Кіріспе

Каируандағы Ұлы мешіт (جامع القيروان الأكبر), сондай-ақ Укба мешіті (جامع عقبة بن نافع) деп те аталады, ол ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасының қатарына кіретін Каируандағы мешіт. Бұл жер бастапқыда Укба ибн Нафи құрған қаланың қалалық құрылысының жүрегіне сәйкес келді. Алайда, жердің табиғи орналасуын ескере отырып, бірнеше өзендер арқылы өтеді. Қаланың қалалық дамуы оңтүстікке қарай тарады. 449 жылы Хилалианның басып кіруі (1057 жылы) қаланың құлдырауына әкеліп соқты. Осы себептерге байланысты, 670 жылы салынған мешіт мединаның ортасында орналасқан, ал қазір ол қаланың шығыс бөлігінде орналасқан. Ғимарат 9 000 м2 көлемінде кең, сәл ретсіз төртбұрышты болып табылады. Ол шығыс жағынан батысқа қарағанда (125,20 метр) ұзын, ал солтүстік жағынан (72,70 метр) оңтүстікке қарағанда (78 метр) қысқа. Бас минарет солтүстікке қарай орналасқан. Сырттан қарағанда, Қайыруанның Ұлы мешіті - қамал сияқты ғимарат, оның қалыңдығы 1,90 метр, қалың қалың қабырғалары бар, жақсы өңделген тастардан құралған, аралықта үйінді тастар мен пісірілген кірпіштер бар. Қасиетті орынның қалың қапталынан басқа, оның бедерлері мен тұғырлары, кейбіреулері күмбезбен үстіне орнатылған, ырғақты үлгілері киелі орынға таңғажайып салтанаттылық сыйлайды.

Эволюция

670 жылы Кайруанның негізін қалау кезінде араб генералы және жаулап алушы Укба ибн Нафи (өзін қала негізін қалаушы) өзінің мешітінің орнын қаланың орталығында, губернатордың штаб-пәтерінің жанында таңдады. 690 жылы мешіт салынып біткеннен кейін көп ұзамай, бастапқыда Кусайла жүргізген кайруанды берберлер басып алған кезде қиратылған. 703 жылы Гасанидтер бас қолбасшысы Хасан ибн әл-Нұман қайтадан салдырған. Қайыруан халқының біртіндеп өсуі мен содан кейінгі адалдардың санының өсуімен Дамаскідегі Омейяд халифасы Хишам ибн Абд әл-Малик өзінің губернаторы Бишр ибн Сафванға қалада даму жұмыстарын жүргізуді тапсырды, оған 724-728 жылдары мешітті жаңарту мен кеңейту кірді. Бұл кеңею кезінде ол мешітті қиратып, оны қайтадан салған, тек михрабты ғана қалдырған. Манараның құрылысы оның қолдауымен басталды. 774 жылы Аббасидтердің губернаторы Язид ибн Хатимнің басшылығымен жаңа жөндеу жұмыстары жүргізілді. Аглабид әулетінің билігі кезінде Кайруан өзінің ең жақсы кезеңінде болды және мешіт осы тұрақтылық пен өркендеу кезеңінен пайда көрді. 836 жылы Әмір Зиядат Алла І мешітті тағы бір рет қайтадан салдырды: бұл ғимарат, кем дегенде, оның толықтай қазіргі көрінісіне ие болды. Сонымен қатар, михрабтың қабырғалы күмбезі шквинштерге көтерілді. 862-863 жылдары Әмір Әбу Ибрахим ораторияны солтүстікке қарай үш бөлікпен кеңейтіп, дұға залынан бұрын орналасқан аркалы портикке купол қосты. 875 жылы Әмір Ибрагим II тағы үш сарай салды, осылайша ауланың көлемін азайтып, басқа үш жағында қос галереялар қосылды. Мешіттің қазіргі жай-күйі Аглабид дәуірінен басталады. Михрабтан басқа ешқандай элемент тоғызыншы ғасырдан ерте емес. Кейбір ішінара қалпына келтірулер мен кейінірек 1025 жылы Зирид кезеңінде, 1248 және 1293 1294 жылдары Хафсидтердің тұсында, 1618 жылы Мурадид билер кезінде және он тоғызыншы ғасырдың аяғы мен жиырмасыншы ғасырдың басында жасалған бірнеше қосымшалар. 1967 жылы Ұлттық археология және өнер институтының басшылығымен бес жыл бойы жүргізілген ірі қалпына келтіру жұмыстары бүкіл ескерткіште жүзеге асырылды және 1972 жылғы Мәүлид мерекесі кезінде мешіттің ресми қайта ашылуымен аяқталды.

