Берк пен Уиллстің Австралияны теңізден теңізге аттастыру сапары

Кіріспе

Австралиялық зерттеу экспедициясы (1860–61)

Берк пен Уиллз экспедициясы 1860–61 жылдары Австралиядағы Виктория Корольдік қоғамы ұйымдастырды. Бастапқыда Роберт О’Хара Берк басқарған 19 адамнан тұрды, ал Уильям Джон Уиллз оның орынбасары болды. Экспедицияның мақсаты – Австралияны оңтүстіктегі Мельбурннен солтүстіктегі Карпентария шығанағына дейін, шамамен 3250 километрге (2000 шақырымға жуық) кесіп өту еді. Ол кезде Австралияның ішкі аймақтарының көп бөлігі аборигендер емес адамдар тарапынан зерттелмеген және еуропалық қоныс аударушыларға көбінесе белгісіз болды. Экспедиция Мельбурннен қыс мезгілінде жолға шықты. Ауа райының нашар болуы, жолдардың қиындығы және ат арбаларының бұзылуы салдарынан алға жылжу басында баяу болды. Дарлинг өзені бойындағы Мениндиде топты бөлгеннен кейін, Берк сәтті ілгерілеп, жаздың басында Купер Крикке жетті. Экспедиция Куперде депо лагерін құрды, ал Берк, Уиллз және тағы екі адам солтүстік жағалауға қарай аттанды (бірақ батпақты жер оларды солтүстік жағалауға жетуден тоқтатты). Қайта оралу жолы кешігулермен және муссонды жаңбырлармен қиындыққа толы болды, ал олар Купер Криктегі депоға жеткенде, оның бірнеше сағат бұрын тасталғанын анықтады. Берк пен Уиллз 1861 жылғы 30 маусымда немесе оған жуық уақытта қайтыс болды. Көптеген құтқару экспедициялары жіберілді, олардың барлығы жаңа географиялық жаңалықтар ашты. Барлығы жеті адам қаза тапты, ал тек бір адам, ирланд сарбазы Джон Кинг экспедициямен құрлықты кесіп өтіп, Мельбурнға аман-есен оралды.

Өмірбаян

1851 жылы Викторияда алтын табылды және одан кейінгі алтын асығы көшіп келушілердің көптеп келуіне әкелді, жергілікті халық 1851 жылы 29 000-нан 1861 жылы 139 916-ға дейін өсті (сол кезде Сиднейде 93 686 адам тұрды). Колония өте байып, Мельбурн Австралияның ең ірі қаласы және Британ империясының екінші ірі қаласы болып жылдам өсті. Бұл өсім қырық жылға созылды және «тамаша Мельбурн» дәуірінің басталуын қадағалады. Англия, Ирландия және Германиядан келген білімді алтын іздеушілердің көптеп келуі мектептердің, шіркеулердің, ғылыми қоғамдардың, кітапханалар мен өнер галереяларының қарқынды өсуіне ықпал етті. Мельбурн университеті 1855 жылы, ал Виктория мемлекеттік кітапханасы 1856 жылы құрылды. Викторияның философиялық институты 1854 жылы құрылып, 1859 жылы Корольдік жарлық алғаннан кейін Викторияның Корольдік қоғамына айналды. 1855 жылы Австралияны Явадағы жаңа телеграф кабеліне, содан кейін Еуропаға қосу үшін Австралияның құрлық үстіндегі телеграф желісінің мүмкін болатын бағыттары туралы пікірлер айтылды. Телеграф желісінің орталығы болудың экономикалық пайдасын мойындаған үкіметтермен қатар, колониялар арасында бағыттар үшін қызыл тісті бәсеке болды. Цейлоннан Батыс Австралиядағы Албаниге дейін, немесе Явадан Австралияның солтүстік жағалауына дейін, содан кейін шығыс жағалауына немесе континенттің ортасы арқылы Аделаидаға дейін бірнеше бағыттар қарастырылды. Виктория үкіметі 1860 жылы континентті кесіп өту үшін Бёрк пен Уиллс экспедициясын ұйымдастырды. Оңтүстік Австралия үкіметі Оңтүстік Австралия мен солтүстік жағалау арасындағы маршрутты табуға экспедицияны ынталандыру үшін 2000 фунт стерлинг сыйлық ұсынды. Жаңа Оңтүстік Уэльс және Оңтүстік Австралияның көршілес колонияларында құрлықты зерттеуге қызығушылық жоғары болса, Викторияда ынта-жігер шектеулі болды. Тіпті Корольдік қоғамның қор жинау комитетіне түскен 1000 фунт стерлингтік анонимді сыйлық (кейін Амброз Кайттен екені анықталды) көп қызығушылық тудырмады және 1860 жылға дейін жеткілікті қаражат жиналып, экспедиция жиналды. Зерттеу комитеті Викториялық зерттеу экспедициясының жетекшісіне үміткерлерді іздеді. Комитет мүшелерінің тек екеуі – Фердинанд фон Мюллер және Вильгельм Бландовски ғана зерттеу тәжірибесіне ие болды, бірақ фракциялардың салдарынан екеуі де үнемі дауыс беруден бас тартылды. Бірнеше адам жетекші лауазымға қарастырылды және Қоғам 1860 жылдың басында бірқатар отырыстар өткізді. Роберт О'Хара Бёрк комитет дауыс беру арқылы жетекші болып таңдалды, ал Уильям Джон Уиллс геодезист, навигатор және үшінші басшы болып ұсынылды. Бёрктің зерттеуде тәжірибесі болмағандықтан, оның экспедицияны басқаруға таңдалуы таңғаларлық. Бёрк – Австрия армиясының ирланд туған бұрынғы офицері, кейіннен полиция инспекторы болды, бірақ ол далалық өнерге қабілетсіз болды. Уиллс Бёркке қарағанда далада өмір сүруге жақсы дайын болды, бірақ миссияға ең көп зиян тигізгені Бёрктің басшылығы болды. Сапар кезінде сою үшін мал алып кетудің орнына Комитет құрғатылған етпен тәжірибе жасауды шешті. Бұл үшін үш қосымша вагон қажет болды және экспедицияны айтарлықтай баяулатты.

