Кіріспе

Өзеннің өз таралымдарына бұрылуы Өзеннің бұрылуы (furca, fork) бір арнада ағатын өзен (бітіріліп жатқан өзен) екі немесе одан да көп бөлек ағыстарға бөлінгенде (таралымдар деп аталады), содан кейін олар төмен қарай жалғасады. Кейбір өзендер, әдетте, өздерінің дельталарында, таратылымдардың күрделі желілерін құрайды. Егер өзендер қайтадан қосылса немесе бір су тобына түсіп кетсе, онда екі бұрылыстан өзен аралы пайда болады. Өзеннің екіге бөлінуі екі таратушыны бөлетін материалдың беріктігіне байланысты уақытша немесе жартылай тұрақты болуы мүмкін. Мысалы, дельтадағы топырақ немесе балшық аралы, материалдың беріктігі төмен болғандықтан, уақытша болуы мүмкін. Өзеннің тау жынысы жағалауында бөлінетін жері, мысалы, жанартаулық пайда болған бөгет немесе тау, материалдың жоғары беріктігі мен ауа райы мен эрозияға төзімділігі нәтижесінде ұзаққа созылуы мүмкін. Екі бұрылыс адам қолымен де жасалуы мүмкін, мысалы, екі өзенді ұзын көпір арқылы бөліп алғанда.

Пайда болуы

Өзеннің екі бұрылысы көптеген өзендерде кездеседі. Бұл бұралып өтетін және тоқыраған өзендерде жиі кездеседі. Бұрандалы өзендерде екі бұрылыстар конфигурациясында тұрақсыз болып, әдетте арналардың бұзылуына әкеледі. Бифуркацияның тұрақтылығы өзеннің ағым жылдамдығына, сондай-ақ бифуркациядан кейін тармақтардың жоғарғы ағысындағы шөгінді тасымалына байланысты. Бифуркацияның дамуы бифуркациядан жоғары өзеннің ағысына қатты тәуелді. Тұрақсыз бифуркациялар - су тек бір арнадан ғана келетін бифуркациялар. Дельталар ішінде олар әдетте салыстырмалы түрде үлкен ені бар арналар жасайды және оларды арналардың аульсиясы деп те атайды. Тұрақты бифуркациялар - екі арна да су алатын бифуркациялар. Дельталарда екі бұрылыстан пайда болған таралымдардың бағыттары агрессия немесе дифференциалдық құлдырау және тығыздалу сияқты процестер арқылы оңай өзгертіледі. Таратушылар саны тұнбалардың ағызу жылдамдығына байланысты анықталады, ал тұнбалардың ағызылуының артуы өзеннің бұрылысуына әкеледі. Бұл дельталарда дистрибьюторлардың санының артуына әкеледі. Дельта бифуркациясында оны байқауға болатын типтік бұрыш бар, оның критикалық бұрышы шамамен 72o. Алайда, бақылаулар мен тәжірибелер көптеген таратушы арналардың бифуркациялары 72o бифуркациялық бұрышты көрсетпейді, керісінше бифуркацияның басталуынан кейін уақыт өте келе осы бұрышты жағына қарай өседі. Бұл дельталарда пайда болатын екі бұрылыстар жартылай тұрақты екенін білдіреді, өйткені көптеген байқалған арналар салыстырмалы түрде жақында басталғандықтан немесе осы екі бұрылысқа жеткен кейбір арналар соңғы кезде байқалмағандықтан, бұл бұрышты көрсетпейді.

Маңыздылық

Өзендер ағысының жағдайындағыдай, жерді және морфологиялық аймақтарды бөлуде екі бұрылыс маңызды. Өзендер саяси шекара ретінде, басқа да нәрселермен қатар, қарсылас елдер, мемлекеттер мен халықтар арасындағы шекараларды белгілеу үшін көп қолданылады. Өзендердің кенеттен, тіпті уақытша, екіге бөлінуі, басқаша айтқанда, бір аймақ деп есептелетін жерлерді бұза алады. Бифуркациялар құйылымдардан ерекшеленеді, өйткені көптеген құйылымдар қалалар мен сауда үшін маңызды орындар болып саналады. Бірақ көпшілік екіге бөлінген өзендердің жартылай тұрақтылығы және олардың сирек кездесетіндігіне байланысты, құрылыс тұжырымдамасы өзеннің екіге бөліну орындарында көпшілікке таныстырылмайды. Таратушылар - дельталардың жалпы құрамдас бөліктері және олар тармақтардың қарама-қарсысысы. Өзеннің екіге бөлінуінің нәтижесінде пайда болған бұл таралымдар судың, шөгінділердің және қоректік заттардың судың ішкі жағалаудан үлкен су айдынына түсуі мен қозғалысы үшін маңызды. Дельталар адамдар үшін өте маңызды, өйткені дельталық таралу аймақтары шамамен жарты миллиард адамға үй береді және биологиялық жағынан ерекше бай.

