Кіріспе
Қауіпке ұшыраған Бразилияның жергілікті тілі Каноэ немесе Капишана - Бразилияның Рондония аймағының жойылып бара жатқан тілдер тобы. Капишана халқы қазір португал немесе басқа да жергілікті тілдерде аралас некеден сөйлейді. Тіл атаулары сондай-ақ Капиксана, Капиксана және Каноэ деп жазылады, соңғысы Ава Каноэйромен бөлінеді. Каноэ халқы Рондония штатының оңтүстік-шығыс бөлігінде таралғанмен, негізінен Гуаропе өзенінің бойында тұрады. Бұл тіл қазір жойылып барады, 319 каноэ халқының ішінде тек 5 адам сөйлейді.
Kanoê or Kapishana is a nearly extinct language isolate of Rondônia, Brazil. The Kapishana people now speak Portuguese or other indigenous languages from intermarriage. The language names are also spelled Kapixana, Kapixanã, and Canoé, the last shared with Awa Canoeiro. The Kanoê people, although disperse in the southeastern part of the state of Rondônia, live mainly along the Guaropé River. The language is nearly extinct, with only 5 speakers in a population of about 319 Kanoê people.
Жіктеу
Каноэ тілі жалпы алғанда оқшауланған тіл болып саналса да, оны басқа тілдер мен тілдер отбасыларымен байланыстыратын түрлі ұсыныстар болды. Ван дер Вурт (2005) Каноэ, Кваза және Айканан арасында ұқсастықтарды байқайды, бірақ бұл үш тілді бір тілдік отбасының бөлігі ретінде бір-бірімен байланыстыру үшін дәлелдер жеткілікті емес деп санайды. Прайс (1978) Намбикуара тілдерімен байланысты ұсынады, ал Кауфман (1994, 2007) Кунза тілінің туыстық қатынаста екенін айтады.
Тілдік байланыс
Jolkesky (2016) Кваза, Айканан және Намбикуар тілдерімен лексикалық ұқсастықтар бар екенін атап өтті.
Тарих
Каноэ халқының "ақ адаммен" алғашқы байланысы ауру арқылы көптеген өлім әкелді. Көптеген адамдар "ақ адамға" қолжетімді аурулармен күресуге қажетті дәрі-дәрмектер болмағандықтан, коклюш, қызылша және асқазан ауруларынан қайтыс болды. Сондай-ақ, аймақтағы шаруалармен болған қақтығыстардан көптеген адам қаза тапты. Басты халық, Гуапоре өзенінің бойында өмір сүреді, жерді басқа жергілікті халықтармен бөліседі және "ақ адаммен" бірге өмір сүрудің ұзақ тарихы бар. Олардың көпшілігі Бразилияның негізгі ағымына қосылып, басқа жергілікті топтарға жататын адамдарға үйленді. Олардың үшеуі ғана әлі күнге дейін каноэ тілінде сөйлейді. Омере өзенінің бойында Каноэдің бір ғана отбасын табуға болады, Бразилия қоғамының әсері аз. Орманға қашып кеткен бұл топ оқшауланған жергілікті халық ретінде саналады, олар 1995 жылы Этно-қорғаныш қорғанысының көптеген жылдар бойы жасаған әрекеттерінен кейін ғана сыртқы байланысқа рұқсат берді. 2003 жылы Каноэ руынан төрт адам ғана қалды, олардың екеуі - Каноэ тілін бітіретіндер. Омере өзенінің маңындағы аймақ Виктор Декеч (1942) және Этта Беккер Доннер (1955) Каноэ халқының бастапқы аумағы деп санайды.
Ағымдағы жағдай
Көп уақыт бойы Каноэ классификация үшін жеткіліксіз куәланды. Көптеген ұсыныстар аз дәлелдерге негізделген; Прайс (1978) мысалы, Каноэ тілі Намбикуара тілдерінің бірі болуы мүмкін деп ойлады. Бацелар (2004) оны егжей-тегжейлі сипаттағанда, ол тілдік оқшаулау болып шықты. Каноэ тілінің алғашқы жазба зерттеуі 1943 жылы Станислав Зак Каноэ тайпасының сөздіктерін жариялаған кезде пайда болды, оны кейіннен 1963 жылы Cestmír Loukotka жаңартты. Каноэ тілінің фонологиялық ерекшеліктері туралы алдын ала баяндаманы 1992 жылы Лаерсио Баселар жариялады, ал екінші баяндама мен фонологияның талдауы 1994 жылы жарияланды. 1996 жылы Баселар мен Клетон Перейра тілдің морфосинтаксисі туралы мақала жазды. Ал 1998 жылы Баселар мен Аугусто Сильва Джуниор тілінің теріс және литостары туралы мақала жариялады. Содан бері Лариэ Баселар Каноэ халқының тілдерін зерттеуде және олармен бірге жұмыс істеген негізгі тілші болды. 2004 жылы оның фонологиясы, грамматикасы мен синтаксисі туралы егжей-тегжейлі сипаттама жариялады. Каноэдің синтаксис тәртібі SOV = субъект + объект + етістікке сәйкес келеді. Каноэ тілінде жиілікті етістіктерді қалыптастыру үшін морфологиялық қайталау процесі қолданылады. Мысалы, манамана 'жаңырту' немесе мануману 'шаю'. Кейбір атаулар редупликацияны көрсеткенмен, морфологиялық емес, ономатопееялық мотивацияға ие болуы мүмкін. Редупликациялы атаулардың көпшілігі жануарлар мен құстардың атаулары болып табылады, онда редупликацияның фонетикалық реті аталған жануарларға тән дыбыстарды еліктейтін сияқты, мысалы, куракура 'құс' немесе цёжцёж 'көкшетамыр'.