of Al Uqab (معركة العقاب), took place on 16 July 1212 and was an important turning point in the Reconquista and the medieval history of Spain. The Christian forces of King Alfonso VIII of Castile, were joined by the armies of his rivals, Sancho VII of Navarre and Peter II of Aragon, in battle against the Almohad Muslim rulers of the southern half of the Iberian Peninsula. The caliph al Nasir (Miramamolín in the Spanish chronicles) led the Almohad army, made up of people from all over the Almohad Caliphate.
Өмірбаян
1195 жылы Альмохадтар Аларкос шайқасында Кастилияның Альфонсо VIII-ін жеңді. Осы жеңістен кейін олар бірнеше маңызды қалаларды: Трухильо, Пласенсия, Талавера, Куэнка, Мадрид және Уклес қалаларын жаулады. Содан кейін, 1211 жылы Мұхаммед әл-Насир күшті әскерімен Гибралтар бұғазын кешіп, христиандық территорияға басып кірді және Калатрава орденінің рыцарьларының бекінісі – Сальватиерра қамалын басып алды. Гишпан христиан мемлекеттеріне қауіп соншалықты үлкен болды, соның салдарынан Папа Иннокентий III христиан рыцарьларын крест жорығына шақырды.
Бұрынғы қозғалыстар
Христиандық коалиция мүшелері арасында кейбір келіспеушіліктер туды; әсіресе, француз және басқа еуропалық рыцарлар Альфонсоның Малагон мен Калатрава ла Вьежаны басып алғанда жеңілген еврейлер мен мұсылмандарға көрсеткен мейірімділігімен келіспеді. Бұрын олар Толедода (крест жорығының әртүрлі әскерлері жиналған жерде) еврей кварталында шабуылдар мен кісі өлтірулер жасап, проблемалар туғызған еді.
Шайқас
Альфонсо, жергілікті қойшы Мартин Альхаханың басшылығымен, Despeñaperros асуы арқылы жасырын түрде өтіп, Альмохадтардың лагерін қорғаған тау тізбегін кесіп өтті. 16 шілдеде 1212 жылы христиандық одақ орналасқан мавр әскерін күтпеген жерден шапты, ал Альхахаға Альфонсо VIII-ге көмектескені үшін Cabeza de Vaca мұрагерлік атағы берілді. Шайқас салыстырмалы түрде жақын қашықтықта болды, сондықтан Альмохадтар да, испандар да садақшыларды қолдана алмады, өйткені шайқас жақын арада жүрді. Испан рыцарлары жақын арадағы шайқаста әлмохадтардан басым түсті. "Олар найза, қылыш, айбалтамен қолға-қол соғысып, бір-бірімен күресті; садақшыларға орын болмады. Христиандар шабуылды күшейтті." – (Кастилия патшаларының латын жылнамасы). Кейбір испан рыцарлары, әсіресе Сантьяго ордені, әлмохадтардың қорғаныс шебін шешуші түрде бұзып, оларға ауыр зиян келтірді және жаудың қатарындағы жарықтарды ашты. Бұл сөйлемдегі "найза ұшы" деген сөз тікелей мағынасында қолданылмаған. Содан кейін Санчо VII атты әскерін жарықтар арқылы алып өтіп, оларды пайдаланып, халифаның шатырына шабуыл жасады. Халифаның шатыры қара құлдардан құралған қауіпсіздік қызметімен қоршалған еді. Бұрын олардың қашпауы үшін тізбекпен байланыстырылғаны туралы айтылған, бірақ бұл "серрид" сөзінің қате аудармасы болуы мүмкін, ол тығыз орналасқан құрылымды білдіреді. Наварра королі Санчо VII басқарған күштер осы қауіпсіздік қызметін бұзып өтті. Халифа қашып кетті, бірақ маврлар жеңіліске ұшырады, соғыс алаңында көптеген қаза тапты. Жеңіске жеткен христиандар бірнеше соғыс трофейлерін алды; Мұхаммед әл-Насирдің шатыры мен туы Рим папасы Иннокентий III-ке жеткізілді. Христиандардың жоғалғандары одан әлдеқайда аз болды, шамамен 2000 адам (аңызбен салыстырғанда көп емес). Жоғалғандар әсіресе ордендер арасында байқалды: қаза тапқандардың арасында Педро Гомес де Асеведо (Калатрава орденінің туын ұстаушысы), Альваро Фернандес де Вальдарес (Сантьяго орденінің комендаторы), Педро Ариас (Сантьяго орденінің магистрі, 3 тамызда жарақатынан қайтыс болды) және Гомес Рамирес (Темплерлер орденінің португалиялық магистрі және бір уақытта Леон, Кастилия және Португалияның магистрі); Руй Диас (Калатрава орденінің магистрі) өте ауыр жарақат алғандықтан, ол өзінің қызметінен кетіп қалды. Мұхаммед әл-Насир көп ұзамай Маракеште қайтыс болды.