Эволюция

Екі бұрылысты өзендер көбінесе жартылай тұрақты және олардың конфигурациясы үнемі өзгеріп отырады. Осыған байланысты өзендердің екіге бөлініп, бірте-бірте құлдырауының процесін бақылаудың деректері жеткіліксіз. Өзендердің екі арналы бөлігінің бір арналыдан көп арналыға және кері қарай дамуы көбінесе арнаның арғы су аймақтарынан ағызу жылдамдығына байланысты. Канал жүйелерінің екіге бөлінуі бір арнаның бөлінуіне мәжбүр болғанда басталады, өйткені шөгінді бартасы екі арна жүйесінің басталуына әкеледі, алайда бұл әрқашан екі арнаның да ағысын алатын жүйеге әкелмейді. Қиылған жүйелерде екі бұтақты жүйелердің эволюциясы негізінен жүйенің іргелес тармақтарының су деңгейімен анықталады. Жапсырмалы жүйелердегі су деңгейінің айырмашылығының өзі тармақтардың кіреберісінің жабылуынан пайда болады. Барлардың өсуінен басқа, аралас бар пішіндерінен және судың артта қалуынан пайда болған екіге бөлінген өзен ағыстарының бағытындағы айырмашылықтар да түйілген жүйенің эволюциясына әсер етеді. Бифуркациялар көбінесе жоғары ағыстағы арнаның көшірілу нәтижесінде қозғалады. Қисалған жүйенің конфигурациясы жүйенің ішіндегі сымдардың көшірілуімен де өзгертіледі. Бұл канал енінің кенеттен өзгеруіне, сондай-ақ жүйедегі ен асимметриясына әкелуі мүмкін. Уақыт өте келе тұрақты арналар жүйесі бір ғана арнаға ағынды ағысты қабылдайтын уақытқа дейін нашарлайды, бұл тұрақсыз арнаны, онда ағын өтпейтін арнаны жасайды.

Тиісті әсерлері

Өзеннің екі бұрылысы қоршаған аумаққа әр түрлі жолдармен әсер етеді, атап айтқанда, су ағынын, шөгінділерді және қоректік заттарды су айдыны мен дельтада қайта бөлу. Бұған қоса, қос бұрылыстар мен жер бедерінің көшіп-қонуы осы процеске әсер ететін белгілі бір аймақтағы жер бедерін өзгерте алады. Кенеттен екіге бөлінудің басталуы айналадағы аумақты шағын көлемде су басуына әкелуі мүмкін. Керісінше, тұрақты бифуркацияның тұрақсызға бұзылуы ұқсас әсерлерге әкелуі мүмкін, өйткені екі арна арқылы бөлінген ағын енді бір арна арқылы бағытталуы тұрақты арнаның жағалаудың толық сатысынан немесе су деңгейі өзен жағалауынан жоғары болатын нүктеден асып түсуіне әкелуі мүмкін. Бұл су тасқынына да әкелуі мүмкін және бөгеттер пайдаланылатын аймақтарда маңызды мәселе болып табылады. Бифуркациялар - бұл дельталардағы биологиялық бай аймақтардағы қоректік заттар мен минералды бөлшектердің негізгі таратушысы. Екіге бөлінген жүйелердің кенеттен нашарлауы немесе басталуы әртүрлі организмдердің өмір сүруіне қажетті материалдың жиналуын бұза алады, сондықтан ағынды үлгілер арқылы қоршаған экожүйелерге жанама әсер етеді.