Gold was discovered in Victoria in 1851 and the subsequent gold rush led to a huge influx of migrants, with the local population increasing from 29,000 in 1851 to 139,916 in 1861 (Sydney had 93,686 at the time). The colony became very wealthy and Melbourne grew rapidly to become Australia's largest city and the second largest city of the British Empire. The boom lasted forty years and ushered in the era known as "marvellous Melbourne". The influx of educated gold seekers from England, Ireland and Germany led to rapid growth of schools, churches, learned societies, libraries and art galleries. The University of Melbourne was founded in 1855 and the State Library of Victoria in 1856. The Philosophical Institute of Victoria was founded in 1854 and became the Royal Society of Victoria after receiving a Royal Charter in 1859. By 1855 there was speculation about possible routes for the Australian Overland Telegraph Line to connect Australia to the new telegraph cable in Java and then Europe. There was fierce competition between the colonies over the route with governments recognising the economic benefits that would result from becoming the centre of the telegraph network. A number of routes were considered including Ceylon to Albany in Western Australia, or Java to the north coast of Australia and then either onto east coast, or south through the centre of the continent to Adelaide. The Government of Victoria organised the Burke and Wills expedition to cross the continent in 1860. The Government of South Australia offered a reward of £2000 to encourage an expedition to find a route between South Australia and the north coast. While interest in inland exploration was strong in the neighbouring colonies of New South Wales and South Australia, in Victoria enthusiasm was limited. Even the anonymous donation of £1,000 (later discovered to be from Ambrose Kyte) to the Fund Raising Committee of the Royal Society failed to generate much interest and it was 1860 before sufficient money was raised and the expedition was assembled. The Exploration Committee called for offers of interest for a leader for the Victorian Exploring Expedition. Only two members of the committee, Ferdinand von Mueller and Wilhelm Blandowski, had any experience in exploration but due to factionalism both were consistently outvoted. Several people were considered for the post of leader and the Society held a range of meetings in early 1860. Robert O'Hara Burke was selected by committee ballot as the leader, and William John Wills was recommended as surveyor, navigator and third in command. Burke had no experience in exploration and it is strange that he was chosen to lead the expedition. Burke was an Irish born ex officer with the Austrian army, and later became police superintendent with virtually no skills in bushcraft. Wills was more adept than Burke at living in the wilderness, but it was Burke's leadership that was especially detrimental to the mission. Rather than take cattle to be slaughtered during the trip the Committee decided to experiment with dried meat. The weight required three extra wagons and was to slow the expedition down appreciably.

түйелер

Түйелер әлемнің басқа бөліктерінде шөлді зерттеуде сәтті пайдаланылған, бірақ 1859 жылға дейін Австралияға барлығы жеті түйе әкелінген болатын. Виктория үкіметі Джордж Джеймс Лэнделлді шөлді зерттеу мақсатында Үндістаннан 24 түйе сатып алуға тағайындады. Жануарлар 1860 жылдың маусым айында Мельбурнға жеткізілді, ал Барлау комитеті Джордж Коппиннің Креморн бақшасынан тағы алты түйені сатып алды. Бастапқыда түйелер Парламент үйінің маңрайларында, кейіннен Корольдік саябаққа көшірілді. Экспедицияға 26 түйе қатысты, ал алтауы (екі аналық, екі жас бұзауы және екі аталық) Корольдік саябақта қалды.

Купер сағасы

1860 жылы Купер-Крик еуропалықтар зерттеген жердің шеткі шегі еді, өзенге 1845 жылы капитан Чарльз Стюрт, ал 1858 жылы Аугуст Чарльз Грегори келген болатын. Берк экспедициясы 11 қарашада Куперге жетті және LXIII лагерінде (63-ші лагерь) қойма құрды. Осы лагердің солтүстігіне 90 мильдік барлау сапары барысында Уиллс 3 түйені жоғалтып, қоймаға кері қайтуға мәжбүр болды.

