Кіріспе
15-16 ғасырдағы ағылшын классикалық грамматигі және ғалымы Уильям Лили (немесе Уильям Лилли немесе Лили; шамамен 1468 – 25 ақпан 1522) – Англияда ең көп қолданылған латын грамматикасы оқулығының авторы және Лондондағы Сент-Пол мектебінің алғашқы директоры болды.
William Lily (or William Lilly or Lilye; c. 146825 February 1522) was an English classical grammarian and scholar. He was an author of the most widely used Latin grammar textbook in England and was the first high master of St Paul's School, London.
Өмір
Лили 1468 жылы Хэмпшир графтығының Одихам қаласында дүниеге келді. 1486 жылы Оксфорд университетіне қабылданды. Өнер саласында білім алғаннан кейін Иерусалимге қажылық сапар жасады. Қайтып келген жолында Родос аралында тоқтады, онда әлі де Сент-Джон рыцарлары билік етіп тұрды, олардың қорғауында түріктер Константинопольді басып алғаннан кейін көптеген гректер пана тапқан. Содан кейін Италияға барып, Римде Angelus Sabinus, Sulpitius Verulanus және Pomponius Laetus-тің, ал Венецияда Egnatius-тің дәрістерін тыңдады. Отанына оралғаннан кейін Лондонға қоныстанды, онда Томас Мормен танысып, жеке грамматика оқытушысы болды және осы қалада грек тілін алғаш рет оқытқан адам деп есептеледі. 1510 жылы Сент-Пол соборының декандық қызметін атқаратын Джон Колет, кейін әйгілі болатын мектепті құрып жатқан кезде, 1512 жылы Лилиді алғашқы бас мұғалім етіп тағайындады. Колеттің Эразммен жүргізген хат алмасуынан, ол бұл қызметті алдымен голландқа ұсынғанын, бірақ ол бас тарқаннан кейін Лилиді қарастырғанын көруге болады. Уорд пен Уоллер Лилиді "Гроцин мен Линакрмен бірге Англиядағы грек тілін ең жақсы білетін ғалымдардың бірі" деп бағалады. Лилидің шәкірттері Уильям Пейджет, Джон Лиланд, Антони Денни, Томас Вриотсли және 1-ші барон Норт Эдвард Норт болды. Бұл мектеп классикалық білім берудің үлгісіне айналды. Ол 1522 жылдың 25 ақпанында Лондонда обадан қайтыс болды және Ескі Сент-Пол соборының солтүстік зиратында жерленді. Оның қабірі мен ескерткіші 1666 жылғы Лондонның Ұлы өрті кезінде жойылды. Қазіргі уақытта криптте орналасқан ескерткіште оның қабірі жоғалған маңызды қабірлердің бірі ретінде тізімделген.
Шығармалары
Лили грек білімінің ізашарларының бірі ғана емес, сонымен қатар 19 ғасырға дейін студенттердің көптеген буындарына таныс болған кітаптың – ескі Этон латын грамматикасы немесе Accidence – бірлескен авторларының бірі ретінде белгілі. Бұл Brevissima Institutio, Колеттің эскизі, Эразмның түзетулері және Лилидің жұмысы, авторлығы даусыз Лилиге тиесілі екі бөлімді қамтиды. Олар – Propriæ quae maribus сөзімен басталатын есімдердің жыныстары және As in praesenti сөзімен басталатын етістіктердің жіктелуі туралы жолдар. Кармен де Морибус кітабының алғашқы басылымдарында Лилидің есімі көрсетілген; бірақ Томас Херн оны оның шәкірттерінің бірі – Лиланд жазғанын, ал Лили оны жай ғана өңдегенін айтады. Дегенмен, Эразмның өзі былай деді: «Колеттің бұйрығымен Уильям Лили осы кітапты жазды, ол ерекше дағдысы жоқ, бірақ балаларды оқытуда керемет шебер адам. Ол жұмысын аяқтағаннан кейін, ол маған түзету үшін тапсырылды, тіпті маған жүктелді (маған оңайырақ болды). Сондықтан Лили (өте қарапайым болғандықтан) кітапта өзінің атын көрсетуге рұқсат бермеді, ал мен (шындыққа адал болғандықтан) кітап басқа біреудің еңбегі болғанда, оның атын жазуға лайық емес деп ойладым. Екеуміз де аттарымыздан бас тартқандықтан, кітап анонимді түрде жарияланды, ал Колет оны тек алғы сөзінде мақтады. 1534 жылы жарық көрген басылым «Rudimenta Grammatices» деп аталды. 1540 жылы кітаптың тұрақты пішіні қалыптасты. 1542 жылы Генрих VIII оны білім беру және мектептерде қолданылатын жалғыз латын грамматикасы оқулығы ретінде бекітті; Генрих кітапты тапсырыс берген деген болжам бар, бірақ алғашқы жариялану мен бекіту арасындағы уақыт оған қарсы дәлелдеме береді. Түзетулер мен толықтырулар енгізілгеннен кейін, ол үш жүз жылдан астам уақыт бойы қолданылды. Елизавета заманының ғалымдары оны осылай кеңінен қолданғандықтан, Шекспир «Тит Андроник» пьесасының IV актісінің екінші көрінісінде, «Генрих IV» пьесасының 1-бөлімінің II актісінің бірінші көрінісінде («Homo – барлық адамдарға ортақ есім») және «Виндзордың қуанышты әйелдері» пьесасының IV актісінің бірінші көрінісінде, сондай-ақ «Көп шудың