Кіріспе

Бирмалық генерал генерал Маха Бандула (; 6 қараша 1782 - 1 сәуір 1825) 1821 жылдан 1825 жылы Бірінші ағылшын-бирма соғысында қайтыс болғанға дейін Корольдік Бирма қарулы күштерінің бас қолбасшысы болды. Бандула Конбаунг әулетінің Манипур мен Ассамдағы экспансионизм саясатының басты тұлғасы болды, бұл соғыс пен әулеттің құлдырауының басталуына әкелді. Дегенмен, соғыста қаза тапқан генералды британдықтарға қарсы тұрғаны үшін бирмалықтар ұлттық батыр ретінде атап өтеді. Бүгінде елдің кейбір көрнекті жерлеріне оның есімі берілген.

Ерте өмір

Маха Бандула 1782 жылы 6 қарашада (сәрсенбі, Тазаунгмон 1144 жылы 2-ші ай) Дабайн қаласында туған. Оның үш ағасы мен апасы бар: ағасы Ай, апасы Док және ағасы Мьят Не. Әкесі ауырып қайтыс болғаннан кейін, ол 13 жасқа толғанға дейін оқуын тоқтатуға мәжбүр болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, оған ерте жаста жауапкершіліктер жүктелді. Ол анасымен бірге сусамық егістігінде жұмыс істеп, кіші іні-қарындастарына қамқорлық жасады.

Қызмет

Кейіннен жас кезінде Ит патшалықтың сол кездегі астанасы Амарапураға көшіп барып, өзінің туған қаласы Дабабинді иеленген Тадо Минсаудың патшалық қызметіндегі ең төменгі дәрежелі қызметшісі болды. Оның биіктігі шамамен 173 см немесе 5'8 " деп бағаланады. Ол жекпе-жек өнерінде, атпен және шайқас пилотында тез оқып, 1806 жылы мұрагер ханзаданың жеке жансакшыларының бірі болып, тез қатардан шықты. Бұл жерде патшаның жансакшысы ретінде Ит әскери өнерге бейімделіп, әскери стратегия мен тактика бойынша білім алды. Алайда 1808 жылы сәуірде Тадо Минсау қайтыс болған кезде Иттің карьерасы тоқтады. Ол сарай күзетшілерінің құрамында болғанмен, Ит енді жаңа мұрагер ханзаданың ішкі шеңберінде болған жоқ. Ол келесі төрт жыл бойы абайсызда қызмет етті, бірақ әлі де байқаусыз қалды. Терең күйзелген Ит 1812 жылдың соңында бір күні (тақ мұрагердің екінші ұлы 1812 жылдың 27 қазанында туғаннан кейін) байқауға болатын батыл әрекет жасады: ол өзінің сарай күзетшісі Нанда Баланы еш себепсіз соққылады. Арестораннан кейін ханзаданың алдына әкелінгенде, Ит тек қана ханзаданың бір рет "Нга Ит" деп атауын қалайтынын және мінез-құлқы үшін түрмеге түсуге дайын екенін түсіндірді. Иттің батыл мінез-құлқына таңданып, ханзада оны кешіріп, өзінің құпия кеңесінің өкілі етіп тағайындады. Шамамен алты ай ішінде, 1813 жылы маусымда (Найон 1175 жылы), ол Не Мё Тура Егаунг атағымен өзінің туған қаласы Дабайнның губернаторы болып тағайындалды. Келесі онжылдықта Ит Бодавайя патшасы мен оның мұрагері Багидау патшасының экспансиялық соғыстарына қатысады.

Манипур (1814)

Оның бірінші шайқас тәжірибесі Манипурдан басталды. 1814 жылы 15 ақпанда (Табодве 1175 жылы 11 ақпанда) 20 000 мықты бірма әскері Чиндуин өзенінің бойындағы алға бағдарланған базаларын тастап, Манипурды басып алып, Манипури тағына өз кандидатын қою үшін келді. Ит бас қолбасшы Не Мё Ясатудың қол астында қызмет етіп, үш полкқа (3000 адам) басшылық етті. Бірма әскерлері Манипури қорғанысын оңай басып алды; Иттің полктары Манипури астанасын басып алуға қатысты. Иттің басшылық қабілеті ерекшеленді.

