Кіріспе
Марокко - Еуропалық Одақтың көршілес және қауымдасқан елі. Еліміздің ЕО-ға мүше Испаниямен Сеута және Мелилья эксклавымен аумақтық жер шекарасы бар. Сонымен қатар, Гибралтар бұғазы арқылы Испаниямен теңіз шекарасы және Атлантикадағы ЕО мүшесі Португалиямен ЕЭА шекарасы бар. Екі елдің қарым-қатынастары Еуропалық көршілік саясаты (ЕҚБ) мен Жерорта теңізі үшін одақ аясында қалыптасады. ЕЭӨ елдерінің арасында Мароккоға жоғары деңгейдегі саяси ынтымақтастыққа жол ашылған жоғары мәртебе берілді. Марокко мен ЕО арасындағы негізгі құқықтық байланыстар 2000 жылғы Ассоциация келісімімен белгіленді. Бірнеше басқа келісімдер салалық мәселелерді қамтиды, соның ішінде 2006 жылғы ЕО-Марокко балық шаруашылығы бойынша серіктестік келісім және 2006 жылғы "Ашық аспан" келісім.
Марокко мен Еуропалық Одақ арасындағы құқықтық байланыстар
Марокко мен Еуропалық Одақ арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастар 1960 жылдан басталады, ол кезде Еуропалық қоғамдастықпен сауда келісімі жасалды. 1976 жылы алғашқы ынтымақтастық туралы келісімге қол қойылды. 1995 жылы Барселонада өткен конференцияда Еуро- Жерорта теңізі серіктестігі ашылды, саяси және қауіпсіздік әріптестігі, экономикалық және қаржылық әріптестік және әлеуметтік, мәдени және адамгершілік мәселелердегі ынтымақтастық салаларында ауқымды және ұзақ мерзімді мақсаттарға ие саясатты орнату. 1999 жылдың шілдесінде король Мухаммед VI билік құрғаннан кейін, ынтымақтастық, түсіністік пен серіктестікке үлкен өзгерістер болды. Еуро- Жерорта теңіздері ынтымақтастығын жақсарту үшін ЕО мен Марокко арасында ЕО-Марокко арасындағы қауымдастық туралы келісім жасалды. 2000 жылғы 1 наурыздағы осы құжат Марокко мен ЕО арасындағы қатынастардың құқықтық негізін құрайды. Еуропалық көршілік саясаты мен Жерорта теңізі одағының ашылуымен бірге Марокко мен ЕО 2005 жылдың шілдесінде ынтымақтастық жөніндегі келесі қадамдарды сипаттайтын ЕҰП іс-қимыл жоспарын әзірлеп, қабылдады. Көршілес іс-қимыл жоспарына сәйкес Марокко ЕО заңнамасы мен стандарттарына сәйкестендіру үшін үлкен күш салды. Бұл Мароккоға көршілік саясаты ұсынатын мүмкіндіктерді біртіндеп арттыруға және әсіресе қазіргі қарым-қатынастан тыс интеграцияның елеулі деңгейіне қарай ілгерілеуге мүмкіндік беруі тиіс; бұл Мароккоға бірыңғай нарыққа қатысуға және біртіндеп Еуропалық Одақтың бағдарламаларына қатысуға мүмкіндік беруді қамтиды. Бұл Марокконың қажетті заңнамалық және институционалдық жағдайларды жасау үшін үлкен күш салуын талап етеді. Бұл мақсат Марокконың ЕО-мен "қатысудан гөрі, қосылудан гөрі" жоғары мәртебеге ие болуында көрініс тапқан. Мароккоға 2008 жылғы 13 қазанда берілген "Алдығы деңгейдегі" мәртебемен серіктестік жоғары деңгейдегі саяси ынтымақтастық деңгейіне жетті. 2010 жылдың 7 наурызында Мароккода Еуропалық Одақтың алғашқы саммиті өтті.
