Кіріспе
Тіл білімінде калька (/k//æ//l//k/) немесе қарыз аудармасы – басқа тілден сөзбе-сөз немесе түбір бойынша аударма арқылы алынған сөз немесе сөз тіркесі. Егер етіс ретінде қолданылса, “калькалау” – басқа тілден сөз немесе сөз тіркесін қарыз алып, оның құрамындағы элементтерін аудару арқылы мақсат тілінде жаңа лексема жасауды білдіреді. Мысалы, ағылшын тіліндегі “skyscraper” сөзі ондаған тілде “аспан” және “қырып алу” сөздерін біріктіріп, әр тілде өзгешеленіп келеді, мысалы, неміс тілінде Wolkenkratzer, португал тілінде Arranha céu, түрік тілінде Gökdelen. Тағы бір айқын мысал – латын тіліндегі апта күндерінің атаулары. Ежелгі герман тілінде сөйлейтін халықтар оларды өз құдайларымен байланыстырып, интерпретация германика деп аталатын тәжірибеге сүйенді: латын тіліндегі “Меркурий күні”, Mercurii dies (кейін француз тілінде mercredi), протогерман тілінде “Водан күні” (Wodanesdag) ретінде қарызға алынып, көне ағылшын тілінде Wōdnesdæg, ал қазіргі ағылшын тілінде “сәрсенбі” деп аталады. Калькалау фоносемантикалық сәйкестіктен өзгеше: калькалау семантикалық аударманы қамтиды, бірақ фонетикалық сәйкестіктен тұрмайды, яғни қарыз сөздің дыбысталуын мақсат тіліндегі ұқсас дыбысты сөз немесе морфема арқылы сақтаудан тұрмайды. Сөздің калька екенін дәлелдеу кейде аудармасыз алынған сөзді дәлелдеуден қиын болуы мүмкін, себебі кейде ұқсас тіркес екі тілде де тәуелсіз пайда болуы зардапты. Бұл жағдай, егер ұсынылатын кальканың грамматикасы қарыз алған тілдің грамматикасынан мүлдем өзгеше болса, немесе калькада көзге түспейтін бейнелер болса, азайды.
In linguistics, a calque (/k//æ//l//k/) or loan translation is a word or phrase borrowed from another language by literal word for word or root for root translation. When used as a verb, “to calque” means to borrow a word or phrase from another language while translating its components, so as to create a new lexeme in the target language. For instance, the English word "skyscraper" has been calqued in dozens of other languages, combining words for "sky" and "scrape" in each language, as for example, Wolkenkratzer, Portuguese: Arranha céu, Turkish: Gökdelen. Another notable example is the Latin weekday names, which came to be associated by ancient Germanic speakers with their own gods following a practice known as interpretatio germanica: the Latin "Day of Mercury", Mercurii dies (later mercredi in modern French), was borrowed into Late Proto Germanic as the "Day of Wōđanaz" (Wodanesdag), which became Wōdnesdæg in Old English, then "Wednesday" in Modern English. Calquing is distinct from phono semantic matching: while calquing includes semantic translation, it does not consist of phonetic matching—i. e., of retaining the approximate sound of the borrowed word by matching it with a similar sounding pre existing word or morpheme in the target language. Proving that a word is a calque sometimes requires more documentation than does an untranslated loanword because, in some cases, a similar phrase might have arisen in both languages independently. This is less likely to be the case when the grammar of the proposed calque is quite different from that of the borrowing language, or when the calque contains less obvious imagery.
