Кіріспе
16/17 ғасырдағы испан францискан монахы және колониялық Мексикадағы миссионер Жаңа дүние миссионері және тарихшы Хуан де Торкемада (шамамен 1562 1624) - францискан монахы, колониялық Мексикада миссионер ретінде белсенді болды және "өз ұрпағының жетекші францискан хроникашысы" деп саналды. Әкімші, инженер, сәулетші және этнограф, ол өзінің монументалды жұмысымен танымал Monarquía indiana ("Үнді монархиясы"), Жаңа Испанияның жергілікті халқының тарихы мен мәдениеті туралы зерттеу, олардың христиан дініне айналуы туралы есеппен бірге, алғаш рет Испанияда 1615 жылы басылып шыққан және 1723 жылы қайта басылып шыққан. Монархия Индиана "мексикалық тарихтың басты мәтіні болды және жиырмасыншы ғасырға дейін барлық кейінгі хроникаларға әсер етуі тиіс болды". Оны кейінгі тарихшылар, францискан Августин де Ветанкур және ең бастысы, 18-ғасыр иезуит Франсиско Хавьер Клавиджеро қолданды. Бұл шығарманың ағылшын тіліндегі аудармасы ешқашан басылып шықпаған.
the New World missionary and historian
Juan de Torquemada (c. 1562 – 1624) was a Franciscan friar, active as missionary in colonial Mexico and considered the "leading Franciscan chronicler of his generation." Administrator, engineer, architect and ethnographer, he is most famous for his monumental work commonly known as Monarquía indiana ("Indian Monarchy"), a survey of the history and culture of the indigenous peoples of New Spain together with an account of their conversion to Christianity, first published in Spain in 1615 and republished in 1723. Monarquia Indiana was the "prime text of Mexican history, and was destined to influence all subsequent chronicles until the twentieth century." It was used by later historians, the Franciscan Augustin de Vetancurt and most importantly by 18th century Jesuit Francisco Javier Clavijero. No English translation of this work has ever been published.
Алғашқы жылдар
Хуан де Торкемада туралы нақты биографиялық мәліметтер аз, олардың көпшілігі оның өз жұмысынан шығаруға тура келеді. Тіпті негізгі ақпараттың өзі де күмәнді және қарама-қайшылыққа ұшырайды. 1566 жылға дейінгі белгісіз күні Испанияның солтүстік орталығында, Паленсиядағы Торкемада дүниеге келген (Мигель Леон Портилла 1562 жылы егжей-тегжейлі дәлелдейді). Оны ата-анасы Жаңа Испанияға әкелген, мүмкін ол әлі бала болған кезде. Ол 1579 жылы францискандық әдет-ғұрыпты қабылдады және латын, теология, философия және науатль тілінде білім алды. Өзінің еңбектеріндегі қысқаша ескертулер оны 1582 жылы Тлакопандағы монастырда және (әлі жас кезінде) Чиаутладағы монастырда орналастырды, бұл оның новациатқа қатысы бар деп болжайды. Ол өзінің оқуын Мехикодағы Сан-Франциско монастырында бастағаны белгісіз, бірақ оның оқуларының кем дегенде бір бөлігі Сантьяго монастырында, Тлателолькода болған кезде жүргізілген деп болжанады. Оның ұстаздары арасында Хуан Баутиста (оған теология үйреткен) және Антонио Валериано (оған науатль тілін үйреткен және оның талантын ерекше мадақтаған) бар. 1580-ші жылдардың басында оны басшылары Гватемалаға жіберді, онда ол конкистадор Берналь Диас дель Кастильомен кездесті. 1584 жылы ол Сан-Франциско монастырында болды, ол ауруханада көмек көрсетті. Оның діни қызметке тағайындалған күні 1587 немесе 1588 жыл деп болжанады. Ол өзінің замандастары болған және жаңа Испаниядағы жеңілген үндістердің испандықтарға дейінгі өмірі мен мәдениетіне терең қызығушылық танытқан, әсіресе Андрес де Олмос, Джеронимо де Мендиета және Бернардино де Сахагун сияқты басқа да әйгілі францискан монахтарын жеке танығаны анық.
Миссионерлік қызмет, 1588 - 1602 жж.