Екі жақты келісімдер
Марокко мен ЕО арасында 1980 жылдан бері балық аулау туралы келісімдерге (соңғысы 2006 жылғы ЕО мен Марокко арасындағы Балық аулау саласындағы серіктестік келісім) қол қойылып келеді. 2000 жылдан бері Марокко мен ЕО көптеген екіжақты келісімдерге қол қойды. Марокко өзінің негізгі экономикалық серіктестерімен, мысалы, Еуро- Жерорта теңізі еркін сауда аймағы туралы келісіммен ратификациялаған әртүрлі еркін сауда келісімдерін жасады. Жақында екі тарап та өздерінің еркін сауда келісімін тауарларға ғана емес, сонымен қатар ауыл шаруашылығы мен қызмет көрсету саласына да кеңейту жоспарларын жариялады, бұл Мароккоға Еуропамен мүше мемлекеттердің бір-бірімен жасасқан келісімінің шамамен бірдей келісімін береді. Бұл келісімдер 1995 жылы Испанияның Барселона қаласында қол қойылған Еуро-орталық теңіз еркін сауда аймағының бөлігі болып табылады. Марокко мен ЕО ашық аспан туралы келісімге қол қойды. Бұл келісім Еуропаның өз шекарасынан тыс тұңғыш келісімі. Ол 2006 жылдың жазында күшіне енді. 2017 жылы ЕО Сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкілі Федерика Могерини Марокко мен ЕО арасындағы сауда келісімдері Еуропалық Соттың Мароккомен сауда аясына қатысты 2016 жылғы шешіміне әсер етпейді деген мәлімдемесінен дау-дамайлар мен дипломатиялық шатасу тудырды. Бұл шешім екіжақты сауда келісімдері, мысалы, ЕО мен Марокко арасындағы Балық шаруашылығы саласындағы серіктестік келісімдері, Марокконың халықаралық деңгейде танылған шекарасынан шыққан ауыл шаруашылығы өнімдері мен балық шаруашылығы өнімдерін ғана қамтитынын растады, сондықтан Батыс Сахарадан немесе оның аумақтық суларынан алынған кез келген өнімді тікелей алып тастады. Халықаралық қауымдастық, оның ішінде ЕО да Марокконың Батыс Сахараға деген аумақтық дәулетіне бір ауыздан қарсылық білдіреді.
Мүшелікке өтініш
1987 жылы Марокко Еуропалық қоғамдастыққа (Еуропа одағының алғысы) кіруді өтінді. Өтініш Марокко "еуропалық ел" болып саналмай, сондықтан қосыла алмайды деген негізде қабылданбады. Бұл географиялық мүшелік критерийі Рим шартынан бастап (Еуропа экономикалық қоғамдастығын құру туралы шарттың 237-бабы) Еуропалық Одақ пен оның алдыңғылары шарттарының бір бөлігі болды, кейіннен ол Копенгаген критерийлерінің қатарына енді. Патшаның екі жыл бұрын да осындай жауап бергенін және сол себепті де бас тартуы күтіліп отырды.
Адам құқықтары
2023 жылғы 19 қаңтарда Еуропалық Парламент Марокконы 25 жыл ішінде алғаш рет айыптап, елді бұқаралық ақпарат құралдарының еркіндігін құрметтеуге және барлық саяси тұтқындар мен түрмеде отырған журналистерді, атап айтқанда Омар Радиді босатуға шақырды. 23 қаңтарда Марокко парламенті Еуропалық парламентпен байланыстарды қайта қарауға дауыс берді, оны "марокконың сот институттарының егемендігіне, қадір-қасиетіне және тәуелсіздігіне қарсы қабылдауға болмайтын шабуыл" деп атады.
Экономикалық ынтымақтастық
Марокко Еуропалық Одақтың көршілес елдерге көмек көрсету аясында қаржылай қолдау көрсеткен серіктестер тізімінің басында тұр, 2009 жылы оған 205 млн. евро (2007-2010 жылдар үшін 654 млн. евро) көлемінде қаржы бөлінді. Екіжақты қарым-қатынастардың жаңа кезеңінде елге көмек көрсету үшін, ЕО 2011-2013 жылдар аралығында көмек көлемін арттырады. 2009 жылдың желтоқсанында ЕО Мароккоға инвестициялар мен экспортты дамытуға және Рабат Сале трамвай жобасын қаржыландыруға жәрдемдесу үшін 771 миллион дирхам (100 миллион АҚШ доллары) сыйға тартты.
