Кіріспе

15-16 ғасырдағы ағылшын классикалық грамматигі және ғалымы Уильям Лили (немесе Уильям Лилли немесе Лили; шамамен 1468 – 25 ақпан 1522) – Англияда ең көп қолданылған латын грамматикасы оқулығының авторы және Лондондағы Сент-Пол мектебінің алғашқы директоры болды.

Өмір

Лили 1468 жылы Хэмпшир графтығының Одихам қаласында дүниеге келді. 1486 жылы Оксфорд университетіне қабылданды. Өнер саласында білім алғаннан кейін Иерусалимге қажылық сапар жасады. Қайтып келген жолында Родос аралында тоқтады, онда әлі де Сент-Джон рыцарлары билік етіп тұрды, олардың қорғауында түріктер Константинопольді басып алғаннан кейін көптеген гректер пана тапқан. Содан кейін Италияға барып, Римде Angelus Sabinus, Sulpitius Verulanus және Pomponius Laetus-тің, ал Венецияда Egnatius-тің дәрістерін тыңдады. Отанына оралғаннан кейін Лондонға қоныстанды, онда Томас Мормен танысып, жеке грамматика оқытушысы болды және осы қалада грек тілін алғаш рет оқытқан адам деп есептеледі. 1510 жылы Сент-Пол соборының декандық қызметін атқаратын Джон Колет, кейін әйгілі болатын мектепті құрып жатқан кезде, 1512 жылы Лилиді алғашқы бас мұғалім етіп тағайындады. Колеттің Эразммен жүргізген хат алмасуынан, ол бұл қызметті алдымен голландқа ұсынғанын, бірақ ол бас тарқаннан кейін Лилиді қарастырғанын көруге болады. Уорд пен Уоллер Лилиді "Гроцин мен Линакрмен бірге Англиядағы грек тілін ең жақсы білетін ғалымдардың бірі" деп бағалады. Лилидің шәкірттері Уильям Пейджет, Джон Лиланд, Антони Денни, Томас Вриотсли және 1-ші барон Норт Эдвард Норт болды. Бұл мектеп классикалық білім берудің үлгісіне айналды. Ол 1522 жылдың 25 ақпанында Лондонда обадан қайтыс болды және Ескі Сент-Пол соборының солтүстік зиратында жерленді. Оның қабірі мен ескерткіші 1666 жылғы Лондонның Ұлы өрті кезінде жойылды. Қазіргі уақытта криптте орналасқан ескерткіште оның қабірі жоғалған маңызды қабірлердің бірі ретінде тізімделген.

Шығармалары

Лили грек білімінің ізашарларының бірі ғана емес, сонымен қатар 19 ғасырға дейін студенттердің көптеген буындарына таныс болған кітаптың – ескі Этон латын грамматикасы немесе Accidence – бірлескен авторларының бірі ретінде белгілі. Бұл Brevissima Institutio, Колеттің эскизі, Эразмның түзетулері және Лилидің жұмысы, авторлығы даусыз Лилиге тиесілі екі бөлімді қамтиды. Олар – Propriæ quae maribus сөзімен басталатын есімдердің жыныстары және As in praesenti сөзімен басталатын етістіктердің жіктелуі туралы жолдар. Кармен де Морибус кітабының алғашқы басылымдарында Лилидің есімі көрсетілген; бірақ Томас Херн оны оның шәкірттерінің бірі – Лиланд жазғанын, ал Лили оны жай ғана өңдегенін айтады. Дегенмен, Эразмның өзі былай деді: «Колеттің бұйрығымен Уильям Лили осы кітапты жазды, ол ерекше дағдысы жоқ, бірақ балаларды оқытуда керемет шебер адам. Ол жұмысын аяқтағаннан кейін, ол маған түзету үшін тапсырылды, тіпті маған жүктелді (маған оңайырақ болды). Сондықтан Лили (өте қарапайым болғандықтан) кітапта өзінің атын көрсетуге рұқсат бермеді, ал мен (шындыққа адал болғандықтан) кітап басқа біреудің еңбегі болғанда, оның атын жазуға лайық емес деп ойладым. Екеуміз де аттарымыздан бас тартқандықтан, кітап анонимді түрде жарияланды, ал Колет оны тек алғы сөзінде мақтады. 1534 жылы жарық көрген басылым «Rudimenta Grammatices» деп аталды. 1540 жылы кітаптың тұрақты пішіні қалыптасты. 1542 жылы Генрих VIII оны білім беру және мектептерде қолданылатын жалғыз латын грамматикасы оқулығы ретінде бекітті; Генрих кітапты тапсырыс берген деген болжам бар, бірақ алғашқы жариялану мен бекіту арасындағы уақыт оған қарсы дәлелдеме береді. Түзетулер мен толықтырулар енгізілгеннен кейін, ол үш жүз жылдан астам уақыт бойы қолданылды. Елизавета заманының ғалымдары оны осылай кеңінен қолданғандықтан, Шекспир «Тит Андроник» пьесасының IV актісінің екінші көрінісінде, «Генрих IV» пьесасының 1-бөлімінің II актісінің бірінші көрінісінде («Homo – барлық адамдарға ортақ есім») және «Виндзордың қуанышты әйелдері» пьесасының IV актісінің бірінші көрінісінде, сондай-ақ «Көп шудың аз мәні» пьесасының IV актісінің 1-ші көрінісінде оған сілтеме жасады. Грамматиканың бір бөлігі – «Кармен де Морибус» атты өлең, онда кең сөздік қорын пайдалана отырып, мектеп ережелері қысқа сөйлемдермен, сондай-ақ ағылшын грамматикасының оқу бағдарламасына кіретін латын грамматикасының көптеген ережелерінің мысалдары келтірілген. (Латын эвристикалық тәсілдеріне қараңыз.) Бұл өлең Эразмның «De Ratione Studii» еңбегіндегі классикалық авторлардың оқу тізімінің бір бөлігін ертерек нығайтады. Атап айтқанда, Эразмнан алынған авторлар – Цицерон, Теренций және Вергилий. Джон Милтон өзінің «Accedence Commenc't Grammar» (1669) атты латын грамматикасын жазғанда, оның 530 мысалдан тұратын иллюстрациялық цитаталарының 60 пайызы Лилидің грамматикасынан алынған. Brevissima Institutio-дан басқа, Лили латын тілінде әр түрлі шығармалар жазды және грек тілінен проза мен өлең түрінде аударма жасады. Оның кейбір өлеңдері сэр Томас Мордың латын тіліндегі өлеңдерімен бірге Progymnasmata Thomae Mori et Gulielmi Lylii Sodalium (1518) кітабында жарияланған. Латын өлеңдерінің тағы бір томы (Antibossicon ad Gulielmum Hormannum, 1521) қарсылас мектеп мұғалімі және грамматик Роберт Уиттингтонға қарсы бағытталған, ол «Босс деген жалған есіммен Лилиді мазақтап, келеңсіз өлеңдермен ашуландырған». Лилидің өмірінің очеркі оның ұлы Джордж Лили Паулюс Жовиус үшін жазылған, ол Ұлыбританияның білімді адамдарының өмірбаянын өзінің тарихы үшін жинақтаған.