Қонақ оқиғалары

Құрылғанынан бірнеше ғасыр өткеннен кейін, Қайыруанның Ұлы мешіті араб тарихшылары мен географтарының орта ғасырлардағы көптеген сипаттамаларына ие болды. Бұл оқиғалар негізінен ғибадатхананың әртүрлі кезеңдеріндегі құрылысы мен кеңейтуіне, сондай-ақ көптеген ханзадалардың ішкі безендіруге (михраб, минбар, төбелер және т.б.) қосқан үлестеріне қатысты. Осы тақырыпта жазған және оқиғалары сақталған авторлардың ішінде 1727 жылы Тунис регентшілігін аралап, Кайруаннан өткен дәрігер және англикандық діни қызметкер Томас Шоу (16921751) мешітті былай деп сипаттады: "Бірнеше гранитті бағаналардың саны". XIX ғасырдың соңында француз жазушысы Гай де Мопассан өзінің "Жолғап жүрген өмір" атты кітабында Каируанның Ұлы мешітінің салтанатты құрылысына, сондай-ақ сансыз бағаналардың әсеріне таңғалғандығын былай деп білдірді: "Бұл ғибадатхананың ерекше үйлесімділігі ғимаратты қолдап, толтырып, толып, оны қандай болса, солай етіп, оның сұлулығы мен ұлылығын туғызатын осы жұқа шахталардың мөлшеріне және санына байланысты. Олардың түрлі-түсті көптігі көзге шексіз деген сезім береді". ХХ ғасырдың басында Австрия ақыны Райнер Мария Рилке мұнараға деген құрметіне байланысты былай дейді:

Қоршау

Бүгінгі таңда Қайыруанның Ұлы мешітінің қоршауы тоғыз қақпадан (алтысы аулаға, екеуі намаз залына және тоғызыншы қақпа макшураға кіруге мүмкіндік береді) араланады. Олардың кейбіреулері, мысалы, батыс қасбетте орналасқан Баб Аль Ма (су қақпасы), батысқа қарсы бекіністермен қоршалған және төрт бұрышты толобатқа негізделген қабырғалы күмбездермен үстіне орналасқан. Алайда араб географтары мен орта ғасыр тарихшылары Әл-Муқаддаси мен Әл-Бәкри X және XI ғасырларда қазіргіден өзгеше аталатын онға жуық қақпаның бар екендігін хабарлады. Бұл мешіттің қалған бөлігінен айырмашылығы, ғимараттың тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін айналасында елеулі өзгерістер жасалды (көптеген бекіністер қосылды). Сондықтан кейбір жазулар жабық, ал басқалары сақталған. Он үшінші ғасырда жаңа қақпалар ашылды, ең ерекшесі - 1293 жылы салынған Баб Лалла Рихана. Бұл ғимараттың кіреберіс жағы шығып тұрған алаңға айналған, оның екі жағында атпен жасалған аркаларды көтеріп тұрған ежелгі бағаналар орналасқан, ал үстінде күмбез орналасқан. Он үшінші ғасырдың соңында салынғанға қарамастан, Баб Лалла Рихана тоғызыншы ғасырдан басталған барлық ғимараттармен жақсы араласады. Ол төрт жағынан да екі қатарлы аркалармен қоршалған, әртүрлі мәрмәрден, граниттен немесе порфирден жасалған бағаналар қолдаған сәл ат айқасымен ашылған, римдік, ерте христиандық немесе Византиялық ескерткіштерден қайта пайдаланылған, әсіресе Карфагеннен. Оңтүстік портиктің үлкен орталық аркасы әр жағында ритмикалық түрде орналастырылған алты ат айқасы аркасымен қоршалған, олар тіректермен қамтамасыз етілген қос бағаналарға түседі. Жалпы алғанда, оңтүстік портиктің фасадының пропорциялары мен жалпы орналасуы, оның он үш аркасы бар, оның ортасында куполмен тәжтелген жеңістік аркасы бар, француз тарихшысы және әлеуметтанушысы Пауль Себагтың (1919-2004) айтуынша, "қуатты әсемдік ауасы" бар ансамбльді құрайды.