Some of the Spanish knights, namely the Order of Santiago, eventually broke the Almohad line of defense decisively as they inflicted heavy casualties on the Almohads and established a breakthrough with gaps appearing in the enemy lines. This led to a possible spearhead. King Sancho VII then led his mounted knights through the gaps, exploiting them, and charged at the Caliph's tent. The Caliph had surrounded his tent with a bodyguard of black slave warriors. Though it was once claimed that these men were chained together to prevent flight, it is considered more likely that this results from a mistranslation of the word "serried", meaning a densely packed formation. The Navarrese force led by their king Sancho VII broke through this bodyguard. The Caliph escaped, but the Moors were routed, leaving heavy casualties on the battlefield. The victorious Christians seized several prizes of war; Muhammad al Nasir's tent and standard were delivered to Pope Innocent III. Christian losses were far fewer, only about 2,000 men (though not so few as legend had it). The losses were particularly notable among the Orders: those killed included Pedro Gómez de Acevedo (bannerman of the Order of Calatrava), Alvaro Fernández de Valladares (comendator of the Order of Santiago), Pedro Arias (master of the Order of Santiago, died of wounds on 3 August), and Gomes Ramires (Portuguese master of the Knights Templar and simultaneously master of Leon, Castile, and Portugal); Ruy Díaz (master of the Order of Calatrava) was so grievously wounded that he had to resign his command. Muhammad al Nasir died in Marrakech shortly afterwards.
Салдары
Алмохадтардың күйреуі олардың Иберия түбегіндегі және Магрибтегі құлдырауын он жылдан кейін айтарлықтай жеделдетті. Бұл христиандық қайта жаулауға одан әрі серпін берді және Ибериядағы морилердің әлсіз қуатын күрт қысқартты. Шайқас аяқталғаннан кейін көп ұзамай кастилиялықтар Баэзаны, содан кейін Убеданы басып алды, бұл қалалар шайқас алаңына жақын орналасқан және Андалусияға шабуыл жасаудың қақпалары еді. Кастилияның Альфонсо VIII-нің Папа Иннокентий III-ге жазған хатына сәйкес, Баэза эвакуацияланды және халқы Убедаға көшірілді; Альфонсо қаланы қоршауға алып, 60 000 мұсылманды өлтірді және одан да көптерін құлдыққа алды. Кастилия патшаларының латын жылнамасына сәйкес, қамауға алынған балалар мен әйелдерді қоса алғанда, шамамен 100 000 сарацин тұтқынға алынды. Кейіннен Альфонсо VIII-нің немересі Кастилияның Фердинанд III-і 1236 жылы Кордобаны, 1246 жылы Хаенді, 1248 жылы Севильяны басып алды; одан кейін Аркос, Медина-Сидония, Херес және Кадис қалаларын жаулады. 1252 жылы Фердинанд Африкадағы Альмохад жерлеріне шабуыл жасау үшін флотын және әскерін дайындады, бірақ 1252 жылдың 30 мамырында Испанияның оңтүстігінде оба эпидемиясы кезінде Севильяда қайтыс болды; оның өлімі ғана кастилиялықтардың соғысты Альмохадтарға қарсы Жерорта теңізі жағалауында жүргізуіне кедергі келтірді. Арагон королі Яков I Балеар аралдарын (1228 жылдан бастап келесі төрт жылда) және Валенсияны (қала 1238 жылдың 28 қыркүйегінде капитуляциялады) жаулап алды. 1252 жылға қарай Альмохад империясы құлай жаздады, жаңадан пайда болған бербер билігінің ықпалында қалды. 1269 жылы Марокконы бербер тайпаларының жаңа одағы – маринидтер басып алды. Кейіннен маринидтер Ибериядағы бұрынғы Альмохад аумақтарын қайтаруға тырысты, бірақ олар Кастилияның Альфонсо XI және Португалияның Афонсу IV-імен Рио-Саладо шайқасында жеңілді, бұл Испания тарихындағы христиан және мұсылман әскерлері арасындағы соңғы ірі әскери қақтығыс болды. Осылайша, Лас-Навас-де-Толоса шайқасы аймақтың, соның ішінде Батыс Жерорта теңізінің тарихындағы нағыз бетбұрыс болды.
only his death prevented the Castilians from taking the war to the Almohad on the Mediterranean coast. James I of Aragon conquered the Balearic Islands (from 1228 over the following four years) and Valencia (the city capitulated on 28 September 1238). By 1252 the Almohad empire was almost finished, at the mercy of another emerging Berber power. In 1269 a new association of Berber tribes, the Marinids, took control of Morocco. Later, the Marinids tried to recover the former Almohad territories in Iberia, but they were definitively defeated by Alfonso XI of Castile and Afonso IV of Portugal in the Battle of Río Salado, the last major military encounter between large Christian and Muslim armies in Hispania. So, the battle of Las Navas de Tolosa seems to have been a true turning point in the history of the region, including the western Mediterranean sea.
Маврикийлік Гранада
1292 жылы Санчо IV Гибралтар бұғазын бақылаудың кілті болған Тариф қаласын жаулап алды. Гранада, Альмерия және Малага Иберия түбегінде қалған жалғыз ірі мұсылман қалалары еді. Бұл үш қала Насрид әулеті билеген Гранада әмірлігінің ядросын құрады. Гранада 1492 жылы католик монархтары жаулап алғанға дейін Кастилияның қарастырылған мемлекеті болды.
Көркем шығармаларда
Гарри Харрисонның 1972 жылы жарық көрген "Тоннель через глубины" атты тарихи және ғылыми-фантастикалық романында маврлар Лас-Навас-де-Толоса шайқасында жеңіске жетіп, Испанияның бір бөлігін 20 ғасырға дейін сақтап қалған тарих бейнеленеді. С. Ж. А. Турни өзінің "Жарқын ай және крест" атты тарихи романында осы шайқасты суреттейді.