Кіріспе

АҚШ президенті Рональд Рейганның АҚШ-қа AWACS (Әуедегі ескерту және бақылау жүйесі) бақылау ұшақтарын Сауд Арабиясына сатуы АҚШ тарихындағы ең ірі шетелдік қару сатудың даулы бөлігі болды. Сатуға көпшілік америкалықтар, АҚШ-тың танымал сенаторлары, Израиль мемлекеті және Израиль лоббиі қарсылық білдірді. Сатудың құрамына бес E 3 Sentry AWACS ұшағы және сегіз KE 3 жанармай құю ұшағы, қосалқы бөлшектері мен қолдау, 1986 жылдың маусымы мен 1987 жылдың қыркүйегі аралығында жеткізілді.

AWACS

АҚШ Әуе күштері 1977 жылы он жыл бойы прототипті жобалау, әзірлеу және сынаудан кейін E 3 әуедегі ескерту және бақылау жүйесі ұшағын пайдалана бастады. АҚШ-тың қазіргі уақытта 32 E3 флоты бар, бұл әлемдегі ең үлкен флоты. НАТО-да 14 ел, Ұлыбританияда - 7, Сауд Арабиясында - 5, ал Францияда - 4. E3 - бұл Boeing 707 коммерциялық реактивті ұшағы, оның шатырына орнатылған отыз фут үлкен айналатын антеннасы бар. Бұл антенна кез келген биіктікте немесе кез келген жер бетінде ұшып жүрген 175000 шаршы миль (453,248 км2) аумақтағы басқа ұшақтарды байқай алады және қадағалай алады, бұл AWACS-ке жер радарларынан жасырын қалған ұшақтарды анықтауға мүмкіндік береді. Ұшақтардың қозғалыс қабілеті маңызды ерекшелік болып табылады, бұл күрделі детекторлық жабдықты қажет болған кезде және қажет болған жерде қолдануға мүмкіндік береді; АВАКС-ты әскери қақтығысқа "қатықтығына қарамастан" тез орналастыра алады, деп мәлімдейді Боинг, ол АВАКС-ті "әуедегі ерте ескерту жүйелерінің әлемдік стандарты" деп санайды. Сауд АВАК-тары сыртқы жағында арабша жазуы бар, оның астында "Сауд Корольдік Әуе күштері" деген аударма бар. Шатырда орнатылған антенна AWACS ұшағының басты ерекшелігі; ол ортасында ақ жолақ бар тегіс қара диск және ол үнемі айналады. Антенна ұшақтың ұзындығының бестен бір бөлігіне тең және ол ұшақтың шатырынан жоғары орналасқан. Коммерциялық 707-ден тағы бір айқын айырмашылық - жолаушылар терезелерінің болмауы. Полковник Уолт Ковалик терезелердің жоқтығы туралы былай деді: "Бізге керегі жоқ, біздің адамдарымыз терезеден қарап тұрмасын. Біз олардың алдыда тұрған нәрсеге назар аударғанын қалаймыз". Конгресс келісімі қажет болған Капитолий төбесінде жылы қабылдамады. AWACS ұсынысы Израиль тарапынан қатаң түрде қабылданбады және американдықтардың көпшілігі оны мақұлдамады. 1981 жылдың күзінде Конгресске АВАКС ұсынысын ресми түрде ұсынғаннан кейін көптеген сенаторлар суықтай жауап берді. "Бұл - ең қауіпті және ең нашар қару-жарақ сату", - деп мәлімдеді Массачусетс штатының сенаторы Эдвард Кеннеди. Сенатор Дональд Ригл: "Бізден мұнай бағасын көтерумен байланысты шантаж түріне мойынсұнуды сұрайды" деді. Бұл сенаторлар AWACS сатуы АҚШ-тың мұнай ресурстарын қамтамасыз ету үшін емес, тұрақтылықты нығайту үшін жасалды деп қорқытты. Мұндай келісім мұнайға қол жеткізу технологиясын білдірмек, және Кеннеди айтқандай, бұл қауіпті келісім. Сенатор Боб Паквуд, республикашыл ретінде Рейган партиясының мүшесі, сондай-ақ сенатта AWACS келісімін қарсылық білдіруші болды. Паквуд Сауд Арабиясын қаруландыруда қандай қауіп көріп тұрғанын былай деп түсіндірді: "Олар жаулық танытты, оны Таяу Шығыстағы тұрақтылықтың бұзылуын ынталандыруға бағытталған деп түсіндіру керек". Паквуд Сауд Арабиясының бейбітшілік арбитрі ретінде таңдалуына күмән келтіріп, "Жарты Шығыс елдерімен бейбітшілік туралы келіссөздер жүргізу үшін қандай елдердің шын көңілден беріліп, қайсысының бұл міндеттемелерін бөліспегенін ойластырайық" деді. Жақында ғана аяқталған Ирандағы американдық тұтқындық дағдарысын естеріне түсіріп, американдықтар әскери техниканы ешкімге сатқысы келмеді. 1981 жылдың мамыр айында жүргізілген сауалнамаға сәйкес, 52% сауалнамаға қатысқандар кез келген елге қару сатуға қарсы, ал тек 19% ғана АҚШ-тың Ауэкс-Авиа кемелерін Сауд Арабиясына сатуын қалайды.