Тағзыланудан кейін көп ұзамай (бұл кезеңде әдетте 25 жасында францискандықтарға беріледі) ол Нью-Галисияға миссионер ретінде жіберілді. Бұл Жаңа Испанияның батысындағы үлкен аумақ, оның астанасы Гвадалахара болды және солтүстікке қарай Закатекасқа дейін және батысқа қарай Тынық мұхитқа дейін созылды. Ол одан кейін Тлаксаладағы (Мексиконың шығысында және Пуэбланың солтүстігінде) монастырдың күзетшісі ретінде естіледі, ал оның сапарларына ешқандай күн тағайындалмаса да, бұл уақытта ол Толуканың (Мексиконың оңтүстік-батысына жақын қала) және Мичоаканның (Мексиконың батысына қарай орналасқан, Тынық мұхитқа дейін созылатын) әртүрлі жерлерде миссионерлік қызметпен айналысқандығы белгілі. Оның өмірінің осы кезеңіндегі жетістіктерінің бірі - Нюэстра-Сеньора-де-Соледад (Жалғыздықтың біздің ханым) бауырластығының негізін қалаушылардың бірі. 1600 және 1601 жылдары (бәлкім, 1599 жылы да) ол Закатлан монастырының (Мексиконың солтүстік-шығысындағы орталық таулы аймақта) күзетшісі болды. 1602 жылы ол Тулансинго монастырының қамқоршысы болды. 1603 жылы Сантьяго Тлателолько монастырының қамқоршысы болып сайланды. Ол 22 шілдеде осы лауазымға кірісті.
1603 - 1612 жылдардағы Тлателолькода
Тлателолькодағы монастырьдың қамқоршысы болған кезінде ол көптеген ауыр міндеттерді, интеллектуалды және практикалық міндеттерді өз мойнына алды, олардың барлығы францискандықтардың істерімен байланысты емес. Оларды жасады, олардың арасында монастырьдың қамқоршысы болды деген фактін атап өту керек. Алайда колледж 1536 жылы салтанатты түрде ашылғанда, үлкен жоспардан бас тартты. XVI ғасырдың аяғында ол жергілікті үнді балаларына оқу, жазу, әдептілік пен жақсы мінез-құлық үйрететін бастауыш мектепке айналды.
Әкімші
1604 жылы ол Франциска провинциясын құруға көмектесу үшін Закатекасқа барды, ал 1606 жылы Мичоакан мен Халискода сол мақсатта жаңа провинция құру үшін уақыт өткізді. Криоллдардың арасында әулеттер көбейгендіктен, сонымен қатар Испаниядан монахтардың жаңа ағыны жауапкершілікті жаңадан реттеуді қажет етті. Бір ұрпақ бұрын (1570 жылы) Нуава Галисияда монахтардың саны 16-ға дейін төмендеді, олардың төртеуі қарт адамдар еді. Бұл ұзақ уақытқа созылған құлдыраудың айқын қарама-қарсылығы, тек 1601 және 1602 жылдары Испаниядан 14 монах келді, олар Nueva Galicia және Zacatecas үшін 32 адам болды. 1610 - 1618 жылдары бұл сан тағы 40 адамға көбейді.
Инженер
1604 жылдың тамызында қалыптан тыс жоғары жауын-шашын Мексика қаласын тасқынға ұшыратты. Текскоко көлінен бірнеше су тасқыны болды, кейде сол судың кетіп қалуы бірнеше жылға созылады. Бұл кезде қала әлі де арал болған. Мұндай су тасқыны 1555, 1580, 1607 және 1629 жылдары болды, нәтижесінде 1629 жылы көлдің бір бөлігін суғару туралы шешім қабылданды (қалыпты түрде орындалмаған). Шұғыл шара ретінде вице-король Хуан де Мендоса францискандық провинциалды өз орденінің мүшелерін әртүрлі шұғыл жөндеу жұмыстарына көмектесуге тағайындауын сұрады. Торкемада, атап айтқанда, Лос-Мистериос кальзадасын (солтүстік-шығысқа Гуадалупеге дейін баратын) қайта құруға қатысты. Бұл жұмыстар бес ай бойы үздіксіз жұмыс істеді, мыңдаған жұмысшыны жұмысқа алды) және батысқа қарай Чапультепекке дейін. Бұл жұмыстар аяқталғаннан кейін монахтар қаланың негізгі ағынды суларын тазартуды ұйымдастырды. Тек қана монахтар вице-корольге өтініш білдіргеннен кейін, ол жұмысшыларға мемлекеттік шығыннан ақы төлеуге және тамақтандыруға бұйрық берді.