Ауланың ерекшеліктері

Аула мен оны қоршап тұрған галереялар құрамына ені 90 метр, ұзындығы 72 метр болатын ауқымды аумақ кіреді. Ауланың солтүстік бөлігі тақтаймен қапталған, ал қалған жері ақ мәрмәр тақташалардан тұрады. Оның ортасында 1258 жылы (хижра 1843 жылы) мармарға ойылған наски тіліндегі жазуы бар көлденең күн сағаты орналасқан. Оған кіруге кішкентай баспалдақ арқылы жетуге болады. Бұл намаз уақытын анықтайды. Жаңбыр суын жинаушы немесе импульвий, мүмкін Мурадид Бей Мохамед Бей әл Муради (1686 1696) еңбегі, бұл ақ мәрмәрден оюланған ат айқасы аркалармен жабдықталған орталық бассейнде жаңбыр суын (ауланың сәл еңісті бетінде) түсіруді қамтамасыз ететін, содан кейін оны сүзгілеген тапқыр жүйе.

Минарет

Комплекстің солтүстік қасбеті ортасында орналасқан минареттің биіктігі 31,5 метр, әр жағында 10,7 метрлік шаршы негізге орналасқан. Ол қоршаудың ішінде орналасқан және сырттан тікелей кіруге болмайды. Ол үш қабаттан тұрады, соңғысының үстінде қабырғалы кішкентай күмбез орналасқан, ол, мүмкін, мұнараның қалған бөлігінен кейін салынған. Бірінші және екінші қабаттар оқпен тесілген дөңгелек мерлондармен қоршалған. Манара күзет мұнарасы ретінде қызмет етті, сондай-ақ адалдарды дұғаға шақырды. Бұл жерде латын жазуы бар Рим дәуіріндегі тас блоктар бар. Олардың қолданылуы шамамен 725 жылы Умейядтар билеушісі Бишр ибн Сафванның тұсында жасалған жұмыстарға жатады және олар мұнараның түбінде қайтадан қолданылған. Ішкі бөлме 129 баспалдақтан тұрады, оның үстінде баррельді күмбез бар, ол терастарға және минареттің бірінші деңгейіне кіруге мүмкіндік береді. Мұнараның аулалық қасбеті (немесе оңтүстік қасбеті) жарық пен желдетуді қамтамасыз ететін терезелермен, ал солтүстікке, шығысқа және батысқа қарай орналасқан басқа үш қасбеті жебе тәрізді кішкентай саңылаулармен қапталған. Сонымен қатар бұл әлі күнге дейін сақталған ең көне минарет. Оның жасы мен сәулет ерекшеліктеріне байланысты, Қайыруанның Үлкен мешітінің минареті батыс ислам әлемінің барлық минареттерінің прототипі болып табылады: ол Солтүстік Африка мен Андалусияда үлгі ретінде қызмет етті. Оның үлкен пішіні мен қарапайым безендіруіне қарамастан, ол үйлесімді құрылымды және салтанатты көріністі ұсынады.