Карпентария шығанағы

Карпентария шығанағына жасаған сапар жақсы өтті, жақында жаңбыр жауып, су табу оңай болды, ал аборигендер күткендей емес, бейбіт болды. 1861 жылдың 2 ақпанында топ Биньо өзенінің жағасында, Флиндерс өзенінің дельтасының бір саласында ХХІХ лагерь (Камп 119) құрды, Уиллз бұл жердің тұзды және толқынды екенін байқаған еді. Теңіз жақын екенін білген Бёрк пен Уиллз түйелерді 119-шы лагерьде қалдырып, Кинг пен Грейді қалдырып, батпақтар арқылы жағалауға бет алды. Олар аборигендердің ям егістігі және үлкен үйі бар елді мекеніне дейін соққан жолмен жүрді. Кейбір Кукатж тайпасының ер адамдары оларға дұрыс бағытты көрсетті. 1861 жылдың 11 ақпанында олар Карпентария шығанағының жағалауына жеткен немесе көрген болуы мүмкін, бірақ мұны растайтын құжаттама жоқ. Осы кезде олардың азық-түлігі азайып қалды. Оларда 27 күндік азық қалған еді, бірақ Купер-Крикке сапар 59 күнге созылған. Бёрк пен Уиллз 119-шы лагерьге оралып, 13 ақпанда кері жолға шықты. 2005 жылы түйе сүйектерін табу үшін экспедиция ұйымдастырылды. Азық-түлік қорын толықтыру үшін олар гүлді өсімдік – портулаканы жеді. Грей сондай-ақ питонды ұстады (вероятно, Aspidites melanocephalus, қара бас питон), оны жеді. Бёрк пен Грей бірден дизентерияға шалдықты. Грей ауырған, бірақ Бёрк оның "алданып жатыр" (сақтану) деп ойлады. 25 наурызда Бёрк өзенінде (қазіргі Булия қаласынан оңтүстікке қарай) Грей скиллиголи (сулы ботқа) ұрлап тұрып, Бёрк оны ұрып-соқты. 8 сәуірде Грей жүре алмады; 17 сәуірде дизентериядан Полигонум батпағы деп аталатын жерде қайтыс болды. Грей қай жерде қайтыс болғаны белгісіз, бірақ ол Оңтүстік Австралиядағы Қырғын көлі деп есептеледі. Бёрк Грейді өлтірген деген болжам жоққа шығарылғанмен, Бёрктің салған жазасының ауырлығы көп талқыланды. Үш тірі қалған адам Грейді жерлеу үшін бір күнге тоқтады және күш-қуатын қайта жинады – олар аштықтан және шаршаудан өте әлсіз болған. Олар 21 сәуірде Купер-Крикке жетті, бірақ Уильям Брахе басқарған қойма бірнеше сағат бұрын тасталып кеткенін көрді.

The journey north to the Gulf of Carpentaria went smoothly with recent rains making water easy to find and the Aborigines, contrary to expectations, being peaceful. Around 2 February 1861, the group formed Camp CXIX (Camp 119) on the banks of the Bynoe River, an arm of the Flinders River delta, which Wills had noticed to be salty and tidal. Knowing that the sea must be close, but with the ground being boggy, Burke and Wills decided to leave the camels behind with King and Gray at Camp 119, and set off through the swamps to the coast. They followed a path which led to an Aboriginal community with a yam field and a very large hut. Some of the resident Kukatj men pointed them in the best direction. It is assumed that on 11 February 1861 they may have reached or viewed the shores of the Gulf of Carpentaria, but there is no documentary evidence of this. By this stage, they were desperately short of supplies. They had food left for 27 days, but it had already taken them 59 days to travel from Cooper Creek. Burke and Wills rejoined the others at Camp 119 and started the return journey on 13 February. mounted an expedition to verify the discovery of camel bones in 2005. To extend their food supply, they ate portulaca, a flowering plant. Gray also caught an python (probably Aspidites melanocephalus, a black headed python), which they ate. Both Burke and Gray immediately came down with dysentery. Gray was ill, but Burke thought he was "gammoning" (pretending). On 25 March on the Burke River (just south of what is now the town of Boulia), Gray was caught stealing skilligolee (a type of watery porridge) and Burke beat him. By 8 April, Gray could not walk; he died on 17 April of dysentery at a place they called Polygonum Swamp. The location of Gray's death is unknown, although it is generally believed to be Lake Massacre in South Australia. While the possibility that Burke killed Gray has been discounted, the severity of the beating Burke gave has been widely debated. The three surviving men stopped for a day to bury Gray, and to recover their strength – they were by this stage very weak from hunger and exhaustion. They finally reached Cooper Creek on 21 April, only to find that the depot in charge of William Brahe had been abandoned several hours earlier.