аз мәні» пьесасының IV актісінің 1-ші көрінісінде оған сілтеме жасады. Грамматиканың бір бөлігі – «Кармен де Морибус» атты өлең, онда кең сөздік қорын пайдалана отырып, мектеп ережелері қысқа сөйлемдермен, сондай-ақ ағылшын грамматикасының оқу бағдарламасына кіретін латын грамматикасының көптеген ережелерінің мысалдары келтірілген. (Латын эвристикалық тәсілдеріне қараңыз.) Бұл өлең Эразмның «De Ratione Studii» еңбегіндегі классикалық авторлардың оқу тізімінің бір бөлігін ертерек нығайтады. Атап айтқанда, Эразмнан алынған авторлар – Цицерон, Теренций және Вергилий. Джон Милтон өзінің «Accedence Commenc't Grammar» (1669) атты латын грамматикасын жазғанда, оның 530 мысалдан тұратын иллюстрациялық цитаталарының 60 пайызы Лилидің грамматикасынан алынған. Brevissima Institutio-дан басқа, Лили латын тілінде әр түрлі шығармалар жазды және грек тілінен проза мен өлең түрінде аударма жасады. Оның кейбір өлеңдері сэр Томас Мордың латын тіліндегі өлеңдерімен бірге Progymnasmata Thomae Mori et Gulielmi Lylii Sodalium (1518) кітабында жарияланған. Латын өлеңдерінің тағы бір томы (Antibossicon ad Gulielmum Hormannum, 1521) қарсылас мектеп мұғалімі және грамматик Роберт Уиттингтонға қарсы бағытталған, ол «Босс деген жалған есіммен Лилиді мазақтап, келеңсіз өлеңдермен ашуландырған». Лилидің өмірінің очеркі оның ұлы Джордж Лили Паулюс Жовиус үшін жазылған, ол Ұлыбританияның білімді адамдарының өмірбаянын өзінің тарихы үшін жинақтаған.
At Colet's command, this book was written by William Lily, a man of no ordinary skill, a wonderful craftsman in the instruction of boys. When he had completed his work, it was handed over to, nay rather thrust upon, me for emendation. easier for me to do). So that Lily (endowed as he is with too much modesty) did not permit the book to appear with his name, and I (with my sense of candour) did not feel justified that the book should bear my name when it was the work of another. Since both of us refused our names it was published anonymously, Colet merely commending it in a preface. An edition published in 1534 was entitled Rudimenta Grammatices. Various other parts were added and a stable form finally appeared in 1540. In 1542 Henry VIII authorised it as the sole Latin grammar textbook to be used in education and schools; it has been suggested that Henry commissioned the book but the interval between initial publication and authorisation argue against this. With corrections and revisions, it was used for more than three hundred years. It was so widely used by Elizabethan scholars that Shakespeare was able to refer to it in the second scene of Act IV of Titus Andronicus, quote from it in the first scene of Act II of Henry IV, Part 1 ("Homo is a common name to all men") and allude to it in the first scene of Act IV of The Merry Wives of Windsor and scene 1 of Act IV of Much Ado about Nothing. Part of the grammar is a poem, "Carmen de Moribus", which lists school regulations in a series of pithy sentences, using a broad vocabulary, and examples of most of the rules of Latin grammar that were part of an English grammar school curriculum. (See Latin mnemonics.) The poem is an early reinforcement of part of the reading list in Erasmus' De Ratione Studii of the Classical authors who should be included in the curriculum of a Latin grammar school. Specifically, the authors derived from Erasmus are Cicero, Terence, and Virgil. When John Milton wrote his Latin grammar Accedence Commenc't Grammar (1669), over 60 percent of his 530 illustrative quotations were taken from Lily's grammar. Besides the Brevissima Institutio, Lily wrote a variety of Latin pieces and translations from Greek, both in prose and verse. Some of the latter are printed along with the Latin verses of Sir Thomas More in Progymnasmata Thomae Mori et Gulielmi Lylii Sodalium (1518). Another volume of Latin verse (Antibossicon ad Gulielmum Hormannum, 1521) is directed against a rival schoolmaster and grammarian, Robert Whittington, who had "under the feigned name of Bossus, much provoked Lily with scoffs and biting verses." A sketch of Lily's life by his son George Lily was written for Paulus Jovius, who was collecting for his history the lives of the learned men of Great Britain.