Кіріспе

Тіл білімінде калька (/k//æ//l//k/) немесе қарыз аудармасы – басқа тілден сөзбе-сөз немесе түбір бойынша аударма арқылы алынған сөз немесе сөз тіркесі. Егер етіс ретінде қолданылса, “калькалау” – басқа тілден сөз немесе сөз тіркесін қарыз алып, оның құрамындағы элементтерін аудару арқылы мақсат тілінде жаңа лексема жасауды білдіреді. Мысалы, ағылшын тіліндегі “skyscraper” сөзі ондаған тілде “аспан” және “қырып алу” сөздерін біріктіріп, әр тілде өзгешеленіп келеді, мысалы, неміс тілінде Wolkenkratzer, португал тілінде Arranha céu, түрік тілінде Gökdelen. Тағы бір айқын мысал – латын тіліндегі апта күндерінің атаулары. Ежелгі герман тілінде сөйлейтін халықтар оларды өз құдайларымен байланыстырып, интерпретация германика деп аталатын тәжірибеге сүйенді: латын тіліндегі “Меркурий күні”, Mercurii dies (кейін француз тілінде mercredi), протогерман тілінде “Водан күні” (Wodanesdag) ретінде қарызға алынып, көне ағылшын тілінде Wōdnesdæg, ал қазіргі ағылшын тілінде “сәрсенбі” деп аталады. Калькалау фоносемантикалық сәйкестіктен өзгеше: калькалау семантикалық аударманы қамтиды, бірақ фонетикалық сәйкестіктен тұрмайды, яғни қарыз сөздің дыбысталуын мақсат тіліндегі ұқсас дыбысты сөз немесе морфема арқылы сақтаудан тұрмайды. Сөздің калька екенін дәлелдеу кейде аудармасыз алынған сөзді дәлелдеуден қиын болуы мүмкін, себебі кейде ұқсас тіркес екі тілде де тәуелсіз пайда болуы зардапты. Бұл жағдай, егер ұсынылатын кальканың грамматикасы қарыз алған тілдің грамматикасынан мүлдем өзгеше болса, немесе калькада көзге түспейтін бейнелер болса, азайды.

Түрлері

Бір жүйе калькаларды бес топқа бөледі. Бұл терминология әмбеге айналмаған: Фразеологиялық калькалар: идиомалық тіркестер сөзбе-сөз аударылады. Мысалы, "өздігінен түсінікті" француз тіліндегі ça va sans dire фразасының калькасы. Синтаксистік калькалар: бастапқы тілдің синтаксистік функциялары немесе құрылымдары мақсатты тілде олардың мағынасын бұза отырып, көшіріледі. Мысалы, "маған жарайды" деген тіркесте "менімен" орнына "бойынша" сөзін қолдану, идиш тіліндегі bei сөзінен, атап айтқанда 1930 жылдардағы идиш Бродвей музыкалық әні rtl=yes / Bei Mir Bistu Shein / -нен туындаған деп есептеледі. Сөздік аудармалар: сөздер морфема бойынша немесе компонент бойынша басқа тілге аударылады. Семантикалық калькалар (семантикалық қарыз сөздер деп те аталады): бастапқы сөздің қосымша мағыналары мақсатты тілдегі бірдей негізгі мағынасы бар сөзге беріледі. Төменде сипатталғандай, "компьютерлік тышқан" ағылшын тілінде жануарға ұқсастығы үшін аталды; көптеген басқа тілдер "тышқан" сөзінің мағынасын компьютерлік тышқанды қамтуға дейін кеңейтті. Морфологиялық калькалар: сөздің жіктелуі көшіріледі. Кейбір авторлар бұны морфема бойынша аударма деп атайды. Кейбір тіл білімі мамандары фонетикалық калькаға сіңдіреді, онда сөздің айтылуы басқа тілде еліктеледі. Мысалы, ағылшын тіліндегі "radar" сөзі қытай тіліндегі ұқсас дыбысталатын 雷达 сөзіне айналады. Мысалы, Ирландияның Saorview цифрлық теледидар қызметінің атауы Ұлыбританияның "Freeview" қызметінің жартылай калькасы болып табылады, сөздің бірінші жартысы ағылшын тілінен ирланд тіліне аударылған, ал екінші жартысы өзгеріссіз қалды. Басқа мысалдарға "liverwurst" (< неміс Leberwurst) және "apple strudel" (< неміс Apfelstrudel) жатады.

Семантикалық

"Компьютерлік тышқан" ағылшын тілінде оның жануарға ұқсас болғаны үшін осылай аталып кеткен. Көптеген басқа тілдерде "тышқан" сөзі "компьютерлік тышқанды" атау үшін қолданылады, кейде кішітетіліп айтылады, ал қытай тілінде "курсор" сөзі қосады (标), нәтижесінде shǔbiāo "тышқан курсоры" деген мағынаны береді. Мысалы, испан тіліндегі ratón сөзі жануарды да, компьютерлік тышқанды да білдіреді.

Мысалдар

"Бұқалар базары" деген ағылшын тіліндегі фраза француз тіліндегі marché aux puces ("бұқалармен нарық") сөзінен тікелей аударма. Кем дегенде 22 басқа тіл француз тіліндегі бұл өрнекті тікелей немесе басқа тіл арқылы жанама түрде қолданады. "Қарыз сөз" деген сөз неміс тіліндегі Lehnwort сөзінен аударма жасау арқылы алынған. Ал "калька" термині француз тіліндегі calque ("көшіру, еліктеу, дәл көшірме") сөзінен қарыз сөз ретінде алынған. Морфемалық қарыз аударманың тағы бір мысалы – ағылшын тіліндегі "қалың қабатты үй" сөзі, оны "аспан" немесе "бұлт" сөзімен және әртүрлі сөздермен – "сырғыту", "қыру", "тесіп өту", "сүріп өту", "тигізу" сияқты сөздермен аударуға болады. Кем дегенде 54 тілде осы ағылшын сөзінің өз нұсқалары бар. Кейбір герман және славян тілдерінде "аударма" сөзі "көшіру" немесе "әкелу" мағынасын білдіретін сөздерден туындаған, бұл латын тіліндегі translātiō немесе trādūcō сөзінен аударма жасау арқылы алынған.