Брахе мен Райттың әрекеттері

Бёрк Брахе мен деподағы топты Купердегі лагерьде 13 апта бойы күтіп отыруға өтінген. Топ 18 апта күтті, азық-түліктері азайып, скорбуттың әсерін сезіне бастады; олар Бёрк шығанақтан ешқашан қайтып оралмайды деп ойлады. Деподағы адамдардың бірі, Уильям Паттон, аттан құлап аяғын жарақаттағаннан кейін Брахе Мениндиге қайтуға шешім қабылдады, бірақ кетер алдында Бёрк қайтып келген жағдайда қолдануға болатын азық-түліктерді жерледі және сол орынды белгілеу үшін бір ағашқа хабар жазды. Бір ағашта екі белгі бар: біреуі келу және кету күнін көрсетеді – "DEC 6 60" және "APR 21 61", ал екіншісі "B" (Бёрк үшін) әрпін және (лагерь) 65 санын рим цифрларымен көрсетеді: "B" үстінен "LXV". Күн белгісі біртіндеп жабылып, қазір тек лагерь нөмірінің белгісі ғана көрінеді. Жанындағы кішірек ағашқа Брахе "DIG" (қаз) деген нұсқауды жазды. Нақты мәтіні белгісіз, бірақ оны "DIG", "DIG under", "DIG 3 FT N. W.", "DIG 3FT N. E." немесе "DIG 21 APR 61" деп әртүрлі еске алады. 1899 жылы Джон Дик жақын маңдағы ағашқа Бёрктің бейнесін, оның және әйелінің әріптерін, сондай-ақ күнін жазды.

Райттың сапары

Осы уақытта Уильям Райт басқарған, Мениндиден Купер-Крик қоймасына жабдықтар мен адамдарды жеткізу миссиясы қатты қиындықтарға тап болды. Райт тобы 1861 жылдың қаңтар айының соңында ғана Мениндиден жолға шығып, ыстық ауа райы мен судың жетіспеуіне байланысты өте баяу ілгеріледі. Олар сәуір айының басында бірнеше адамдарының денсаулығы нашарлаған күйде Бюло өзеніне жетті. Райт үлкен лагунада, жақын жерде бірнеше "шебер жасалған балық аулау бөгеттерін" салған Галали тайпасының жерінде орналасты. Галали тайпасы Райт тобын лагерьтен кетуге мәжбүрледі, ал Райт қорғану үшін бекініс салды. Сәуір айының қалған бөлігінде Райт ауру адамдарына байланысты лагунада қалып, қозғала алмады. Ақырында, үш адам – доктор Людвиг Беккер, Чарльз Стоун және Уильям Перселл көз жұмды. Айдың соңында Галали тайпасының үлкен тобы бекіністі бұзуға тырысты, Райт тобы оларға оқ атып, таратып жіберді. Райт тобының мүшесі Уильям Ходжкинсон кейіннен осы қақтығыстың суретін салды.

Брах Райтпен бірігіп отыр

29 сәуірде Брахе тобы сегіз күн бұрын Купер-Крик қоймасынан кетіп, Булу өзеніне жетті. Олар Райт тобымен бірігіп, қалған адамдарын құтқару үшін Мениндиге қайтып бара бастады. Алайда Райт пен Брахе Берк қайтып келген-келмегенін білу үшін Купер-Крик қоймасына соңғы рет тез барып қалуды шешті. Екі адам 8 мамыр күні жексенбіде келген кезде, Берк қазірдің өзінде Үмітсіз тауға кеткен болатын, ал лагерь қайтадан бос қалды. Бёрк пен Уиллз осы уақытқа дейін 56 шақырым қашықтықта болды. Ағаштың белгісі мен күні өзгермегендіктен, Брахе мен Райт Берк қайтып келмеді деп ойлады және қорлықтары әлі де көмілгенін тексеруді ойламады. Олар негізгі топқа қосылып, Мениндиге оралды. Қалған екі түйенің бірі, Ланда, Минки су айдынында батқан кезде атып өлтірілді, ал екіншісі, Раджа, 7 мамырда құлдырап кетті. Жүк тасуға жануарлары болмағандықтан, Берк, Уиллз және Кинг Купер сағасынан кете алмай, Стрезелецки шөлінен Үмітсіз тауға дейін жеткілікті су тасымалдай алмады, сондықтан үш адам сағадан шыға алмады. Олар бірнеше күн бойы Яндруванданың бірнеше елді мекенінде болып, балық, нарду, жергілікті тышқандар мен падлу сияқты түрлі пісірілген тағамдарды жеп, тойына дейін жеп отырды. Оларға ұйықтауға гуньяхтар, ал дәмдеуіш ретінде питури берілді. Кейбір Яндрувандалар тіпті түнде отты сақтап, зерттеушілердің суық тимеуі үшін күтім жасады. Алайда 10 мамырға қарай бұл Яндрувандалар кетіп қалды, ал үш адам өзіне-өзі көмектесуге мәжбүр болды. Олар басқа аборигендердің лагерьдерін іздеді, бірақ таба алмады, сондықтан келесі екі аптада нардду өсіп тұрған жердің жанында лагерь құрып, осы тағамды өздері дайындады. Берк пен Уиллздің қайтыс болған нақты күндері белгісіз, Викториядағы әртүрлі ескерткіштерінде әртүрлі күндер көрсетілген. Барлау комитеті екі зерттеушінің де 1861 жылдың 28 маусымында қайтыс болғанын белгіледі. Берк пен Уиллз қайтыс болғаннан кейін Кинг тастап кетілген абориген лагерінен екі апталық нардду ұнын тапты. Ол сол кезде оған азық-түлік пен баспана беруге дайын болған Яндруванда тобымен кездесті. Олар 1861 жылдың 26 маусымында Альфред Уильям Хоуиттің басшылығымен Мельбурннан аттанды. Лодон өзенінде Хоуит Купер-Крикке қайтып келе жатқан Брагемен кездесті. Брахе Берктің қайда екенін білмейтіндіктен, Хоуит жоғалған топты табу үшін әлдеқайда үлкен экспедиция қажет деп шешті. Үш адамын өзенде қалдырып, Хоуит Барлау комитетіне мәлімет беру үшін Брахемен Мельбурнға оралды. 30 маусымда кеңейтілген экспедиция Берктің ізін жалғастырды. 8 қыркүйекте топ Купер-Крикке жетті, Уильям Генри Норман басқаратын HMVS Victoria Виктория шығанағынан Викторияға жүзіп келді, оған Карипентрия шығанағын іздеу тапсырылған. Виктория үкіметі Firefly (188 тонна, 1843 жылы салынған) кемесін де жалдады. Кемелер 1 қыркүйектегі дауыл кезінде бөлініп кетті, ал Firefly Сэр Чарльз Харди аралдарының жағасына соқты. Экипаж кемеде тесік жасап, 26 жылқыны құтқарып алды. Көп ұзамай Виктория да келді. Firefly жөнделіп, Викториямен сүйреліп әкетілді. Олар 22 қыркүйекте саяхатын қайта бастады, 29 қыркүйекте Сверс аралы мен Альберт өзенінің жанына жетті, онда олар бриг Gratia және викториан үкіметі қолдау ретінде жалға алған шхуна Native Lass кездесті. Олар Бентинк аралында болып, оның "қастық жерлестер" мекендегенін көргеннен кейін, Сверсте құрлықтағы база құрды.