Сәулетші
1604 жылы Торкемада Сантьяго-де-Тлателольконың жаңа шіркеуінің құрылысын қолға алды, бұл жоба көп жылдар бойы тоқтап қалған еді. Ол бұл жұмыстың көбіне жергілікті үндістердің ақшалай және басқа да көмектерімен жүзеге асырылғанын айтты. Оның басты кіреберісінің қасындағы мұнаралардың жер сілкінісіне төтеп беру үшін жасалған үлкен негіздері ерекше. Жұмыс 1609 немесе 1610 жылы аяқталды, ал 1610 жылы 14 шілдеде шіркеу киеліленді. Ол латын кресті түрінде, кеменің үстіндегі үңгірде терең емес күмбездер сериясымен және өткел үстіндегі үлкен күмбезмен, апсида үстіндегі жартылай күмбезмен салынған. Келесі күні, 15 шілдеде 1610 жылы жексенбіде (Сантьяго мейрамы) бас құрбандық үстелінің артындағы құрбандық үстелінің немесе ретаблесының ашылуы болды. Бұл сәнді ғимарат төрт регистрге бөлініп, ең жоғары сатысында орналасқан. Ол атақты баск суретшісі Балтасар де Эхаве Орионың 14 суретімен безендірілген (ол ретаблоны жасаған деп те есептеледі), олар нишаларда тұрған оюлы ағаш мүсіндермен ауысып тұрады. Екінші регистрдің ортасында, кейінгі неоклассикалық цибориумнан тікелей жоғары (бұрынғы XIX ғасырдың алғашқы онжылдықтарында орнатылған және XIX ғасырдың ретаблоның орналасуын көрсететін литографиясында көрінеді), шіркеудің қамқоршысы Сантьяго Матаморостың биік рельефте ою-өрнектелген және боялған панелі болды. ретаблоның сақталған жалғыз бөлігі. Торкемада үнді қолөнершілерінің шеберлігін мақтап, ретаблетада жұмыс істегендердің бірі Мигель Маурисионы ерекше атап, оны испандықтардың ішіндегі теңдесі жоқ суретші деп атады. Чиркөменің безендіруінің көп бөлігін азаматтық билік органдары алып тастады, тонады, зақымдады немесе 19-ғасырдың ортасында Ла Реформа дәуіріндегі дүрбелең кезінде қиратты. Кейін шіркеу кедендік қоймаға айналды, ал 1944 жылы монастырь әскери түрме болды; бірақ шіркеуді қолдану францискандарға қайта берілді және Сантьяго панелі құрбандық үстелінің үстіндегі қабырғадағы бастапқы орнына қайтарылды. Ғимараттың құрылысына қызықты оқиға да байланысты. Торкемада үнді жұмысшыларын пайдаланған және қорлаған және бір жұмысшыны "өлімге дейін" (a punto de muerte) қатты ұрып-соққан деген айыптар тағылды. 16 ақпанда Мехиконың архиепискобы ресми тергеуді бастады, бірақ оның нәтижесі туралы дерек жоқ және Торкемаданың шіркеудегі жұмысына кедергі келтірілмеді.
Тарихшы
Ол Тлателолько монастырының қамқоршысы болған кезде, Торкемада көптеген жылдар бойы жинаған материалдарды ұйымдастыруды және (1605 және 1612 жылдар аралығында) оларды жаңа Испанияның аборигендік халықтарының тарихын және испандықтардың басып алуы мен евангелизациясын жобалаған үлкен жұмысына енгізді. Францисканның басқа да жарияланбаған көптеген жазбаларынан басқа, Торкемада өзінің миссионерлік қызметі кезінде жинаған көптеген түпнұсқалық құжаттарға ие болды, сондай-ақ ол өзінің әртүрлі саяхаттарында кездескен адамдардан алған ауызша куәліктерді алды. 1609 жылы Францискан орденінің хроникашысын Францискандық Индия комиссары Бернардо де Сальва тағайындаған. Жұмысты аяқтағаннан кейін ол қолжазбаны Испанияға алып барып, оның басылуын қадағалауға кірісті (оған қатысты төменде қараңыз).