Мысалдар

Казикиар каналы Оринокодан (Венесуэланың солтүстігіндегі Кариб теңізіне құятын шығысқа қарай ағатын өзен) бөлініп шығып, оңтүстікке қарай Рио-Негроға, ақырында Амазонкаға қосылатын оңтүстікке қарай ағатын үлкен өзенге қосылады. Осылайша, канал үлкен Ориноко бассейні мен ауқымды Амазонка бассейні арасында кеме жүзуге болатын арнаны қамтамасыз етеді. Канаданың Divide Creek деп аталатын өзені Солтүстік Американың континенттік бөлігінде Альберта мен Британ Колумбия шекарасындағы Kicking Horse Pass маңында екі тармаққа бөлінеді. Бір тармағы батысқа қарай Тынық мұхитына ағып, екіншісі шығысқа қарай ағып, ақырында Гадсон шығанағы арқылы Атлант мұхитына жетеді. Сол сияқты, Вайомингтегі (АҚШ) Тью Оуэнс-пасс жерінде, солтүстікке қарай сол континенттік бөлініс бойымен, Солтүстік Тью Оуэнс-Крик сулар бөлінісінде бөлінеді. Олардың бірі Атлантик өзені деп аталады, ол шығысқа қарай Йеллоустоун, Миссури және Миссисипи өзендері арқылы Мексика шығанағына құяды; екіншісі - Тынық мұхитына қарай Батыс-Тынық мұхитына қарай жылан және Колумбия өзендері арқылы құяды. Германияның Мель қаласында Хасе өзені Хасе өзені мен Эльса өзендеріне бөлінеді және табиғи құбылыс ретінде зерттелді. Кособада, Ферижай қаласына жақын жерде, Неродимка өзенінің екі бұрылысы, Егей және Қара теңізге құйылатын бөлек өзендер болғандықтан, гидрологиялық қызығушылық тудырады. Неродимка бифуркациясы бұрынғы Югославиядағы ең алғашқы гидрологиялық қорғалатын объект болды (1979). Неродимка бифуркациясы - IUCN бойынша I санаттағы 13.0 га (шамамен 32 акр) аумақты құрайтын қатаң жабайы табиғат қорығы. Бұл бифуркация жасанды құбылыс болып саналады, бірақ өте қолайлы табиғи жағдайларда құрылған. Бұрын Ресейдің оңтүстік-батысындағы кішкентай Калаус өзені Кума-Маныч алқабының тальвегіне жеткенде екіге бөлініп, екі тараушы Батыс және Шығыс Маныч өзендерінің бастауы болады. Біріншісі батысқа қарай Дон өзеніне құяды және ақырында Азов теңізіне құяды, ал екіншісі шығысқа қарай ағады және Каспий теңізіне жетуден бұрын далада жоғалады. Алайда, Калаустан шығыс Манычқа су ағып кетуіне кедергі келтіретін бөгет салынды; осылайша Калаус қазір тек Батыс Манычтың көзі болып табылады. Бахр Юсеф - Нилдің батыс жағында бөлінетін және Файум тұңғиығындағы ішкі теңізге құйылатын канал. Бастапқыда су тасқыны үшін табиғи бұрылыс болған, оның ағыны 12-ші династияда (шамамен б.з.д. 230 жылы Нил өзенінің арнасы (өзінен-өзі екі бұрылысқа айналған) құрғап қалды, бірақ содан бері жаңа арнамен тамақтанып, судың Нилден Әл-Файюмге қайта оралуына мүмкіндік берді. Бүкіл су жолының ұзындығы 300 км-ден асады, ол қазіргі заманғы каналдардан тұрады, олар Асиуттан Дарутқа дейін Ніл суын алады, содан кейін ескі Ніл каналы Нилдің бойымен 150 км-ден астам Лахунға дейін жүреді, содан кейін ежелгі Египет каналы суды Файум депрессиясына алып кетеді. Суринамда Уайомбо мен Арравара өзендері бөлінеді, біріншісі Коппенемге, екіншісі Никериге құяды. Торне өзенінің швед жағында Тарендо өзені деп аталатын таратушы бар, ол Torne өзенінің суының 57% -ын Каликс өзеніне тасымалдайды. Барак өзені Үндістан мен Бангладеш шекарасында екі үлкен өзенге бөлінеді. Карнали өзені Непалдан екіге бөлініп, екі бөлігі 80 шақырым бойы Үндістанға құйылғаннан кейін қайта қосылады. Луизианада Миссисипи өзені Атчафалая өзеніне бөлінеді. Атчафалая өзенінің ұзындығы 137 миль және ағып жатқан су көлемі бойынша Солтүстік Америкадағы бесінші үлкен өзен. Нидерландыда Ижсель - Рейннің тарауы. Ұзындығы 127 шақырым, бұл Нидерландыдағы ең ұзын өзен. Рейн өзені Солтүстік теңізге құяды, ал Исельмеерге құяды.