Қаржылық хаттамалар (1977-1996)
Еуропалық Одақ (ЕО-ның алдыңғысы) мен Марокко арасында 1976 жылы жасалған ынтымақтастық туралы келісімнің төрт қаржылық хаттамасы бойынша Мароккоға барлығы 1091 млн. евро, оның ішінде 574 млн. евро - Қоғамдастық бюджетінен, 518 млн. евро - ЕИБ-тің өз қаражатынан берілген несиелер түрінде берілді. Хаттамаларда ауыл шаруашылығын дамыту салалық басымдыққа ие болды (46%). Іс-әрекеттің басқа салалары маңыздылығы бойынша: экономикалық инфрақұрылым (17%), әлеуметтік сектор (15,6%), жеке сектор (10%), кәсіптік оқыту (10%) және азаматтық қоғам (0,4%).
MEDA бағдарламасы
Меда бағдарламасы (1996 жылдың шілдесінде қабылданған) - Еуро- Жерорта теңіздері серіктестігін іске асыру үшін Еуропалық Одақтың басты қаржы құралы. Меда аясында бөлінген бюджеттік қаражат 1995-1999 жылдар аралығында 3,4 млрд. евроны, ал 2000-2006 жылдар аралығында 5,4 млрд. евроны құрады. Марокко Меда бағдарламасының негізгі бенефициары болды, 1995-2006 жылдар аралығында жалпы сомасы 1,472 млн. евроны құрады, оның ішінде 660 млн. евро Меда I (1995-1999) және 812 млн. евро Меда II (2000-2006) бойынша. "MEDA" ынтымақтастығы Марокконың барлық әлеуметтік-экономикалық салаларына қатысты. Қаржы, салық, су, көлік, денсаулық сақтау, білім беру, мемлекеттік қызмет сияқты маңызды салаларда, сондай-ақ кеден, қоршаған орта, жастар, көлік және сот қызметі сияқты қызметтерде туыстық қарым-қатынас пен алмасу бойынша бірнеше құрылымдық түзету бағдарламалары құрылды. Инвестициялық бағдарламалар кәсіпорындарды дамытуды, туризм, тоқыма, ақпараттық және коммуникациялық технологиялар салаларында кәсіптік оқытуды, Жерорта теңізі "рокэды" және ауылдық желі сияқты ұлттық автомобиль көлігін дамытуды, ауыл шаруашылығы инфрақұрылымын кешенді дамытуды және ауылдық жерлерде су және санитарлық бағдарламалар (PAGER), қоқыс үйлерінен арылу үшін зиянды мекендермен күресу және әлеуметтік нысандарға қолжетімділікті жақсарту шараларын қолдау үшін іске асырылды. Сондай-ақ, миграциялық ағымдарды жақсы басқаруды қолдау мақсатында, Meda қаражаты көші-қонға бағытталды. Қаржылық ынтымақтастық қоршаған ортаны қорғау мен адам құқықтары мен негізгі бостандықтарды насихаттау мәселелеріне де қатысты. 1996-2006 жылдар аралығында Мароккоға жалпы сомасы шамамен 15 млн. евро көлемінде қаржыландыру ЕО-ның көлденең бюджеттік бағыттары бойынша, атап айтқанда, демократия, қоршаған орта, LIFE, ECIP, СПИД-ке қарсы күрес, ҮЕҰ-ны бірлесіп қаржыландыру және есірткіге қарсы күрес, сонымен қатар 10 млн. евро бюджет бағыттары бойынша 5-ші және 6-шы ғылыми-зерттеу, технология және даму бағдарламалары бойынша, оған 160-тан астам марокколық команда қатысты.