Соңғы жылдары, 1613-1624 жылдар
1614 жылы 8 қаңтарда Испаниядан оралғаннан кейін, Торкемада Киелі Евангелие провинциясының провинциалы болып сайланды. Ол 1617 жылы 14 қаңтарда оның орнын алмастырушыны сайлағанға дейін әдеттегі үш жыл мерзімге осы лауазымға тағайындалды. Сол кезде Киелі Евангелие провинциясы Мексика қаласын, қазіргі Мексика штатын және Пуэбла штатын, сонымен бірге Мексика шығанағындағы Тампиконы қамтыды. Жаңа Испанияда туған испандар мен жарым аралдықтар арасында өңіріміздегі сайлауға сайланатын лауазымдарды бөлу туралы дау-дамайлар кезінде Торкемада өзін жарым аралдық ретінде емес (ол өзін дұрыс деп айта алады), бірақ балалық шағында Жаңа Испанияға келген және өзін hijo de la provincia (округ ұлдары) деп санайтын ер адамдардың аралық тобының мүшесі ретінде таныстырды. Бұл дау әсіресе Торкемаданың провинциалдық мұрагері Хуан Лопес кезінде әсіресе қызу болды, оған қатысты Торкемада терең қасқырлық танытты, оны жеке хат-хабарларда (октябрь 1620 жылы Испанияда тұратын бұрынғы досына жазылған екі хат) өтірікші және херме син Диос (Құдайсыз адам) деп айыптап, тозақта одан жаман немесе жалған адам жоқ деп мәлімдеді (este mal hombre de fray Juan López . мен басқасы одан да жаман деп айта алмаймын . 62 жасында Торкемада 1624 жылы Жаңа жыл күні Тлателолькодағы монастырь хорында түн ортасында қауыммен бірге ән айтқаннан кейін кенеттен қайтыс болды. Ол денсаулығы жақсы болған көрінеді. Өлім себебі, мүмкін, жүрек соғысы болған шығар, өйткені жергілікті куәгердің айтуынша, ол: "Маған көмектесіңіз, менің жүрегімдегі көкіректі босатыңыз" деген. Ол өзінің ағайындыларының және Сан-Франциско монастырының қамқоршысының қатысуымен қайтыс болды. Оның денесі салтанатты түрде Тлателолькодан Мехикоға дейін жүріп, оған көптеген аза тұтушылар ілесіп, жол бойында жеті жерде тоқтап, жауаптар айтты. Сан-Франциско шіркеуіне (облыстың бас шіркеуі) жеткенде, ол бас құрбандық үстелінің оң жағындағы киелі үйге жерленді.
Кіріспе
Торкемаданың тарихына серпін беру және ресми санкция беру үшін, Фрай Бернардо Сальва, Комиссарио генерал де Индиас (өзінің тікелей басшысынан, Арканджело де Мессинадан, орденнің бас министрінен арнайы нұсқау бойынша әрекет ету) Мадридтен 1609 жылы 6 сәуірде хат жазды, онда ол Торкемадаға Францискан орденінің мүшелерінің өмірі мен жұмысының хроникасын құрастыруға жазбаша өкілеттік пен нұсқаулар берді. Жаңа Испания, сондай-ақ олар евангелизациялаған халықтардың тарихы мен мәдениетінің кең ауқымы. Сол мақсатта, Салва жазғандай, Торкемада өзінің францискандық әріптестерінің (қазір олардың барлығы қайтыс болды) үлкен көлемді тарихи және этнографиялық жазбаларын пайдалануға тиіс еді, олардың ешқайсысы сол кезде жарияланбаған: Андрес де Олмос, Джеронимо де Мендиета, Мотолиния және Бернардино де Сахагунның еңбектері. Олардың ішінде тек де Мендиетаның есімі ғана айтылған. Бұл еңбек "көптеген теологиялық диверсиялар, қарама-қайшылықтар мен анахронизмдер" арқылы "қалай да тығыз мәтін" болып табылады, өйткені Торкемада өзінің көзқарастарынан қарама-қайшы және бәсекелестік көзқарастарды шешпей, материалды енгізді. Испандықтар жазған мәтіндерден басқа, Торкемада метизо Тлаксала патриоты Диего Муньос Камаргоның және Текскоконың жергілікті дворяндары Фернандо Альва Икстлильхокитль, Хуан Баутиста Помар және Антонио де Пиментелдің еңбектеріне сүйенеді. Ол жергілікті пиктограммалар мен қолжазбалардан алынған көптеген ақпаратты қамтиды. Торкемада ертеден келе жатқан қарт адамдармен ата-бабалары туралы сұхбат жасап, олардың ауызша айтылған салт-дәстүрлерін жазып алған. "Монархия индия" - XVII ғасырдың басында жергілікті халықтың өткені туралы белгілі болған ең жақсы еңбек. Бұл кітап мексика, тотонак, пипиль және никоя мәдениеттері туралы аса маңызды дерек көзі болып саналады. Жарияланған кезде Торкемада өзінің тарихын қысқартылған атаумен атады Libros rituales y monarquía indiana немесе Monarquía y historia indiana, бірақ басқалар оны қазірдің өзінде Monarquía indiana деп атады, ол сол кезден бері жалпыға белгілі.