Күмбездер

Мешіттің бірнеше күмбезі бар, ең үлкені михрабтың үстінде және ауладан намаз залына кіреберіс. Михрабтың күмбезі сегізбұрышты барабанға негізделген, оның екі жағы біршама қуыс, төрт бұрышты негізге орнатылған, оның әрқайсысы үш оңтүстік, шығыс және батыс бетінде бес жартылай дөңгелек аркамен үстіне орналасқан бес жазық түстес нишамен безендірілген. Ортадағы ниша дөңгелек шеңберге оралған жапырақты окулуспен кесілген. Құрылысы тоғызыншы ғасырдың бірінші жартысына (836 жылға қарай) жататын бұл күмбез батыс ислам әлеміндегі ең көне және ең ерекше күмбездердің бірі болып табылады.

Дұға залы

Дұға залы ауланың оңтүстік жағында орналасқан. Оған 17 ағаштан ойылған есіктер арқылы кіруге болады. Үлкен дұға залынан бұрын екі қатар аркалы портик орналасқан, ол ені 70,6 метр, тереңдігі 37,5 метр тік төртбұрышты құрайды. Гипостильді зал сегіз бөлікте 17 аралыққа бөлінеді, орталық кеме кеңірек, сондай-ақ қибла қабырғасының бойындағы бөлік. Олар михрабтың алдында тік бұрышпен қиылысады, бұл құрылғы "T пішіні" деп аталады, ол Самарадағы екі ирақтық мешітте де кездеседі (847 жыл шамасында). Орталық кеме, михрабқа апаратын жеңіске жету аллеясы, дұға залының басқа он алты aisles-тен айтарлықтай жоғары және кең. Оның екі жағында екі қатарлы аркалар орналасқан, олардың үстінде гүлдер мен геометриялық үлгілерден тұратын оюлы гипс безендірілуі бар. Сансыз шағын шыны шамдар орнатылған шамшарлармен жарықтандырылған, кеме ауланың оңтүстік портикасына 1828 жылы Хусейнидтер тұсында жасалған монументальді нәзік оюлы ағаш есіктен ашылады. Бұл сәнді есіктің төрт жапырағы бар, жапырақтың төменгі жағында геометриялық мотивтермен оюланған және жұлдыздар араласқан, типаномда стильді вазамен безендірілген, одан бұралып өсетін сабақтар мен жапырақтар шығады. Намаз залының басқа есіктері, олардың кейбіреулері Хафсидтер заманындағы, негізінен геометриялық үлгілерден (алтыбұрышты, сегізбұрышты, төртбұрышты үлгілер және т.б.) тұратын безендірулерімен ерекшеленеді. (барлық мешіттегі 500-ден астам бағаналардың ішінде), Сбейтла, Карфаген, Хадрумет және Хемту сияқты ескі жерлерден алынған. Бағаналар бағана шахталарына тіреліп, көптеген түрлі пішіндер мен стильдерді ұсынады (Коринф, Иония, Композит және т.б.). Бағаналардың ұңғылары әр түрлі түсті, әр түрлі реңкті мәрмәрден оюланған. Ақ мәрмәрден жасалғандары Италиядан, ал жасыл немесе қызғылт мәрмәрден жасалғандары қазіргі Тунистің солтүстік-батысындағы Кемту карьерлерінен алынған. Намаз залының жабындысы өсімдіктердің мотивтерімен безендірілген суреттелген төбелерден және екі күмбезден тұрады: бірі орталық нефтің басында, екіншісі михрабтың алдында тұр. Соңғысы, оның жарты шарлық шапкасы 24 қуыс саңылаулармен кесіледі, ол екіге топталған он алты нишаның арасында орналасқан сегіз дөңгелек тереземен тесілген дөңгелек мүйіз тәрізді қабыққа және барабанға негізделген. Нишалар ою-өрнектелген тас панельдермен жабылған, олар аглабидтердің сәндік репертуарына тән геометриялық, өсімдік және гүл үлгілерімен әсем безендірілген: қабықтар, үстірт аркалар, розеткалар, жүзім жапырақтары және т.б.

