Кіріспе

Шотланд австралиялық пионер Фрэнсис Ласселлз (Фрэнк) Жардин (28 тамыз 1841 19 наурыз 1919) - Шотландия австралиялық пионер, ол британдық отарлаудың және Аборигендер иелігінен Ерекше Солтүстік Квинслендтің Кейп-Йорк түбегі мен Торрес бұғазы аймақтарында иеліктен шығарудың алдыңғы қатарлы тұлғасы болды.

Ерте өмір

Фрэнк Джардин 1841 жылы 28 тамызда Жаңа Оңтүстік Уэльстің Британдық колониясындағы Шығыс Метленд маңындағы "Ратлуба" үйінде дүниеге келді. Оның әкесі Джон Джардин 1840 жылы әйелімен бірге Австралияға жер грантын алып, малшы болу үшін келген шотландтық әскери офицер еді. 1842 жылы "Ратлуба" сатылып, Сесил Парк маңында қысқа уақыт өмір сүргеннен кейін, колонияның батысындағы Веллингтон ауданына көшіп барды. Франктың әкесі атақты пасторалдық кватер, Корольдік жерлер комиссары және осы аймақтағы полиция судьясы болды, ол "Гоболион" және "Холмс" сияқты әртүрлі мүлікті сатып алды. Осы жаңа байлықпен Франк пен оның кіші ағалары Сидней грамматикалық мектебінде білім алу үшін Сиднейге жіберілді.

Рокгемптон

1858 жылы Франктың әкесі шекарадағы Порт-Кертис округінде Корольдік жерлер комиссары лауазымына орналасты, ал 1861 жылы Рокхэмптонның полиция судьясы болды. Сиднейдегі оқуын аяқтағаннан кейін Франк Рокхэмптондағы ата-анасы мен бауырларына қосылды және 1862 жылы осы қаладағы жер сату және бөліну бизнесіне қатысты.

Кейп Йоркке сапар

1864 жылы Джардиннің әкесі Джон Джардинді Квинсленд үкіметі тағы бір британдық отарлау аймағындағы судья етіп тағайындады. Бұл жолы ол Кейп-Йорк түбегіндегі британдық аванпостына басшылықты жүктеді. Корольдік теңіз жауынгерлерінің контингенті көмегімен ол 1864 жылдың тамызында сол жаққа жүзіп барып, Сомерсет деп аталатын кішкентай елді мекенді құрды. Франк Джардиннің кіші інісі Александр Уильям Джардинмен бірге Рокгемптоннан мал қорасымен Сомерсетке жаңа форпосты қолдауға арналған мал стансасын құру үшін жер арқылы сапар шегеді деп шешілді. Фрэнк Джардин мен оның ағасы бастапқыда 1864 жылдың мамыр айында Рокхэмптоннан екі бөлек топта сапар бастады, олар ақырында Джон Грэм Макдональдтың Эйнсли өзеніндегі Карпентария Даунс станциясында кездесті. Осы жерден қалған 1000 км ағылшындықтар басып алмаған аймақ арқылы өтті. 1864 жылы 11 қазанда Франк Джардин бастаған біріккен топ Карпентария Даунстан жолға шықты. Ол Фрэнк, оның інісі Алекс, үш малшы, жер өлшегіш, төрт жергілікті полиция қызметкері, 42 жылқы және 250 ірі қара малдан тұратын. Сапар тағы бес айға созылып, бұл уақытта топқа жергілікті тұрғындар үнемі қарсылық білдірді, өйткені олар бұталар мен батпақтар арқылы жолға шығып, кем дегенде алты үлкен өзенді кесіп өтті, соның ішінде кейіннен ағайындардың есімімен аталған Джардин өзені. Олар 1865 жылы 2 наурызда 12 жылқы мен 50 ірі қарамен Сомерсетке жетті. Жардтиннің адамдары денсаулығы нашар болғандықтан аман қалды; олар өлі аборигендердің, өлі жылқылардың және ірі қара малдың және олардың барлық жабдықтарының ізін қалдырды. Жардн өзінің жеке өзі 47 адамды өлтіргенін, ал сапарда жалпы саны 200-ден аса адам қаза тапқандығын мәлімдеді. Екі ағайынды да Корольдік географиялық қоғамның мүшелері болып сайланды және Мерчисон сыйлығын алды.