Тарихқа көзқарас және жұмыстың мақсаты
Торкемаданың монументалды тарихының басты мотиві - ол көптеген жерлерде, әсіресе бүкіл шығарманың жалпы прологында - оны испандықтарды үндістерді Ібіліске бағындырудан азат ету үшін таңдаған құдайлық провиденцияның мейірімді әрекеті деп сипаттауға болады. Бұл түсінікте ацтек монархиясының құлдырауы Құдайдың жазасы, ал Испанияның соққыға ұшырауы болды. Бірақ, бұған қарамастан, Торкемада үндістердің оң жетістіктеріне жанашырлық танытты және олардың тарихы мен мәдениетін Ескі Келісімнің және Египет, Грекия және Рим империяларының бұрынғы даңқының аясында орналастырып, ол Ескі әлемнің білімді элитасын Жаңа әлемнің жергілікті халықтарын өздерінің теңдестерін тануға шақырды. Оның тарихы, белгілі бір мақсатпен, шындықты зерттеудің ауыр жұмысы болды, ол (оның жалпы прологында айтқанындай) құлшыныс, жетілу және қарама-қайшы куәліктердің арасында сот жүргізуде парасаттылық танытуды талап етті. Ол ойын-сауық ретінде немесе жай ғана қызығушылықты қанағаттандыру үшін емес, маңызды дидактикалық мақсатпен және тәрбиелеу үшін жазылған, өйткені ол өткен оқиғалардың жазбалары адам өлімінің және өмірдің қысқалығына қарсы дәрі ғана емес, сонымен қатар қазіргі заманды түсінудің герменевтикалық кілті болып табылады, осылайша адамға прогреске мүмкіндік береді.
Әдіс
1969 жылы Вашингтондағы Конгресс кітапханасының испаниялық қорының директоры болған көрнекті ғалым және әкімші Говард Ф. Клайн Торкемаданың тарихшылық шеберлігіне оң баға берді: тарихшылар өз міндеттерін үш негізгі кезеңге бөліп қарастырады: тиісті құжаттаманы мүмкіндігінше толық жинау, содан кейін оны сын және бағалау және ақырында тексерілген деректерге негізделген синтез. Екінші деңгейдегі жауыздық талқылаудың айтарлықтай көпшілігімен салыстырғанда, Хуан де Торкемаданың "Монархия Индиана" шығармасын сыни қарастыру кем дегенде алғашқы екі кезеңінде таңқаларлықтай жоғары деңгейдегі шеберлікті көрсетеді. Ол синтездегі Мексиканың жергілікті мәдениеттерін ежелгі, классикалық және заманауи қоғамдармен теңестіретін дәл жазбаға ұмтылған болса да, салыстырмалы тәсілдің ерте және қызықты мысалы болып табылады, мұндай салыстырулар үшін қолданған классикалық және Киелі кітап цитаталары қазір көбіне қызығушылыққа ие, бірақ оның жеке ортасы мен жеке көзқарасына сілтеме ретінде. Торкемада өзінің дәуіріндегі кейбір әдеттер мен жалпы көзқарастармен ғана шектелген, шебер және мұқият тарихшы болды. Өзінің заманындағы басқалар сияқты, ол Жаңа әлемнің жергілікті тұрғындарын және олардың дамуын Киелі кітаптың шеңберіне орналастыру проблемаларын ойландырады және кереметтердің шынайылығына немесе Кортестің жаулап алуын Құдайдың еркі ретінде түсіндірген Құдайдың араласуына күмән келтірді. Бірақ, көбінесе ол өз міндеттерін кәсіби салқындықпен, және жоғары дәрежелі тарихшылық шеберлікпен атқарды.
Жарияланым
Жұмыстың соңғы пішініне келгеннен кейін, Торкемада қолжазбаны Испанияға жеке өзі алып барды, алайда бұрын Комиссарио генерал де Индиас (Бернардо Сальва) оны жіберуге шақырған болатын. Саяхаттың нақты күндері белгісіз, бірақ саяхатқа қатысты мерзімдерді сенімді түрде айтуға болады. Торкемада Испанияға өзімен бірге алып кеткен құжаттар арасында Мексикада берілген кітапты басып шығаруға қатысты әртүрлі рұқсаттар болды, олардың ең соңғысы (лицензияның өзі) 1612 жылдың 17 мамырымен даталанған. Мексикада ол 1613 жылы 10 қазанда Xochimilco (қазіргі қамқоршысы) үйлену тойында қызмет етті. Осы аралықта оны 4 ақпан 1613 жылы және одан бұрын Мадридте және сол жылдың 5 мамырында және одан бұрын орналастыруға болады, бұл екі ресми адам осы қалада тұратын екі лауазымды адам баспаға жазбаша келісім берген күн, олар қолжазбаны оқып, мақұлдағанын мәлімдеді. Бірінші басылымды Матиас Клавхио Севильяда 1615 жылы баспаға шығарды; яғни, Торкемада Мексикаға оралғаннан екі жыл өткен соң, оның Севильяда болуы тек баспамен мәселелерді таңдау және реттеу үшін ғана болуы мүмкін, ал нақты баспаға бақылау жасау немесе галереялық дәлелдемелерді тексеру үшін емес. Леон Портилла бұл шаралардың (түрін және орналасуын таңдауды қоса алғанда) бірнеше аптаға созылуы мүмкін екенін айтады, бұл Торкемадаға Мадрид пен туған жеріндегі басқа да жерлерге баруға уақыт берді. Бұл, әрине, бірінші басылымда қолжазбадағы екі үзінді, сондай-ақ кейбір тараулардың тақырыпшаларындағы сөздер жоқ екендігін және екінші басылымның баспашысы атап өткен, бірақ өзінің Проемиосында нақтыламаған сансыз басқа қателіктер бар екендігін түсіндіреді. Бірінші басылымның құрамына кірген кемшіліктерге қарамастан, екінші басылымның баспашысы аналитикалық көрсеткіштерді мақтауда еш аяушылық танытпады, бұл мәтінді айтарлықтай байытты. Қазіргі заманғы бір сарапшының айтуынша, осыған ұқсас еңбектер осындай ғылыми аппаратты қалдырмайды деген үміт білдіріп, "олардың пайдалылығы мен білімділігі өте зор".