Михраб пен минбар

Михраб - намаз оқыған кезде имамның алдында тұрған қибла (Мекке бағыты) - намаз залының оңтүстік қабырғасының ортасында орналасқан. Оның ішінде пеш тәрізді, екі мәрмәр бағанамен қоршалған, үстінде боялған жартылай ағаш күмбез бар. Михрабтың нишасының ұзындығы 2 метр, биіктігі 4,5 метр, тереңдігі 1,6 метр. Мұсылмандық өнердің алғашқы ғасырлардағы көркем үлгісі болып табылатын мешіттің михрабының композициясы үйлесімділігімен және әшекейлерінің сапасымен ерекшеленеді. Бұл ең көне қуыс михраб үлгісі болып саналады, қазіргі күйінде ол біздің заманымыздың 862-863 жылдарынан басталады. Оның жоғарғы бөлігін 139 жылтыр плитка қоршап тұр (металлдық жылтырмен), әрқайсысының ауданы 21,1 см. және олар шахмат тақтасы үлгісінде диагональ бойынша орналастырылған. Екі топқа бөлінеді, олар тоғызыншы ғасырдың екінші жартысының басына жатады, бірақ олар Бағдадта немесе Кайруанда бағдадтық қолөнерші жасады ма, жоқ па, бұл нақты анықталмаған, бұл құнды коллекцияның шығу тегі туралы даулар мамандарды қозғайды. Бұл плиткалар негізінен гүлдер мен өсімдіктердің мотивтерімен безендірілген (стильді гүлдер, пальма жапырақтары және төменгі люктегі және шашақты асимметриялық жапырақтар) екі серияға жатады: бір полихромды ашық алтыннан ашық, қараңғы немесе окер сары түске дейінгі түстердің мол байлығы, кірпіш қызылдан қоңыр лакқа дейін, екіншісі - түтіннен алтыннан көгілдір алтынға дейінгі әдемі жылтырлық. Олардың айналасындағы қаптамасы XVIII ғасырдан немесе XIX ғасырдың бірінші жартысынан бастап көк түсті өсімдік мотивтерімен безендірілген. Михрабтың атпен жасалған аркасы, жоғарғы жағында сынған және сынған, қызыл мәрмәрден жасалған екі бағанаға сүйенеді, олардың үстінде гүлдер үлгісімен оюланған екі айқас арқалық бар византия стилімен орнатылған, әрқайсысы рельефте куфик жазумен безендірілген. Михрабтың қабырғасы 28 ақ мәрмәр панельдермен қапталған, олар әр түрлі өсімдіктер мен геометриялық үлгілерге, соның ішінде стильді жүзім жапырағы, гүл және қабыққа ие. Ашық жұмыс іспетті нұсқаның артында бірнеше болжамдар жасалған ең көне орын бар. Егер біреу ХІ ғасырдағы андалузиялық тарихшы және географ Әл-Бакридің әңгімесін айтса, онда бұл Каируанның негізін қалаушы Укба Ибн Нафи жасаған михраб, ал Люсьен Голвин бұл ескі михраб емес, бірақ мрамор панельдерді қолдау үшін қолданыла бастаған құрылыс емес деген пікірді бөліседі және немесе Зиадет Алла I (817 838) немесе 862 863 жылдардағы Әбуль Ибрахимнің жұмысына қайта оралады. Мрамордан жасалған қабырғаның үстінде михрабтың орнында манчинильден жасалған жартылай күмбез тәрізді күмбез орналасқан. Қақпаның қалың қаптауы толық боялған, қақпаның қуысы бір-бірімен байланысқан, стильді бес жапыраққа толы жүзүм жапырақтары, үш жапыраққа толы гүлдер мен өткір шоғырлар, барлығы сары түсте түн ортасы көк түсте. Мұсылман әлеміндегі барлық аулалар арасында бұл, әрине, әлі күнге дейін сақталған минбардың ең көне үлгісі. Мүмкін, Каируанның (кейбір зерттеушілер Бағдадқа да сілтеме жасайды) шкафшылар жасаған, ол ерекше әшекейлік байлыққа ие 300-ден астам ұсақ ою-өрнектелген ағаштан тұрады (өсімдіктер мен геометриялық үлгілер Омейядтар мен Аббасидтердің үлгілеріне сілтеме жасайды), олардың ішінде көп сандаған қарағай шоқтары, жүзім жапырақтары, жұқа және икемді сабақтары, ланцет тәрізді жемістер және әр түрлі геометриялық пішіндер (шаршы, алмаз, жұлдыздар және т.б.) оюланған шамамен 90 тікбұрышты панельдер. Минбардың жоғарғы жиегі байтақ және көркем өсімдіктермен безендірілген. ХХ ғасырдың басында минбар мұқият қалпына келтірілді. Он бір ғасырдан астам уақыт бойы өмір сүргеніне қарамастан, тоғызын қоспағанда, барлық панельдер түпнұсқа және жақсы сақталған, минбардың орындалуының нәзіктігі оны Пауль Себагқа сілтеме жасай отырып, исламның ағаш оюының керемет шедевріне айналдырады. Бұл ескі, тоғызыншы ғасырдағы орындық әлі күнге дейін өзінің алғашқы орнында, михрабтың жанында тұр.