Point Vallack мал шаруашылығы станциясы

Сомерсетке келгеннен кейін Фрэнк Джардин және оның тобы мал қорабын салуға кірісті. Олар негізгі лагерь үшін Пойнт Валлак елді мекенінен оңтүстікке қарай 2 км жердегі аймақты таңдады, сондай-ақ Сомерсеттен батысқа қарай 15 км жерде орналасқан Локерби деп аталатын лагерь орнатты. Франк 1865 жылдың соңында Брисбенге жөнелтілді, Сомерсеттен отставкаға кеткен әкесі Рокхэмптонға оралды. Алайда Франк Point Vallack және Lockerbie ірі қара мал қораларының иесін сақтап қалды және 1866 жылдың басында аймаққа оралды. Көп ұзамай ол жергілікті аборигендер жерлерінің мал қораларына жоғалғанын жек көретінін және 1866 жылы бірнеше рет құрылыстарды өртеп, ондаған малдарды өлтіруге тырысқанын анықтады. Сомерсеттегі жаңа полиция судьясы Жардтиннің аборигендермен күресу әдісі - оларды атып өлтіру екенін атап өтті. 1867 жылы Жардн Арал аралына жазалау экспедициясына басшылық етті, онда он адам атып өлтірілді. Жергілікті ауызша дәстүр бойынша, осы уақытта Жардтин өзінің малшылары мен жергілікті сарбаздарымен бірге қазіргі Бамага қаласының маңында тағы бір үлкен топты атып тастады.

Сомерсеттегі полиция судьясы

1867 жылдың желтоқсанында Франк Джардинді мал шаруашылығына әлі де жауапты болған кезде Квинсленд үкіметі Сомерсетте полиция судьясы етіп тағайындады. Бұл тағайындау Джардинге Кейп-Йорк аймағында үлкен билік берді, өйткені ол қазір үкіметтің өкілі болды, жердің көп бөлігі жеке меншігінде болды, Сомерсетте орналасқан жеті полиция констеблін бақылады және сонымен қатар онымен бірге 1864 жылы жер аударылған сапарда бірге болған төрт жергілікті әскерге қолбасшылық етті. 1869 жылы маусымда Жардн "Спервер" атты жемшөп саудалайтын кеме капитаны мен экипажының Торрес бұғазындағы Муралаг аралында тұратын Каурарег халқынан өлтірілгенін және олардың қайығын өртеп жібергенін анықтады. Келесі 12 айда Фрэнк Джардин мен Генри Честер (Сомерсетте уақытша алмастырушы судья болған) Муралаг аралына кем дегенде екі үлкен жазалау экспедициясын жүргізді. 1869 жылдың шілдесінде Жардн өзінің жергілікті әскерлері мен қарулы экипажымен "Мелани" кемесінен аралдағы ауылға таңертең шабуыл жасап, көптеген адамдарды өлтірді. Жарддин Каурарегтер "Спервер" кемесі капитанының әйеліне тұтқындық жасап отыр деп ойлағандықтан, жазалау шаралары ұйымдастырылды. 1870 жылы сәуірде Честер 45 полиция және көмекшілердің қарулы тобын басқа Муралаг ауылына шабуылға алып барды. Ауыл өртеніп, 20 адам тұтқынға алынды, олардың үшеуі жақын маңдағы жағажайда жазасын тартты. Кейіннен капитанның әйелі Мельбурнда тұрғаны анықталды. 1871 жылы қазан айында Жардн Лондон миссионерлік қоғамының миссионерлерінің келгенін хабарлады, олар Сомерсетті Торрес бұғазының аралдарына христиан дінін енгізу үшін негіз ретінде қолданды, бұл процесс "Нұрдың келуі" деп аталды.