Арналу
Ерекше жағдайда, Carta nuncupatoria Торкемада өзінің кітабын Құдайға арнады a la Sacratísima Magestad del Rey del Cielo, Dios Nuestro Señor (Жаспан Патшасының қасиетті Ұлылығына, Құдай Иемізге) ол мұны неге жасағанын ұзақ түсіндірді. Ол жақсы білгендей, мұндай шығармалар Испания патшасына, ақсүйектерге немесе шіркеу басшыларына (әдетте автордың қамқоршылары) арналған. Алдыңғы бетке де сол арнау жазылған: Dico Ego Opera Mea Regi. "Сейкулорум Иммортали ет Инвизибили" (Өлімсіз және көрінбейтін құрттар)
Диффузия
Бірінші басылымның басылымдарының басым бөлігі кеме апатынан жоғалған деген болғанымен, Monarquía indiana Мексикада 1624 жылы алғаш рет сол жылы жарияланған кітапта келтірілген кезде белгілі болды. Сол кезден бастап 1714 жылға дейін (яғни екінші басылымға дейін) ол кем дегенде он бір автордың негізінен Мексикада, сонымен қатар Мадридте және Гватемалада жарияланған еңбектерінде келтірілген.
Мәтіннің кейінгі тарихы
Бірінші басылымның тағдыры және екі кейінгі факсимильді басылымның егжей-тегжейі Хорхе Гуррия Лакроистің IIH сын басылымының 7-томында "Ediciones" эссесінде берілгендей. Екінші басылымның баспашысы Николас Родригес Франко өзінің Proemio-да оқырмандарына хабарлағандай, алғашқы басылымның бірнеше данасы сақталған, өйткені басылымның көп бөлігі кеме апатынан жоғалып кетті, ал оған тек үш дана ғана белгілі болды. Бірінші басылымның сегіз данасы Солтүстік Америка мен Еуропаның әртүрлі кітапханаларында бар, олардың екеуінде түпнұсқа бетпе-бет, ал қалған алтысында алғашқы 32 беті жоқ. Мексикада тоғызыншы данасы бар, ол бірінші томды иеленетін бір иеленушіге және қалған екеуіне иелік ететін басқа біреуге бөлінген. Қателіктер мен ысыраптар екінші басылымда түпнұсқаға сілтеме жасау арқылы түзетілді, бұл, Франконың айтуынша, Дон Андрес Гонсалес де Барсияның кітапханасында болды. Екінші басылымның бетінде 1723 жыл деп жазылған, бірақ Проемионың өзі 1725 жылдың 20 қаңтарында басылған, сондықтан нақты жариялау күні одан кейінгі болуы керек. Үшінші басылымын (жаңа басылым емес, жаңа факсимильді қайта басып шығару) 1943 жылы Мексикада Сальвадор Чавес Хейхо баспаға шығарды. Тек қана қайта басып шығару үшін қажетті деректерді көрсететін тақырыптық бетті қосты. 1969 жылы Мексикадағы Editorial Porrúa баспасынан шыққан төртінші басылым Мигель Леон Портилланың кіріспесімен екінші басылымның тағы бір факсимильді басылымы болды, бірақ бұл жолы бұрын мексикалық тарихшы Хоакин Гарсия Иказбалцетаға тиесілі керемет үлкен қағаз данасы қолданылды. Бесінші басылым (мазмұны бойынша үшінші, сын басылым) Мексиканың Ұлттық автономиялық университетінің (UNAM) ғылыми-зерттеу институты Instituto de Investigaciones Históricas (IIH) 1975-1983 жылдар аралығында жеті томда жариялады. Мигель Леон Портилланың басшылығымен зерттеу тобы құрылды, оның міндеті мәтінді анықтау (бұл, алайда, түпнұсқа қолжазбаның пайдасысыз, оны табу мүмкін емес) және оны алты томда жариялау, (басқа материалдармен бірге) Талдау индекстері Торкемаданың көздерін қадағалап отырады. Оқуды жеңілдету үшін орфография мен пунктуацияны жаңғырту туралы шешім қабылданды. Команда мүшелері Торкемада және Monarquía indiana-ға қатысты әртүрлі ғылыми зерттеулер жазды, олар 1983 жылы серияның 7-томы ретінде жарияланды. 2010 жылдан бастап бұл басылым онлайн түрде жарияланып келді.