Ақсура

Ақсура - бұл минбардың жанында орналасқан, патша мен оның жоғары лауазымды адамдарына жұма намазына қатысуға мүмкіндік беретін, бірақ мұнда жиналған халыққа араласпайтын жеке бөлме. Зирділік князь Аль-Муаз ибн Бадис билік құрған кезде жасалған ағаш өнерінің зергері және XI ғасырдың бірінші жартысынан бастап, ол ислам әлемінде әлі күнге дейін қолданылып жүрген ең көне деп саналады. Бұл - 2,8 метр биіктігі, сегіз метр ұзындығы және алты метр ені бар үш жағынан әр түрлі геометриялық мотивтермен әшекейленген және оюланған самырсын ағашынан жасалған қоршау. Кітапханаға кіру үшін есіктің қасында мармардан оюланған, гүлденген фризбен безендірілген есіктер бар. Кітапхананың терезесі әсем орнатылған, оның екі бағандары ашылудың екі жағына орналасқан, ол алты соқыр аркамен шағылған және тікұшақпен тәжтелген атқыштар аркасы болып табылады.

Суретшілік шығармалар

Укба мешіті исламның аз сандағы діни ғимараттарының бірі болып табылады, оның барлық сәулет және сәндік элементтері сақталған, бұл оның репертуарының байлығына байланысты, ол исламдық сәндік өнер мен сәулет өнерінің шынайы мұражайы болып табылады. Мешіттің беделіне негізделген жұмыстардың көпшілігі әлі күнге дейін сақталуда, ал олардың белгілі бір бөлігі Раққада ұлттық ислам өнерінің мұражайының жинақтарына қосылды; Раққада Кайруаннан оңтүстік-батысқа қарай он шақырым жерде орналасқан. Мешіт кітапханасынан көптеген қалыңдық жазулар мен қолжазбалар жинақталған, олардың ең көнесі тоғызыншы ғасырдың екінші жартысына жатады. Бұл құнды жинақ XIX ғасырдың аяғында француз шығыстанушылары Октав Худас пен Рене Бассеттің 1882 жылы Африка хат-хабарлар журналында жарияланған Тунистегі ғылыми миссиясы туралы баяндамасында айтылған. Хафсидтер кезінде (шамамен 12931294) құрылған түгендеуге сәйкес, бірнеше Құран мен фикх кітаптары бар. Бұл - әл-Маликидің заң әдебиетінің сақталған ең көне қоры. Бұл серияның ең үздік туындыларының бірі - қазіргі уақытта Раккада ұлттық ислам өнерінің мұражайында қойылған көк Құранның беттері. Бұл Хиджраның төртінші ғасырының екінші жартысындағы (оныншы ғасыр) танымал Құраннан алынған. Оның көп бөлігі Тунисте сақталған, ал қалғандары әлемнің көптеген мұражайлары мен жеке коллекцияларында орналасқан. Құф әріптері бар сүрәләр қызғылт түсті пергаментке алтынмен жазылған, олар дауыстылар белгілері жоқ тығыз графикпен ерекшеленеді. Әр сүрелердің басталуы қызыл және көк түстермен таңбаланған, алтын түсті жапырақты жапырақтардан тұратын жолақтармен белгіленеді, ал тармақтар күміс розеткалармен бөлінеді. 