Кіріспе

Томас Грей (26 желтоқсан 1716 – 30 шілде 1771) – ағылшын ақыны, хат жазушы, классикалық ғалым және Кембридждегі Пемброк колледжінің мүшесі. Ол 1751 жылы жарық көрген «Ауылдық шіркеу қорытында жазылған Елегиясымен» (Elegy Written in a Country Churchyard) кеңінен танымал. Грей өзін-өзі қатаң сынаған жазушы, өте танымал болғанына қарамастан, өмірі бойында тек 13 өлең жариялады. 1757 жылы Колли Сибердің қайтысынан кейін оған Ақындар лауреаты лауазымы ұсынылды, бірақ ол бас тартты.

Ерте өмір және білім

Томас Грей Лондонның Корнхилл қаласында дүниеге келді. Оның әкесі, Филипп Грей, кеңсе қызметкері болса, анасы, Дороти Антробус, шляпник болған. Ол он екі баланың бесіншісі еді және нәресте шағынан аман қалған жалғыз бала. 1803 жылғы газет мақаласында Грейдің өмірбаяны келтірілген. Онда, Грейдің туған кезде қанның толып кетуінен уланып, жартылай өліп қалғаны айтылады. Бірақ анасы «өз қолымен тамырын жарып, бірден ауруын басып, өмірін сақтап қалды». Ол әкесімен ажырасқаннан кейін анасымен бірге тұрды, әкесі қатыгез және психикалық денсаулығы нашар болған. Грейдің анасы оның Итон колледжіне оқуға ақы төледі, онда оның еңшелері Роберт және Уильям Антробус жұмыс істеді. Роберт Грейдің алғашқы ұстазы болды және ботаника мен тәжірибелік ғылымға деген қызығушылығын оятуға көмектесті. Грейдің тағы бір еңшесі, Уильям, оның тәлімгері болды. Ол мектептегі күндерін қуанышпен еске алатын, бұл оның «Итон колледжінің алыс көрінісіне арналған одасында» айқын көрінеді. Грей нәзік және оқымысты бала болды, уақытын кітап оқуға және спорттан қашуға арнады. Ол колледжде емес, еңшесінің үйінде тұрды. Итонда ол үш жақын дос тапты: премьер-министр Роберт Уолполдың ұлы Хорас Уолпол, Томас Эштон және Ричард Уэсттің ұлы (бір кезде Ирландияның лорд-канцлері болған Ричард Уэст). Төрт досы өзінің талғампаздығымен, әзіл-қалжың сезімімен және сұлулықты бағалауымен мақтанды. Олар «төрттік одақ» деп аталды. Грейдің «Төрттік одақтағы» лақап аты Орозмад, «Зороастризм құдайы», ол Лидің «Бәсекелес патшайымдар» кітабында «қорқынышты құдай» ретінде сипатталған, ол өзінің үңгірінен Бабылдың құлауын болжап, азапты ұрсылдайды. 1734 жылы Грей Кембридждің Питерхаус колледжіне қабылданды. Ол оқу бағдарламасын жалықтыратын болды. Ол достарына өзіне ұнамайтын нәрселердің тізімін жазып жіберді: ұстаздар («мақтанға мас») және профессорлар («ұйықтайтын, мас, жайсыз, сауатсыз адамдар»). Отбасысы оны заңгерлік мансапқа дайындағанмен, ол басым бөлігін классикалық және заманауи әдебиеттерді оқуға, сондай-ақ демалу үшін клавесинде Вивальди мен Скарлаттидің шығармаларын орындауға жұмсады. Колледж дәстүрі бойынша, ол студенттер жасаған әзілдің құрбаны болғаннан кейін Питерхаустан Пемброк колледжіне ауысты. Грейдің оттан қорқатыны айтылады, сондықтан ол терезесіне арқан байлауға болатын таяқша орнатқан. Бір күні студенттер оны ұйықтап жатқанда кеспеден жасалған отпен оятқанда, Грей арқанмен төмен түсіп, терезесінің астына қойылған су ваннасына түсіп кетті. 1738 жылы ол ескі мектеп досы Уолполмен бірге Еуропаға саяхатқа шықты, мүмкін Уолполдың қаржатымен. Екеуінің арасы суықтап, Тосканада жолдары айырылды, себебі Уолпол сәнді кештерге қатысқысы келсе, Грей барлық көне ескерткіштерді көруге ниеттенген. Бірнеше жылдан кейін олар қайтадан татуласты. Грейдің өлеңдерін жариялауға көмектескен Уолпол болды. Грей өзінің ең танымал «Элегия» өлеңін Уолполға жібергенде, Уолпол оны қолжазба түрінде жіберіп, ол әртүрлі журналдарда жарияланды. Содан кейін Грей өлеңін өзі басып шығарды және лайықты құрметке ие болды. Ол алдымен Питерхаус, кейін Кембридждің Пемброк колледжінің мүшесі болды. «Британника» мәліметінше, Грей Питерхаустың студенттері оған әзіл жасағаннан кейін Пемброкқа көшіп кеткен. Грей өмірінің көп бөлігін Кембриджде ғалым ретінде өткізді және кейін ғана қайтадан саяхаттауды бастады. Ол ең өнімді ақындардың бірі болмаса да (оның өмірінде жарияланған жинақталған шығармалары 1000-нан аз жолдан тұрады), ол 18-ші ғасырдың ортасындағы ең көрнекті ағылшын тіліндегі ақын ретінде есептеледі. 1757 жылы оған Лауреат ақын лауазымы ұсынылды, бірақ ол одан бас тартты. Грей өзін-өзі сынап, сәтсіздікке ұшыраудан қорқып, өмірінде он үш өлең ғана жариялады. Бірде ол жинаған еңбектері «бүркіттің жұмысына» ұқсап қалуынан қорыққанын жазған. Уолпол: «Ол ешқашан оңай жазған емес, тек әзіл-қалжыңдарды ғана жазды» деді. Грей 18-ші ғасырдың аяғындағы «Құмбасарлық ақындарының» бірі ретінде танылды, олардың қатарында Оливер Голдсмит, Уильям Каупер және Кристофер Смарт та бар. Грей оларды білген болуы мүмкін, өлім, өмірдің мәнсіздігі және өлімнің түпкіліктілігі мен ұлылығы туралы ойларын бөліскен. 1762 жылы Кембридждегі қазіргі заман тарихының Регия кафедрасы, жылына 400 фунт стерлинг жалақы беретін, Шаллет Тернердің өлімінен кейін бос қалды, ал Грейдің достары үкіметке оның орнын алу үшін үгіт-насихат жасады, бірақ нәтижеге қол жеткізе алмады. Нәтижесінде Грей Лоуренс Брокеттке жеңіліп қалды, бірақ 1768 жылы Брокетттің өлімінен кейін ол осы лауазымды иеленді.