Түрлері
Бір жүйе калькаларды бес топқа бөледі. Бұл терминология әмбеге айналмаған: Фразеологиялық калькалар: идиомалық тіркестер сөзбе-сөз аударылады. Мысалы, "өздігінен түсінікті" француз тіліндегі ça va sans dire фразасының калькасы. Синтаксистік калькалар: бастапқы тілдің синтаксистік функциялары немесе құрылымдары мақсатты тілде олардың мағынасын бұза отырып, көшіріледі. Мысалы, "маған жарайды" деген тіркесте "менімен" орнына "бойынша" сөзін қолдану, идиш тіліндегі bei сөзінен, атап айтқанда 1930 жылдардағы идиш Бродвей музыкалық әні rtl=yes / Bei Mir Bistu Shein / -нен туындаған деп есептеледі. Сөздік аудармалар: сөздер морфема бойынша немесе компонент бойынша басқа тілге аударылады. Семантикалық калькалар (семантикалық қарыз сөздер деп те аталады): бастапқы сөздің қосымша мағыналары мақсатты тілдегі бірдей негізгі мағынасы бар сөзге беріледі. Төменде сипатталғандай, "компьютерлік тышқан" ағылшын тілінде жануарға ұқсастығы үшін аталды; көптеген басқа тілдер "тышқан" сөзінің мағынасын компьютерлік тышқанды қамтуға дейін кеңейтті. Морфологиялық калькалар: сөздің жіктелуі көшіріледі. Кейбір авторлар бұны морфема бойынша аударма деп атайды. Кейбір тіл білімі мамандары фонетикалық калькаға сіңдіреді, онда сөздің айтылуы басқа тілде еліктеледі. Мысалы, ағылшын тіліндегі "radar" сөзі қытай тіліндегі ұқсас дыбысталатын 雷达 сөзіне айналады. Мысалы, Ирландияның Saorview цифрлық теледидар қызметінің атауы Ұлыбританияның "Freeview" қызметінің жартылай калькасы болып табылады, сөздің бірінші жартысы ағылшын тілінен ирланд тіліне аударылған, ал екінші жартысы өзгеріссіз қалды. Басқа мысалдарға "liverwurst" (< неміс Leberwurst) және "apple strudel" (< неміс Apfelstrudel) жатады.
Phraseological calques: idiomatic phrases are translated word for word. For example, "it goes without saying" calques the French ça va sans dire. Syntactic calques: syntactic functions or constructions of the source language are imitated in the target language, in violation of their meaning. For example, the use of "by" instead of "with" in the phrase "fine by me" is thought to have come from Yiddish bei, namely from the 1930s Yiddish Broadway musical song title rtl=yes / Bei Mir Bistu Shein / Loan translations: words are translated morpheme by morpheme, or component by component, into another language. Semantic calques (also known as semantic loans): additional meanings of the source word are transferred to the word with the same primary meaning in the target language. As described below, the "computer mouse" was named in English for its resemblance to the animal; many other languages have extended their own native word for "mouse" to include the computer mouse. Morphological calques: the inflection of a word is transferred. Some authors call this a morpheme by morpheme translation. Some linguists refer to a phonological calque, in which the pronunciation of a word is imitated in the other language. For example, the English word "radar" becomes the similar sounding Chinese word 雷达 , For example, the name of the Irish digital television service Saorview is a partial calque of that of the UK service "Freeview", translating the first half of the word from English to Irish but leaving the second half unchanged. Other examples include "liverwurst" (< German Leberwurst) and "apple strudel" (< German Apfelstrudel).
Семантикалық
"Компьютерлік тышқан" ағылшын тілінде оның жануарға ұқсас болғаны үшін осылай аталып кеткен. Көптеген басқа тілдерде "тышқан" сөзі "компьютерлік тышқанды" атау үшін қолданылады, кейде кішітетіліп айтылады, ал қытай тілінде "курсор" сөзі қосады (标), нәтижесінде shǔbiāo "тышқан курсоры" деген мағынаны береді. Мысалы, испан тіліндегі ratón сөзі жануарды да, компьютерлік тышқанды да білдіреді.
Мысалдар
"Бұқалар базары" деген ағылшын тіліндегі фраза француз тіліндегі marché aux puces ("бұқалармен нарық") сөзінен тікелей аударма. Кем дегенде 22 басқа тіл француз тіліндегі бұл өрнекті тікелей немесе басқа тіл арқылы жанама түрде қолданады. "Қарыз сөз" деген сөз неміс тіліндегі Lehnwort сөзінен аударма жасау арқылы алынған. Ал "калька" термині француз тіліндегі calque ("көшіру, еліктеу, дәл көшірме") сөзінен қарыз сөз ретінде алынған. Морфемалық қарыз аударманың тағы бір мысалы – ағылшын тіліндегі "қалың қабатты үй" сөзі, оны "аспан" немесе "бұлт" сөзімен және әртүрлі сөздермен – "сырғыту", "қыру", "тесіп өту", "сүріп өту", "тигізу" сияқты сөздермен аударуға болады. Кем дегенде 54 тілде осы ағылшын сөзінің өз нұсқалары бар. Кейбір герман және славян тілдерінде "аударма" сөзі "көшіру" немесе "әкелу" мағынасын білдіретін сөздерден туындаған, бұл латын тіліндегі translātiō немесе trādūcō сөзінен аударма жасау арқылы алынған.