Исраилді қарастырайық

Өзінің қауіпсіздігіне тікелей қауіп төнгенін сезінген Израиль AWACS келісімін ең қатты қарсы алған. Израиль премьер-министрі Менахем Бегин саудиялық AWACS ұсынысына "теңізден өкінгенін және оған қарсы екендігін" білдірді. Израиль қорғанысы мамандары AWACS Израиль әуе күшінің әрбір қозғалысын қадағалай алады деп мәлімдеді, бұл "Исраил қорғанысы доктринасының негізі болып табылатын алғашқы шабуылды" іске асыру мүмкіндігінен айырады.

Қолдауды жеңу

Конгресс пен елде AWACS келісімін қолдау үшін, Әкімшілік оны қолдауға күшті үгіт-насихат жасады. АҚШ-тың "АВАКС" келісімінің Таяу Шығыстағы "мүдделеріне" пайдасы тиетінін үнемі айтып жүрсе де, әкімшіліктің "АВАКС" ұшақтарының бейбітшілік орнатудағы маңыздылығына қатысты уәделері де бар. Конгрессте сөйлеген сөзінде Александр Хейг егер AWACS сатуды тоқтатса, "біздің қауіпсіздігіміз, Израильдің қауіпсіздігі және бейбітшіліктің өзі (қатерлі) болуы мүмкін" деді. Рейган өзі AWACS сатуды "аймақтың тұрақтылығына үлес қосып, Израиль қауіпсіздігін жақсартады" деп көтермеледі. Конгресс AWACS сатуды мақұлдады, және сол кездегі ең ірі қару-жарақ экспортының бір бөлігі ретінде ұшақтар АҚШ-Сауд Арабиясы қарым-қатынасына символикалық міндеттеме болды.

АҚШ-тың Сауд Арабиясына қару сатуы, 2010 жыл

2010 жылдың 20 қазанында АҚШ Мемлекеттік департаменті Конгресске АҚШ тарихындағы ең ірі қару сату туралы мәлімдеді - Сауд Арабиясы Сауд Арабиясының бұрынғы АҚШ-тың Сауд Арабиясына AWACS сатуын жеңіп, шамамен 60,5 миллиард доллар сатып алды. Бұл пакет Сауд Арабиясының қарулы күштерінің шабуыл қабілеттілігін айтарлықтай жақсартады. Исраил бұл сатуға қарсылық білдірмеді, тек "оған қуанышты емеспін" деп айтты. Бұл туралы АҚШ-тың жоғары лауазымды өкілі: "Бұл үлкен жетістік, өйткені бұл үлкен өңірлік стратегияның бір бөлігі және АҚШ-тың аймақтағы күшті қатысуын сақтау. Біз одақтастарымыздың қажеттіліктеріне назар аударып отырмыз, ал аймақтағы барлық адамдар Иранның мысықтарды агрессивтірек көрсетуіне сенуде. Бұған төтеп берудің бір жолы - біздің одақтастарымыз бен достарымызды нығайту".