On April 29, Brahe's group arrived at the Bulloo River after abandoning the Cooper Creek depot eight days previously. They united with Wright's group and started to head back to Menindee to try and save their remaining men. However, Wright and Brahe decided to make one last quick excursion to the Cooper Creek depot to see if Burke had returned. When the two men arrived on Sunday, 8 May, Burke had already left for Mount Hopeless, and the camp was again deserted. Burke and Wills were 35 mile (56 km) away by this point. As the mark and date on the tree were unaltered, Brahe and Wright assumed that Burke had not returned, and did not think to check whether the supplies were still buried. They left to rejoin the main party and return to Menindee. One of the two remaining camels, Landa, was shot when he became bogged in Minkie Waterhole and the other, Rajah, later collapsed on 7 May. Without pack animals, Burke, Wills and King were unable to carry enough water to leave Cooper Creek and cross the Strzelecki Desert to Mount Hopeless, and so the three men were unable to leave the creek. They spent the next few days at several Yandruwandha communities where they were given a variety of cooked foods including fish, nardoo, native rats and padlu, which they ate until full. They were given gunyahs to sleep in and given the stimulant pituri to chew. Some Yandruwandha even stayed attentive to their fire at night, so the explorers wouldn't get cold. However, by 10 May these Yandruwandha had moved on and the three men had to fend for themselves. They tried to find some other Aboriginal camps but were unable to locate any, and had to make do for the next two weeks camping next to a nardoo patch, preparing this food themselves. The exact dates on which Burke and Wills died are unknown and different dates are given on various memorials in Victoria. The Exploration Committee fixed 28 June 1861 as the date both explorers died. After the deaths of both Burke and Wills, King found a two weeks supply of nardoo flour at an abandoned Aboriginal camp. He then came across a group of Yandruwandha willing to give him food and shelter, left Melbourne on 26 June 1861 under the leadership of Alfred William Howitt. At the Loddon River, Howitt met Brahe, who was returning from Cooper Creek. As Brahe did not have knowledge of Burke's whereabouts, Howitt decided a much larger expedition would be required to find the missing party. Leaving three of his men at the river, Howitt returned to Melbourne with Brahe to update the Exploration Committee. On 30 June, the expanded expedition left to follow Burke's trail. On 8 September, the party reached Cooper Creek, HMVS Victoria under the Command of William Henry Norman sailed from Hobson's Bay in Victoria with orders to search the Gulf of Carpentaria. The Victorian Government also chartered Firefly (188 tons, built 1843

The ships became separated in a storm on 1 September and Firefly hit a reef off Sir Charles Hardy Islands. The crew were able to free and save 26 of the horses by cutting a hole in the side of the ship. Victoria arrived shortly afterwards. Firefly was repaired and able to be towed by Victoria. They recommenced their journey on 22 September, arriving near Sweers Island and Albert River on 29 September, where they rendezvoused with the brig Gratia and the schooner Native Lass, which had also been chartered by the Victorian Government as support. They established a land base on Sweers, after visiting Bentinck Island and finding it inhabited by "hostile natives".