Жұмбақ анасы саудашысы

1872 жылдан бастап Жардэн Торрес бұғазындағы жемшөп саудасының табысты анасына қатты араласты. Ол өзінің қол астындағы полиция констебльдері мен жергілікті полиция әскерлерін пайдаланып, мұраны жинау үшін мемлекеттік және жеке қайықтарда суға секірушілерді алды. Содан кейін ол Сиднейге жеке пайда үшін сатылып, жеткізілетін. Ол өзінің кіші ағасы Чарльз Жардэнді өзінің іс-әрекетін тексеріп қараудан аулақ болу үшін інжу-маржан лицензиясының ресми иесі етіп қойды. Алайда Брисбендегі баспасөз көп ұзамай оның биліктегі лауазымын жеке пайдасы үшін пайдаланған деген сыбайлас жемқорлық әрекеттерін әшкереледі. Бұл жанжал Франк Жардиннің 1873 жылы Сомерсеттегі полиция судьясы лауазымынан босатылуына әкелді. Бірнеше тергеулер жүргізілді, бірақ Жардинге ешбір айып тағылмады, негізінен куәгерлер куәлік беруге дайын болмағандықтан және Квинсленд премьері Артур Хантер Палмер оның жеке досы және ықтимал серіктесі болғандықтан. Жардн, мемлекеттік қызметтен шығарылса да, Торрес бұғазында өзінің інжу-маржан операцияларын жалғастыра алды және Наги аралында үлкен інжу-маржан стансасын құрып, өнеркәсіптегі инвестициясын тез кеңейтті. Жардтиннің Сомерсет полиция судьясы ретінде жасаған соңғы әрекеттерінің бірі - оның перл қайықтарының бірінің капитанын өлтірген Сомерсеттен 50 км жерде тұратын аборигендер тобына қарсы тағы бір жазалау миссиясын жүргізу болды. Оның жергілікті полиция қызметкерлерінің көмегімен "кең көлемде қырғын" болды. Өкінішке орай, сол жылы үкімет Торрес бұғазындағы операцияларды Сомерсеттен Бейсенбі аралына көшіру туралы шешім қабылдады және Фрэнк Джардинге Кейп-Йорктегі ескі жерді сатып алу туралы ұсыныс жасады. Ол келісті, ал Квинсленд премьері Джон Дуглас Джардиннің британдықтардың мүддесін сол аймақта әлі де отарлауға қарсылық танытып жүрген Ядхаигана халқынан қорғай алатынын атап өтті.

Сомерсетке оралу

Франк Джардин 1878 жылдың қаңтар айында Сомерсеттегі ғимараттар мен қоршаған мал қораларын иеленді. Оның Наги аралындағы інжу-маржан операцияларын Сэна Солияның ағайындысы Джеймс Миллс, Миллс секілді әйелдердің ата-бабасы басқарып, ақырында өз қолына алды. Жардн келесі 41 жыл бойы отбасымен Сомерсетте тұрып жатты. Осы уақыт аралығында ол өзінің інжу-маржан бизнесін кеңейтіп, Үлкен Барьерлі Рифтің шығыс шеттерінен және тіпті Луизиада архипелагынан қабық жинайтын luggers сатып алды. Сонымен қатар ол Азия нарығына теңіз қызанағын жеткізу үшін кемелер сатып алатын. Ол сондай-ақ 1882 жылы Дуси өзенінде Бертихау мал қорасын құрып, жер иелігін кеңейтті. 1890 жылы "РМС Кветта" кемесі апатынан кейін, олар өздерін аймақтағы көрнекті және құрметке ие тұлғалар ретінде нығайтты. 292 адамды алып бара жатқан кеме Сомерсет маңындағы Олбани аралының маңында белгісіз бір жартасқа соғылып, тез батып кетті. Жардэн өзінің қайықтары мен экипажымен құтқару операциясы ұйымдастырды, ол 36 адамды құтқарып қалды. Жергілікті жергілікті тұрғындармен болған жанжалдар да жалғасты. Бертихаудың алғашқы қожалықтары 1888 жылы оның мал шаруашылығын сол жерге ауыстыруға тырысты. Одан кейін жергілікті полиция жазалау миссиясын жүзеге асырды. Жардинге және басқа операторларға тиесілі інжу-маржан және трепанг жүктерін Bertiehaugh және Ducie өзендеріндегі жергілікті тұрғындарды мәжбүрлі еңбекке мәжбүрледі. 1893 жылы Джардиннің қызметкерлерінің бірі, капитан Сэмюэл Роу, Дуси өзенінен алынған адамдар тобынан қаза тапты. Бұдан кейін жергілікті полиция екі ауқымды операция ұйымдастырды. Олар Бертихау ауданындағы аборигендерге жазалау шараларын қолданды. Бертихаудың меншігі қазір Стив Ирвин Жабайы табиғат қорығы деп аталады және Терри Ирвинге тиесілі.