Жұмысты сыни бағалау
Мендиетаның Historia eclesiástica indiana 1870 жылы жарық көргенге дейін Торкемаданың еңбегі жоғары бағаланды, бірақ одан кейін Иказбальцетаның беделі, оның бұрынғысының бұрын-соңды белгісіз тарихының плагиаттылығын айыптағанмен бірге, Monarquía indiana беделін түсірді, және көптеген түсіндірмешілер оның әдісін, мазмұнын және стилін қорлады. ХХ ғасырдың ортасынан бастап көптеген ғалымдар Торкемаданы қалпына келтіру және Monarquía indiana маңыздылығын қайта бағалау үшін көп жұмыс жасады. Джон Ледди Феланның 1956 жылы жазған (көрсетілген екінші басылым, 1970) пікірі бойынша: Идеялар тарихшысы үшін Monarquía indiana колониалды тарихнаманың классикалық көздерінің бірі ретінде беделді орынға қайтаруға лайық. Алсина Франчтың пікірінше (1969): "Ешқандай салмақты және эрудициялы диверсиялар. Не болмаса плагиат деп есептеледі . Торкемаданың шығармасының шынайы құндылығын жасыра алады; яғни, оның XVI ғасырдың соңында Мексиканың ежелгі және қазіргі тарихын іздеу үшін қол жетімді материалдарды жинауы, көптеген ескі көздерді, есептерді, ауызша дәстүрлерді және т.б. құтқарып, онысыз мәңгілікке жоғалып кететін еді". (испан тіліндегі түпнұсқадан аударма) Соңғы кезде (1996) былай делінген: "Торкемада шығармашылығының маңыздылығы мамандар тарапынан тиісті түрде мойындалмаған, бірақ оны терең зерттегендер өте оң баға беруде. (Торкемаданың жұмысының маңыздылығын мамандар дұрыс мойындаған жоқ, бірақ оны терең зерттегендер өте оң баға беруде келіседі.) Оның зерттеуімен жергілікті мәдениет, әсіресе науатль, Грекия, Рим және Мысырмен қатар ғаламдық өркениеттің контексіне енгізілген. Торкемаданың еңбегі тарихи мәтіннен гөрі батыс философиялық шеңберде америкалық үндістердің бар екендігін және олардың құтқарылу тарихында ойнайтын жеңісі мен евангелизациясының рөлін түсіндіру үшін әзірленген теологиялық болжам. (Испания тіліндегі түпнұсқадан аударма) Автордың стиліне қатысты пікірлер әртүрлі. Мұндай парасатты және жалпы оң бағаны 1890 жылы американдық тарихшы және этнолог Хьюберт Хоу Банкрофт берді: Ол жай ғана монах хроникасынан жоғары көтеріліп, оқырмандарын түрлі тақырыптармен, сондай-ақ емдеумен қызықтыруға тырысады, бұл оның әріптестері арасында сирек кездесетін сипаттамалық күштен елеусіз көмек алмайды; басқа кемшіліктер, алайда, қалады. Жалпы, ол қысқаша баяндаса да, өзін орынсыз ауытқуларға және сөздік пікірталасқа қалдырады және білімді сілтемелерге сүйенеді. Керісінше, маман емес (Торкемада 1583 жылы Жаңа Испанияға келді деп ойлаған және оған арнаған бірнеше сөйлемде оның өмірі туралы басқа да қарапайым қателіктер жасаған) қарама-қарсы үрдістің өкілі ретінде қабылдануы мүмкін осы байқауды ұсынды: Монархия Индиананың Испанияға дейінгі Мексика тарихы және Кортес оны жаулап алуының мәні маргиналды. Бұл фактілер мен ойдан шығарылған және қызықты деректердің бірнеше қызықты деректері, олар қызықты зерттеулерде жоғалып кетеді, басқа да себептермен маңызды. . Торкемаданың қасиеті, егер ол қасиеті болса, онда оның жинағында жарияланбаған хроникаларды келтіргені, кейде олардың авторларының аттарын атап, кейде олардың жұмыстарының бөліктерін оның Монархия Индиана үшін тонаған, осылайша оларды ұмытылудан сақтаған. Торкемаданың Джеронимо де Мендиетаның шығармасын плагиаттауы. оның бір бөлігін өзінің құмырасына енгізген, бірақ оны өзгертпеген, бұл Хоакин Гарсия Иказбалцетаға өте пайдалы болды [және басқалар]
More recently, it has been said (1996): La importancia de la obra de Torquemada no ha sido debidamente reconocida por parte de los especialistas, pero aquellos que la han estudiado en profundidad coinciden en hacer una valoración muy positiva. (The importance of Torquemada's work has not been properly recognised by specialists, but those who have given it deep study concur in a very positive appraisal)