Квинслендтегі көмек экспедициясы

Қараша айында Викториядан түскеннен кейін, Уильям Ландсборо басшылығымен Квинслендтік көмекші экспедициясы жоғалған экспедицияны іздеу үшін шығанақтың жағалауын қарады. Топ оңтүстікке қарай жылжып, Берк пен Уилл тобының іздерін таба алмады, бірақ 1862 жылдың тамызында Мельбурнға дейін жетті. Бұл Австралия материгін солтүстік жағалаудан оңтүстік жағалауға дейін кесіп өткен алғашқы еуропалық экспедиция болды. Ландсборо жол бойында Баркли үстіртін, Грегори өзенін және Арамак арнасын сияқты әртүрлі географиялық нысандарға ат қойды. Томсон өзеніне жеткенде, жергілікті аборигендер оларды ең қолайлы жолдармен жетеледі, ал Барку өзенінде Куунгари руымен қақтығыс болды, нәтижесінде олардың біреуі қаза тапты. 1881 жылы Квинсленд Парламенті Ландсбороға зерттеуші ретіндегі еңбегі үшін 2000 фунт стерлинг сыйақы берді.

Викториялық көмек экспедициясы

Фредерик Уокер Викториялық көмекші экспедициясын басқарды. Он екі атты адамнан тұратын топ, олардың жетісі – жергілікті полиция корпусының бұрынғы сарбаздары, 1861 жылдың 7 қыркүйегінде Карпентария шығанағына жету мақсатымен Рокхэмптоннан аттанды. 30 қазанда Ставелл өзені жанында аборигендер тобына кездесіп, одан кейін болған шайқаста 12 адамды өлтірді. 25 қарашада олар Бёрктің іздерін Байно өзені маңынан тауып, оның ең солтүстік лагеріне (119-лагерь) жақын жерге дейін ерді, бірақ содан кейін іздер жоғалып кетті. 1 желтоқсанда олар тағы да үлкен аборигендер тобымен кездесіп, шабуыл жасап, оларға ауыр зиян келтірді. 7 желтоқсанда Уокер Карпентария шығанағында HMVS Victoria кемесінің командирі Норманмен кездесті.

Оңтүстік Австралиядағы Берк көмек экспедициясы

Оңтүстік Австралияның Әлемдік Ассамблеясы Джон МакКинлейді 1861 жылғы 16 тамызда Аделаидадан аттанған Оңтүстік Австралияның құтқару экспедициясын жетектеуге таңдады. 21 қазанда Купер-Крик өзеніндегі Хоуп көлінен солтүстікке қарай шамамен 100 км жерде Кади-Бари көлі маңынан еуропалық адамның қабірі табылды. Бұл адам үш адамнан тұратын топтың бір мүшесі болғаны анықталды және ол бұрынғы айларда жергілікті аборигендермен болған қақтығыста қаза тапқан. Бірнеше абориген де қаза тапты, ал аман қалғандарының кейбіреулері МакКинлейге оқ жараларынан болған іздерін көрсетті. Қайтыс болған адамның екі серігі оңтүстікке кеткен. Ал, кек алу үшін аборигендер өлген адамның етін кесіп, пісіріп жеп қойды. МакКинлей бұл адамның Берк экспедициясының мүшесі деп ойлады, бірақ бірнеше аптадан кейін Хауит Кингті және Берк пен Уиллстің денелерін тапқаны туралы хабарды алды. Кейбір дереккөздер бұл адамның Чарльз Грей болғанын айтады. Кейіннен сол аборигендер тобы МакКинлейдің тобына ашуланып, оларды қоршап алып, айқайлады. МакКинлей өзінің адамдарына оларға бірнеше рет оқ атуға бұйрық берді, көптеген аборигендер оқтан зардап шекті. Аборигендер көлге қарай шегініп, МакКинлейдің адамдары оларға тағы да оқ атып, оларды толықтай таратып жіберді. Содан кейін МакКинлей өзінің экспедициясының басты мақсатын зерттеуге ауыстырып, Орталық Стюарт тауына қарай бет алды, бірақ қатты жаңбыр мен су тасқынынан кейін кері қайтуға мәжбүр болды. Содан кейін МакКинлей Викторияның әлі де сол жерде болуы мүмкін деген үмітпен Карпентария шығанағына қарай жол тартты. 1862 жылғы 20 мамырда МакКинлей шығанақтың жағалауынан шамамен бес миль (8 км) қашықтықта болды, бірақ аралықтағы жер өте қиын болды және ол шығысқа бұрылып, Квинслендтің солтүстік жағалауындағы Порт-Денисонға баруды шешті. 1862 жылғы 2 тамызда МакКинлей Порт-Денисонға жақын Боуэн өзеніндегі стансаға жетіп, бірнеше күн демалғаннан кейін экспедиция Порт-Денисонға жетті. Келесі алты айда Хауит Австралияның ішкі аймақтарын зерттеді және қарашада қоныстанған жерлерге оралуға шешім қабылдады. 8 желтоқсанда экспедиция Клэрге (Оңтүстік Австралия) келді. Хауит және экспедицияның дәрігері Аделаидаға қарай жол тартты, ал экспедицияның қалған мүшелері үш күннен кейін пойызбен келді. Бурк пен Уиллстің денелері кейін Мельбурнға жеткізіліп, 29 желтоқсан 1862 жылы келді. Бурк пен Уиллстің денелерін эксгумациялау сапарында Хауит Викториялық зерттеу комитетінің тапсырысымен Яндруванда халқына Бурк, Уиллз және Кингке көрсеткен көмегі үшін алғыс айтып, үш кеудеше тақтасын (нагрудный знак) табыс етті. Төсбелгілер көбінесе колонияларға адал қызмет еткен аборигендерге берілетін. Бұл тақталардың бірі Австралияның Ұлттық мұражайының қорында сақталады. Тақтаға жазылған жазуда "1861 жылы зерттеушілер Бурк, Уиллз және Кингке көрсеткен инабаттылығы үшін" деп жазылған.