Жарденин қазынасы

1891 жылдың басында Жардтиннің ірі жемшөп және трепанг (беше де мер) флотының бірі, шкуна Ланкашир Ласс (1869-1895), капитан Сэмюэл Роу трепанг кезінде коралл рифінде кеме апатын тапқанын хабарлады. Табылған заттарға зәкір, кішкентай темір емес пушка және 160 фунт (72 кг) испан доллары кіреді, олардың құны 300 фунттан асады деп бағаланады. Үш монетаның күні берілген, ең көнесі 1800, 1814 ж. және өте анық емес 1833 ж. ең жас болып көрінді. Ауа райының нақты орны құпия сақталды. 1891 жылдың 22 мамырында Бейсенбі аралынан экспортталған тауарлар арасында "6 қорап монета" (монеталар) болды, олар Лондонға, Англияға "Тароба" пароходы арқылы жіберілді. Брисбендегі Квинсленд булы кемесі Тара 1891 жылы 20 қарашада Лондонға бара жатқанда Бейсенбі аралына тоқтады. The Pall Mall Gazette (Лондон) 1892 5 қаңтарда Торрес бұғазының қазынасы болып табылатын көптеген мың фунт құндылықтардың көп мөлшерде келгені туралы хабарланды. Келесі күні "Ливерпуль Меркурий" газетінде "Брисбеннен "Тара" пароходы келді, оның ішінде 6600 фунт стерлинг бар" деп жазылған. 1897 жылы Персиваль Питман Отридж (1863-1938) - маржан флотының иесі, монеталардың егжей-тегжейін хабарлады. Испанияның долларлары 1713-1823 жылдар аралығында жасалды, ал табылған жалғыз алтын монета 1819 жылы жасалған испандық онса болды. 1911 жылы Жардн кеме апатының "Портлок рифінің лагунасында" екенін айтты, бірақ нақты орнын атамады. Роу 1891 жылы "Ұлы барьер тізбегінің шеткі сыртындағы рифте" деп айтқан. Кейбіреулер Портлок рифін Ұлы Барьерлік рифтің солтүстік шегі деп атайды. Жардн кеме испандық екендігіне тоқталмай, оның қоңырауы табылмаған сияқты. Испанияның доллары кеңінен қолданылғандықтан, көптеген елдердің кемелері тауарлар үшін едәуір мөлшерде ақша алып жүретін. Кеме "Сан" (1819 жыл), Калькутта бригі, капитан Гиллетт 1826 жылы 10 мамырда 40 000 испан долларымен Сиднейден Торес бұғазы арқылы Батавия, Сингапур, Калькуттаға жөнелтілді. 27 мамырда Шығыс даланың оқшауланған бөлігінде апатқа ұшырағаны хабарланды. Кеме бірден-ақ бөлшектеніп, 2 қайық Мерге (Мюррей аралы) қарай бет алды. 24 адаммен бірге ұзын қайық Мердің көз алдындағы жартастан жоғалып кетті. Джон Манроу кемесі капитаны Гиллетт пен тағы 11 адам 1 маусымда Мерге келіп, оларды Калькуттаға алып кетті.

Кейінгі өмір, өлім және мұра

1897 жылы Жарден Торрес бұғазындағы жемшөп балық шаруашылығының бас инспекторы лауазымына ұсынылды, бірақ тағайындалу мүмкін болмады. 1900 жылдардың басында ол бейбітшілік төрешісі болды және Мапун қаласында абориген қызын миссионердің қамшылауына қатысты тергеуді басқарды. Алайда қартаю мен ауру оны нашарлап бара жатқан Сомерсет фермасында ұстады. Фрэнк Жардин 1919 жылы 19 наурызда 77 жасында алапес ауруынан қайтыс болды. Ол Сомерсетте Самуалық келіні Сана Солиямен бірге жерленген. Олардың қабірлері қазір мұра ретінде саналатын Сомерсет қабірлерінің бөлігі болып табылады. Жард өзені де, Склеропаж джардини деп аталатын баррамунди балықтарының бір түрі де оның есімімен аталған. Оның өмірі 1953 жылы австралиялық радиода "Кейп-Йорк Пионері" атты бағдарламаға бейімделген.