Ассам (1816-1819)

Бодавайяның келесі нысанасы Ассам болды, батыстағы тағы бір патшалық, бірақ Манипурдан үлкен. 1816 жылы Гувахатидің асамдық губернаторы Бадан Чандра Борфукан өзінің саяси қарсыласы Пурнаннда Бурхагохайнды, премьер-министрді құлату үшін Бірма патшасынан көмек сұрады. Бодапая келісіп, 1816 жылдың желтоқсан айында генерал Маха Минхла Минкхаунг бастаған 16 мыңға жуық күшті күшті Ассамға жіберді. Ол кіші командир еді. Бирма әскерлері 1817 жылы қаңтарда Ассамға кірді және Гиладар шайқасында Ассам әскерін жеңді. Астананы қорғауға жаңадан асамалық күш жиналды. Жаңа Ассам әскері Ассам астанасы Жорхаттың маңындағы Каталбариде тұрып алды, бірақ тез арада жеңілді. Патша Чандраканта Сингха енді Бирманың қонысына айналуға келісті және көптеген сыйлықтар берді және Ахом ханшайымы Хемо Айдеоны Бирма патшасына үйлендірді. Бір жылдан кейін бірмалық премьер-министр Бадан Чандра Борфукан өлтірілді, ал Ахом патшасы Чандраканта Сингха Ручинатх Бурхагохайн бастаған саяси фракциямен алмасты. Чандраканта Сингха Бодавайдан көмек сұрады. 1818 жылы қарашада Ит қайтадан қызметке шақырылды, ал 1819 жылы ақпанда бірма әскерлері Ассамға басып кірді және Ассам тағына Чандраканта Сингханы қайта орнатты. Екеуі де Ассам кампаниясында, Ит полк командирі болды, ол жалпы бас қолбасшыдан екі қатар төмен болды. Жас қолбасшы болса да, Ит өзінің жауынгерлік қабілетін дәлелдеді, оның үлесін жоғары тұрған қолбасшылар бағалады. Ассамдағы сәтті науқаннан кейін, оны 1819 жылы маусымда (Найон 1181 ME) өзінің иелері Сагаинг князі Багидау патшасы ретінде Мьянма тағына көтерілген соң, Алон Моньяның губернаторы қызметіне көтерді. 1819 жылы 3 қарашада (1181 жылы Тазаунгмонның 2-ші жылы) Итке патша Маха Бандула (Махабандула) атағын берді. Бұл оның есінде қалатын атақ.

Манипур (1819)

Маха Бандуланың аға қолбасшы ретінде алғашқы ірі әскери әрекеті Манипурдан кейін көп ұзамай болды. Батыстағы кішкентай патшалық 1758 және 1782 жылдар аралығында бүлік шығаруға бейім протекторат болды, 1814 жылдан бастап Бодавайя оны қайтадан басып алды. Мәнпүрдің ражасы Маржит Сингх, оны билер тек бес жыл бұрын таққа отырғызған, жаңа патшаның тажына отырғызу рәсіміне қатыспаған немесе барлық вассалдық патшалар міндетті түрде жасайтын сияқты, құрмет көрсету үшін елшілікті жібермеген кезде, Багидав Манипурды қайтарып алу үшін экспедициялық күш жіберді. 1819 жылы желтоқсанда Мьянма әскерлері Манипурға басып кірді. Маха Бандула Ситкедегі екі қолбасшының бірі болды. Багидав патша Ассамды қайтадан иеленуге Бандулаға бет бұрды. 1821 жылы ақпанда 20 мыңнан тұратын бірма әскері (оның ішінде 10 мың Хкамти-Шан және Качин әскерлері) қарға қаланған тауларды кесіп, Асамға Хюкаунг аңғарындағы солтүстік бекіністерінен келді. Бір жарым жылға жуық уақыт бойы әлемдегі ең қиын жерлердегі шайқастарда бірмалықтар ақыры 1822 жылдың шілдесінде Чандра Канта Сингха мен Ассам әскерін жеңді. Багидав Асамның жаңа Ахом патшасы ретінде Асом ханшайымы Бодаупаяға үйленген Ахом ханшайымы Хемо Айдеоның ағасы Жогешвар Сингханы тағайындады және әкімшілікті қадағалау үшін әскери генерал-губернатор тағайындалды. Маха Бандула генерал Маха Тилаваның қолбасшылығындағы 2000 адамнан тұратын әскери гарнизонды тастап, Аваға оралды. Британдық аумақтар мен ықпал ету сфераларынан жаңадан иеленген аумақтарға шекарадан тыс рейдтер Мьянманы ренжітті. Соғыс болмай қоймайтынына сенімді болған Бандула ағылшындарға қарсы шабуыл саясатының басты жақтаушысы болды. Бандула Багидаудың сотындағы соғыс партиясының бір бөлігі болды, оның ішінде патшайым Ме Ну мен оның ағасы Салиннің иелері болды. 1824 жылы қаңтарында Узана британдықтарды Качар мен Джайнияда жеңіп шықты. Мамыр айында лорд Мявадди бастаған бірма әскерлері британдық территорияның ішінде болған Раму шайқасында британдық Үндістан армиясының бөлімдерін жеңіп, Калькуттада үлкен үрей туғызды. Бірақ Бандула, тым көп шықпау үшін, Мьяваддиді Читтагонгқа барудан тоқтатты. Егер Бандула Читтагонгқа қарай аттанса, оны жеңіп, Калькуттаға жол ашылмақ еді. Багидав патша батыс майданнан толықтай шегінуді бұйырды. Бандула Аракан мен Бенгалиядан, ал Узана Ассам, Чачар және Джайниядан кері шегініп, Янгондағы жаумен кездесті. Тамыз айында, муссондық маусымның ортасында Бандула өзінің әскерімен Аракан Йоманы кесіп өтті. Тіпті ауа райы жақсы болған кезде де, ондаған мың адамды Араканның 914 метр биіктігіндағы төбелерінен немесе Ассамның 3048 метр биіктігіндағы таулар арасынан, орманды және жолдар тар, жолбарыстар мен барбарлардың шабуылына ұшырағаннан кейін, көшу қиынға соғады. Мұны моңсуанның ең қатты кезінде істеу оңай емес еді. Алайда Бандула (Араканнан) мен Узана (Асамнан) өздерінің қолбасшылықтары мен логистикалық шеберліктерін дәлелдеп, дәл осыны істеуге қол жеткізді. Патша Бандула мен Узанаға Агга Маха Теннапати атағын берді, бұл ең жоғары әскери атақ. Бандула сондай-ақ Ситтаунгтың губернаторы болды. Соңында 30 мың бірмалық солдаттың 7 мыңы ғана қайтып келді.