The South Australian House of Assembly chose John McKinlay to lead the South Australian relief expedition that left Adelaide on 16 August 1861. On 21 October the grave of a European man was found at Lake Kadhi baeri about 100km north of Lake Hope on Cooper Creek. It was ascertained that this man was part of a group of three and was killed during a conflict with local Aborigines probably many months previously. Several Aborigines had also been killed, and some of the survivors showed McKinlay their bullet wounds. The dead man's two associates had left to the south and in vengeance, the Aborigines had cut off some of the dead man's muscle, cooked it and ate it. McKinlay assumed that the dead man was a member of the Burke expedition until he received news a few weeks later that Howitt had found King and the bodies of Burke and Wills. Some sources claim the man to have been Charles Gray. The same group of Aborigines later became angry at McKinlay's party, surrounding and shouting at them. McKinlay ordered his men to fire several rounds at them, with many feeling the effects. The Aborigines retreated to the lake where McKinlay's men fired at them some more, dispersing them completely. McKinlay then decided to make exploration the focus of his expedition and headed in the direction of Central Mount Stuart but was driven back by heavy rains and floods. McKinlay then made for the Gulf of Carpentaria, hoping to find Victoria still there. By 20 May 1862, McKinlay was around five miles (8 km) from the shore of the Gulf, but the intervening country was found to be impassable and he decided to turn east and make for Port Denison on the north Queensland coast. On 2 August 1862, McKinlay reached a station on the Bowen River near Port Denison and after resting a few days the expedition reached Port Denison. For the next six months Howitt explored the Australian interior before deciding in November to return to the settled areas. On 8 December the party arrived in Clare, South Australia. Howitt and the expedition's doctor continued on to Adelaide while the rest of the expedition members followed three days later by train. Burke's and Wills' remains were then taken to Melbourne, arriving on 29 December 1862. On this trip to exhume Burke and Wills' remains, Howitt presented three breastplates commissioned by the Victorian Exploration Committee to the Yandruwandha people in appreciation of the assistance they had given to Burke, Wills and King. Breastplates were often issued to Aboriginal people for faithful service to the colonists. One of these plates is in the collection of the National Museum of Australia. The inscription on the plate states that it was presented "for the Humanity shewn to the Explorers Burke, Wills and King 1861".

Пікірталас және кінәлау

Әділ немесе әділетсіз, Берк пен Уиллдің өліміне үш адамды кінәлі деп есептеді: Уильям Браге, Уильям Райт және Берк өзі. 1982 жылы доктор Том Бергиннің магистрлік диссертациясы Райттың іс-әрекетін терең зерттеуді қамтыды. 1978 жылы түйелермен Купер-Криктен Карпентария шығанағына дейінгі түпкілікті саяхатты қайта жасаған Бергин, ақшаның жетіспеуі және жабдықты тасуға жеткілікті мал болмауы Райтты қиын жағдайға түсіргенін көрсетті. Оның Барлау комитетіне жолдаған өтініштері қаңтардың басына дейін қарастырылмады, сол кезде ыстық ауа райы мен судың жетіспеуі сапардың өте баяу жылдамдықпен жүруіне әкеп соқты. Берктің тікенді мінезі, кейде дұрыс емес шешімдер қабылдауы және экспедиция мүшелерінің кейбіреулеріне, сондай-ақ оларға көмектесуге тырысқан аборигендерге қатысты агрессивті мінез-құлқы да осы апатқа себеп болған факторлардың бірі ретінде аталып өтті. Олар тамақтанғандарына қарамастан, күштен-күшсіз бола берді. Дегенмен, басқа зерттеулер олардың өліміне цинга (С витаминінің жетіспеуі) және қоршаған орта факторлары да ықпал еткенін көрсетеді.