And (2002): Torquemada's work was more than a censored version of Mendieta's . With his study, indigenous culture more particularly the Nahuatl was inserted into the context of universal civilisation on a par with Greece, Rome and Egypt . More than an historical text, Torquemada's work is a theological speculation developed in order to explain, within a western philosophical framework, the existence of the American Indians and the role that their conquest and evangelisation play in the context of the history of salvation. (translation from the Spanish original)
As for the author's style, opinions diverge. A judicious and broadly positive assessment such as this was made in 1890 by the American historian and ethnologist Hubert Howe Bancroft: He rises above the mere monk chronicler and strives to interest his readers by variety of topics, as well as by treatment, which receives no inconsiderable aid from a descriptive power of rare occurrence among his confreres; other faults remain, however. While concise enough in the narrative generally, he abandons himself to inappropriate deviations and wordy argument, and revels in learned references. By contrast, a non specialist (who thought Torquemada arrived in New Spain in 1583 and made other elementary mistakes about his life in the few sentences he devoted to it) offered this observation which can be taken to be representative of the opposite tendency: The value of Monarquia Indiana as a history of prehispanic Mexico and of its conquest by Cortes is marginal. This hodgepodge of facts and fiction and of a few interesting details lost in tedious disquisitions is important for other reasons. . The merit of Torquemada, if merit it be, is the fact that in his compilation he quoted [ ] unpublished chronicles, sometimes mentioning the names of their authors, sometimes plundering parts of their work for his Monarquía Indiana, thus saving them from oblivion. Torquemada's plagiarism of Jeronimo de Mendieta's work . part of which he included in his pot pourri without any change, proved very useful to Joaquín García Icazbalceta [etc.]
Кішігірім жұмыстар
Оның өмірінде жарық көрген тағы бір еңбегі белгілі, ол Францисканың дінін ұстаған бауырласы Себастьян де Апарисионың хагиографиясы, ол 1600 жылы 25 ақпанда қайтыс болды және оның үлгілі өмір сүруінің беделі 1789 жылы оның ақталуына әкелді. Қысқаша атауымен белгілі Vida y milagros del santo confesor de Cristo, fray Sebastián de Aparicio (Мәсіхтің қасиетті мойындаушысының өмірі мен кереметтері, Friar Sebastián de Aparicio), оны 1602 жылы Диего Лопес Давальос Colegio de Santa Cruz de Tlatelolco баспаханасында және 1605 жылы Севильяда басып шығарды. Торкемада өзі өзі жазған пьесаларды немесе сахналарды ("comedias o reprecentaciones") Науаль тілінде Сан-Хосе-де-лос-натураль шіркеуінде Сан-Хосе-де-лос-натураль шіркеуінде Сан-Франциско-де-Мексиконың негізгі францискан шіркеуіне жақын орналасқан үлкен ашық кеңістікте мыңдаған адамды қабылдай алатын. Бұл бөлшектердің ешқайсысы сақталмаған. Басқа жазбаларға Севильядағы Индияның Бас архивінде табылған екі жарияланбаған хат (1620 жылы жазылған) және екі ұзақ кешірімшіл "Айғарулар" (немесе 1621 жылы жазылған алегатос) кіреді, оларды Icazbalceta жариялады. Бұл бірін теологиялық және каноникалық тұрғыдан, екіншісін тарихи тұрғыдан дәлелдейді, бұл кезде Жаңа Испанияда белсенді болған үш қайыршы орденінің мүшелері епархиялық епископтардың тексеруіне ұшырауы керек емес