Нысандар

Грей өзінің екі пиндарлық одасын – «Поэзияның дамуы» және «Бард» – ең жақсы туындылары деп есептеді. Пиндарлық одалар оттық пен құштарлықпен жазылуы тиіс, бұл Этон колледжіне жасаған алыс саяхат туралы ода сияқты тыныш және терең ойларға толы хорацийлік одалардан өзгеше. «Бард» Уэльстің ақыны, нормандық король Эдуард I-нің Уэльсті басып алғаннан кейін оған қарғыс айтып, Плантагенеттер әулетінің құлауын егжей-тегжейлі болжаған жөнінде айтады. Ол мелодрамалық, және бард таудың шаңырағынан өзін-өзі құрбан етеді. Міндеттеріне уақыт болғанда, Грей Ұлыбритания бойынша, Йоркшир, Дербишир, Шотландия және ең бастысы Көлдер аймағына (оның 1769 жылғы Көлдер аймағына сапары туралы күнделігін қараңыз) көркем ландшафттар мен ежелгі ескерткіштерді іздеу үшін саяхаттады. Бұл элементтер 18 ғасырдың басында кеңінен бағаланбады, өйткені танымал талғам архитектура мен әдебиетте классикалық стильдерге бейім болды, ал көптеген адамдар өздерінің көріністерін жайлы және күтіммен ұстағанды жөн көрді. Оның «Элегиясы» мен «Бард» шығармаларында кездесетін готикалық элементтер 19 ғасырдың басында үстемдік құрған романтизм қозғалысының алғашқы көрінісінің бір бөлігі болып табылады. Осы кезде Уильям Вордсворт және басқа Көлдер ақындары адамдарға көркемдік, құдіретті және готикалық нәрселерді бағалауды үйретті. Грей дәстүрлі формалар мен поэтикалық тілді жаңа тақырыптармен және өрнектей білу тәсілдерімен біріктірді, сондықтан оны романтикалық қайта жанданудың классикалық бағытталған алғыкөрушісі деп санауға болады. Грейдің романтик ақындармен байланысы күрделі. Вордсворттың 1800 және 1802 жылғы «Лирикалық балладалар» басылымдарының алғы сөздерінде Вордсворт Грейдің «Ричард Уэсттің өлімі туралы сонетін» поэзиядағы ең жағымсыз нәрселердің мысалы ретінде атап көрсетіп, оны «өз ойларымен проза мен ырғақты композиция арасындағы қашықтықты ұлғайтуға тырысқандардың алдында тұрған Грей, және басқа ешкімнен де поэтикалық тілінің құрылымына көбірек ден қойған» деп мәлімдеді. Грей Уэстке жазған хатында «заман тілі поэзия тілі бола алмайды» деп жазды. Оның қабірі әлі де сол жерде сақталған. Оның өлімінен кейін Джон Бэкон салған ескерткіш Вестминстер аббаттығында орнатылды.

Ғылыми қабылдау

Бүгінде Грей академиялық талқылаулардың тақырыбы болып қала береді. Кейбір ғалымдар оның еңбектерін тілдік қолданысы, грек классикасы мен скандинавия поэзиясынан алған шабытаны тұрғысынан талдайды. Джордж Э. Хаггерти сияқты басқа ғалымдар Грейдің басқа ер адамдармен болған қарым-қатынасына ден қойып, оның хаттары мен өлеңдерінде "еркектер арасындағы махаббат" және "бір жынысты құштарлық" мысалдары іздейді. Джон Пенн "Стоктан" Грейге ескерткіш орнатқан, ол Сент-Джайлз шіркеуінің қабірінің жанына қойылған және "Элегиядан" үзінділермен жазылған. Лондонның Корнхилл аймағында оның туған жері тақтамен белгіленген.