Саяси ынтымақтастық
2006 жылы ЕО сыртқы қатынастар жөніндегі комиссары Бенита Ферреро Вальднер "біздің [ЕО] Мароккомен өте тығыз қарым-қатынасымыз бар және біз оларға одан да жоғары мәртебе беруді зерттейміз" деп мәлімдеді. 2008 жылы Марокко аймақтағы ең алғашқы ел болып, оған "жетілді" мәртебе берілді, бұл оны Еуропалық көршілік саясатының ізашарлары қатарына енгізді. Келісім екіжақты қарым-қатынастардың аясын кеңейтетін "жол картасын" құрайды. Ол үш негізгі салада жаңа мақсаттарды белгілейді: саяси қарым-қатынастарды нығайту, ЕО-ның Марокко саммитін өткізу және министрлер деңгейінде консультация механизмдерін құру; Бірыңғай нарықты интеграциялау, негізін алғанда, біртіндеп қабылдау, Қоғамдастық acquis және салалық ынтымақтастық; және адамдық өлшемге назар аудару. 2010 жылдың 7 наурызында бірінші ЕО-Марокко саммиті өтті. Бұл Еуропалық Одақ пен араб немесе африкалық ел арасындағы алғашқы келісім. Аббас Эль-Фасси, Ван Ромпей және Баррозу прессаға саммит қорытындыларын ұсынды, бұл ерекше және стратегиялық серіктестіктің жаңа дәуірін жариялайтын іс-шараны мақтады. Гранададағы Еуропалық Одақ пен Марокко арасындағы саммит олардың қарым-қатынастарының дамуын оң бағалап, олардың саяси, экономикалық және әлеуметтік аспектілерін дамытуға және олардың болашақ "келісімшарттық" формасы туралы ойлану процесін бастауға міндеттенді. Екіжақты әріптестік бойынша бірлескен декларацияда Марокко мен ЕО арасындағы қарым-қатынасты нақтылайтын озық мәртебе аясында қол жеткізілген жетістіктерді нығайту үшін нақты шаралар мен болашаққа арналған операциялық күн тәртібі белгіленді. Сонымен қатар, саммитте ЕО мен Марокко арасындағы қарым-қатынастың жай-күйі мен болашақ дамуы, сондай-ақ Батыс Сахараның құқықтық мәртебесі, Магриб пен Сахельдегі жағдай және Жерорта теңізі үшін одақ сияқты ортақ мүддеге ие басқа да мәселелер қаралды. 2012 жылдың қаңтар айында Мароккоға Еуропа Кеңейту және Еуропалық көршілік саясаты жөніндегі комиссары Штефан Фюле барды. Ол реформалардың жүріп жатқанына өте қуанышты екенін және елдің дұрыс бағытта келе жатқанын айтты, бірақ кейбір өзгерістерді әлі де енгізу керек екенін және ел қазірдің өзінде осы бағытта жұмыс істеп жатқанын айтты.
Мәселелер
Заңсыз көші-қон мен терроризм күн тәртібіндегі бұрын маңызды болған мәселелердің орнын басып, сауда (мысалы, ауыл шаруашылығы мен балық аулау) және есірткі айналымы сияқты мәселелерді алып тастады. 2000 жылдан бастап Марокко мен ЕО билігі бар органдар барша ақпаратпен бөлісу және шекараны бақылау бойынша өзара іс-қимыл жасау бойынша тығыз жұмыс істеуге мүдделі. Адам құқықтары онжылдықтар бойы Марокко мен ЕО арасындағы қарым-қатынасты қиындатқан мәселе болды. Еуропалық көптеген шенеуніктер Марокконың адам құқықтары саласындағы күш-жігерін мақтады. Тағы бір өзекті мәселе - аумақтық даулар. 2002 жылдың шілдесінде Переджил оқиғасы кезінде Испания мен Марокко арасында қақтығыс болды. Испанияның социалистік партиясы билікке келгеннен бері шиеленістер азайса да, екі испандық Сеута мен Мелилья эксклавы әлі де екі көршілес ел арасындағы кедергі болып табылады. 2006 жылдың қазан айында Марокко мен Испания арасында дипломатиялық дау туындады, өйткені Марокко Испанияның Сеутадан заңсыз көші-қонға қарсы күреске арналған 150 патрульдік көлік құралынан тұратын көмек пакетін кіргізбеді. Бұл мәселе кейіннен Танжердің жағалауынан 50 км қашықтықта тауар жеткізу арқылы шешілді. Батыс Сахарадағы қақтығыс әрқашан күн тәртібінде болды. Марокко көптен бері даулы аумақтағы өз құқықтарын ресми түрде мойындауды талап етіп келеді. 2021 жылдың 17 мамырында Марокко мен Испания арасында оқиға болды, онда екі ел арасындағы шекара жағалауларында Испанияның Сеута және Мелилья бағытында адамдардың жаппай өтуі орын алды. Бұл оқиға Марокко монархиясы мен Испания үкіметі арасындағы дипломатиялық қарым-қатынастың нашарлауынан туындады, өйткені Испания үкіметі 2021 жылдың сәуірінде Сахараның тәуелсіздік қозғалысы Полисарио майданының басты өкілін Ла Риохадағы испан ауруханасына ауыстыруды мойындады. 2022 жылғы 24 маусымда Мелильяға заңсыз көшіп-қону әрекеті кезінде 23 мигранттың өлімімен байланысты оқиға болды.