1020 жылы Зирид князі Әл-Муазз ибн Бадистің гувернантасы үшін каллиграф Әли ибн Ахмад әл-Варақ көшіріп, жарық түсірген Хадиханың Құран кітабы сияқты басқа да орамалар мен каллиграфиялық Құран да кітапханада болды. Бұл жинақ IX-XI ғасырларды қамтитын Магрибтегі ортағасырлық қолжазбалардың каллиграфиясының тарихы мен дамуын зерттеу үшін бірегей дереккөз болып табылады. Фатимидтердің зирид кезеңінен (оннан он бірінші ғасырдың басына дейін) шыққан қоладан жасалған жарық тәждері (дөңгелек шамдар) сияқты басқа да өнер туындылары бастапқыда мешіттің жиһаздарына тиесілі болды. Бұл поликанделондар қазір Раккаданы қоса алғанда, түрлі Тунистік мұражайларда шашыраңқы орналасқан, олар перфорацияланған мыс пластинаны қолдап тұрған үш тізбектен тұрады, оның айналасында орталық дөңгелек сақина бар, оның айналасында көптеген ат іспетті доғалармен байланысқан және екі көрнекі жердің әрқайсысына жабдықталған 18 тең арақашықтықты бағаналар сәулеленеді. Үш тізбекті ілулі сақинамен жалғастырған әрқайсысы бадам пішіндес финиелмен пластинаға бекітіледі. Жарық тәждері Византия ықпалымен ерекшеленеді, оған Каируаналық қолөнершілер исламдық сәндік репертуардың ерекшеліктерін әкелді (геометриялық және гүлдік мотивтер).

Мұсылман өркениетіндегі рөлі

Біздің заманымыздың тоғызыншы және он бірінші ғасырлары арасындағы ең керемет шағында Кайруан ислам өркениетінің ең үлкен орталықтарының бірі болды және оның білім ошағы ретінде беделі бүкіл Мағрибті қамтыды. Бұл кезеңде Қайыруанның Ұлы мешіті намаз оқу орны және Ислам ғылымдарын оқыту орталығы болды. Оның рөлін орта ғасырлардағы Париж университетімен салыстыруға болады. Діни ой мен Малики заңын тереңдету бойынша зерттеулерден басқа, мешітте математика, астрономия, медицина және ботаника сияқты әлемдік пәндер бойынша түрлі курстар өткізілді. Білімді беруді көрнекті ғалымдар мен теологтар қамтамасыз етті, олардың ішінде Сахнун ибн Саид пен Асад ибн әл-Фурат, Малики ой-пікірін таратуға үлкен үлес қосқан көрнекті заңгерлер, медицинада Исхак ибн Имран мен Ибн әл-Джаззар, математикада Әбу Сахл әл-Кайруани мен Абд әл-Моним әл-Кинди бар. Осылайша, беделді университеттің бас кеңсесі, көптеген ғылыми және теологиялық еңбектері бар үлкен кітапханасы бар мешіт, IX, X және XI ғасырларда Солтүстік Африкадағы ең елеулі зияткерлік және мәдени орталық болды.