Данубю шайқасы (1825 жылдың наурыз-сәуір айлары)

Бандула Иравади өзенінің дельтасында Янгоннан алыс емес жердегі Данубью деген шағын қаладағы артқы базасына қайтты. Янгонда тәжірибелі адамдарынан айырылған бірма әскерінің саны қазір шамамен 10 000-ға жетті, олардың қатарында патшаның ең жақсы сарбаздары, сонымен қатар көптеген дайындықсыз және қарусыз жауынгерлер бар. Сақал өзінде өзен жағалауында бір миль созылып, 15 фут биіктіктен кем емес қатты тектерден жасалды. 1825 жылы наурыз айында төрт мыңға жуық британдықтар, олардың қайықтарының флотилиясымен қолдасып, Данубюға шабуыл жасады. Британдықтардың алғашқы шабуылы сәтсіз аяқталып, Бандула жаяу әскері, ат әскері және 17 шайқасшы пилдермен қарсы шабуыл жасауға тырысты. Бірақ пилдерді зымыран атысы тоқтатты, ал ат әскері британдық артиллерияның тұрақты атысына қарсы қозғалу мүмкін емес деп тапты. 1 сәуірде британдықтар үлкен шабуыл жасап, ауыр қаруларымен қалаға шабуыл жасап, бірмалықтардың барлық бөлігіне зымыран жауды. Бандуланың жыныстық мүшелеріне миномет шамалы тиіп, қаза тапты. Бандула өз адамдарының моральдық күйін көтеру үшін, алтын шатырдың астында, өзінің толық белгілерімен, өзінің генералдарының ескертулерін жоққа шығарып, ол жаудың қаруларына оңай нысана болатынын дәлелдеді.

Танымалдық және атақ

Бандула бірмалықтардың ой-өрісінде өте танымал болып қала береді және көбінесе бірмалық атақты патшалармен қатар тұрған жалғыз генерал болып табылады. Оның танымалдығы тек қолбасшы ретінде ғана емес. Бандуланың жеңістері Манипурдағы генерал Не Мио Тура Мин Хла Нурахта, Аракандағы генерал Мявадди Минги У Са және Ассамдағы генерал Маха Тилава сияқты тәжірибелі лейтенанттармен бірге болды. Сонымен қатар, ел 1766 жылы, 1767 және 1769 жылдары Цинь әулетінің шабуылына қарсы шыққан генерал Маха Тхиха Тхура, 1767 жылы Сиамды бөлшектеп тастаған генерал Маха Наврахта мен генерал Не Мё Тхихапате, 16 ғасырда батыс материктік Оңтүстік-Шығыс Азияның көп бөлігін жаулап алған солдат патша Байиннаунг сияқты сәтті генералдарды біледі. Олар сол кездегі әлемдік держава - Англияға қарсы соғыспады. Оның орнына Бандуланың танымалдылығы оның батыл күресімен байланысты. Мүмкін, бұл сондай-ақ, бірмалықтардың Бандуланы Үшінші Бірма империясының соңғы даңқты күндерінің проксиі ретінде қарастырғанынан шығар. Бірмалықтар Бандуланың өліміне бірінен кейін бірі ұятсыз сәтсіздіктер сериясы ұласты, бұл ақырында 1885 жылы егемендікті жоғалтуға әкелді. Ол сондай-ақ, Бандуланы оның сәтсіздіктеріне қарамастан, таңғалдыра еске алған бірқатар британдық есептер бар. Атап айтқанда, британдықтар Данубюдің қорғанысын мақтады және ұзаққа созылған қоршауды күтті. Кейбіреулер бұл қорқынышты сәтсіздіктер әлі күнге дейін жалғасып жатыр деп айтады. Қандай себеп болмасын, Маха Бандула бірма тарихындағы ең әйгілі генерал болып қала береді.