Купер Криктің қысқаша мазмұны

1860 жылдың 11 қарашасы. Берк, Уиллс, Кинг, Грей, Брах, Махомет, Паттон және Макдоноу олар Купер Крик деп ойлаған жерде алғашқы лагерін құрды, бірақ ол шындығында Уилсон өзені болды. Бұл LVII лагері (57-ші лагерь) болды. 1860 жылдың 20 қарашасы. Алғашқы Депо лагері LXIII лагерінде (63-ші лагерь) орнатылды. 1860 жылдың 6 желтоқсаны. Депо лагері ағыс бойы LXV лагеріне – "Қазу ағашына" (65-ші лагерь) көшірілді. 1860 жылдың 16 желтоқсаны. Берк, Уиллс, Кинг және Грей Деподан Карпентария шығанағына аттанды. 1860 жылдың 16 желтоқсанынан 1861 жылдың 21 сәуіріне дейін. Брах Купер Криктегі Депоға жауапкершілікті алды. 1861 жылдың 21 сәуірінде. Брахе азық-түлік қорын жерледі, "Қазу ағашына" хабарлама ойып, Мениндиге қайтып келді. Сол күні Берк, Уиллс және Кинг шығанақтан оралғанда Депоның тасталып кеткенін көрді. 1861 жылдың 23 сәуірінде. Берк, Уиллс және Кинг Купердің ағысымен Оңтүстік Австралиядағы Үмітсіз тауға қарай жол тартты. 1861 жылдың 7 мамырында. Соңғы түйе, Раджа, өлді. Адамдар өзеннен кету үшін жеткілікті жабдыққа ие емес. 1861 жылдың 8 мамырында. Брахе мен Райт "Қазу ағашына" қайта оралды. Олар тек 15 минут болды және Берктің жазбасын қазбады. 1861 жылдың 30 мамырында. Үмітсіз тауға жетпеген Уиллс, жазбаларын сақтау үшін "Қазу ағашына" оралып, жерледі. 1861 жылдың маусым айының соңы – шілде айының басында. Берк пен Уиллс қайтыс болды. 1861 жылдың 11 қыркүйегінде. Бүркке көмек көрсету экспедициясының жетекшісі Хауит "Қазу ағашына" келді. 1861 жылдың 15 қыркүйегінде. Хауит Кингті, шығанаққа жеткен төрт адамның жалғыз тірі қалғаны ретінде тапты. 1861 жылдың 28 қыркүйегінде. Хауит "Қазу ағашы" маңындағы жасырын орынды қазып, Уиллстің күнделіктерін тапты.

Виктория экспедициясындағы өлім

Чарли Грей, сәрсенбі, 17 сәуір 1861 ж., Полигон батпағында. Чарльз Стоун, дүйсенбі, 22 сәуір 1861 ж., Куорлиатто су айдынында, Булу өзені. Уильям Перселл, сейсенбі, 23 сәуір 1861 ж., Куорлиатто су айдынында, Булу өзені. Доктор Людвиг Беккер, дүйсенбі, 29 сәуір 1861 ж., Куорлиатто су айдынында, Булу өзенінде. Уильям Паттон, сәрсенбі, 5 маусым 1861 ж., Rat Point Desolation Camp маңында. Уильям Джон Уиллс, Барлау комитеті қабылдаған ресми өлім күні 1861 жылдың 28 маусымы, сәрсенбі күні болды, бірақ Уиллс, шамасы, 30 маусым немесе 1 шілде 1861 ж., жұма күні Купер Криктегі Бририли Уотерхолда қайтыс болды. Роберт О'Хара Берк, Барлау комитеті қабылдаған ресми өлім күні 1861 жылдың 28 маусымы, сәрсенбі күні болды, бірақ Берк, шамасы, 1 шілде 1861 ж., сенбі күні Берк су айдынында, Купер Крикте қайтыс болды.

Жерлеу рәсімі

Хауит Бёрк пен Уиллстің қалдықтарымен бірге кішкентай ағаш қорапта Аделаидадан Мельбурнға SS Havilah кемесімен жүзіп, 28 желтоқсанда Сандриджге келді. Қорап Виктория Корольдік қоғамының залына жеткізілді және 31 желтоқсанда сандыққа салу рәсімі өтті. Бұл рәсім кешіктірілді, өйткені қораптың жалғыз кілті бар Макадам кешікті. Кілт сабаушы шақырылды, бірақ ол құлыпты ашуға үлкермей тұрып, доктор Макадам өзінің кешігуіне өзінің қайғысын кінәлап, кілтпен келді. Қалдықтар екі апта бойы көрмеге қойылды және шамамен 100 000 адам Корольдік Виктория қоғамына барып, сандықтарды көрді. Бастапқыда жерлеу рәсімін Сент-Джеймс соборында өткізу ұсынылды, бірақ күтілетін көпшілік пен табуттарды аза күту көлігінен шіркеуге көшіру қиындығынан бұл мүмкін емес деп шешілді. Зиратта азалау рәсімі өткізуге келісілді. Діни қызметкерлердің реті мен көлік құралы талқыланды, олардың протестант дін қызметкерлерімен бірге процессияда жүруі және олардан кейін рим-католиктер жүруі туралы келісімге келді. Ирланд католиктері мен ағылшын протестанттары арасындағы бір ғасыр бойы Виктория тарихын улаған жаулық пен сектанттықтарды ескере отырып, осы шағын экуменизм мысалы қызығушылық тудырады. Жерлеу рәсімі 1863 жылғы 21 қаңтарда өтті. Бұл маңызды шара болды, онда жерлеу көлігі он жыл бұрын Веллингтон герцогы үшін қолданылған үлгіге сәйкес жасалған. Мельбурн көшелерінде шамамен 40 000 адам жиналды. Ол кезде Мельбурн халқы шамамен 120 000 адамды құрады. Көптеген адамдар Викторияның ішкі аймақтарынан, әсіресе Бёрк соңғы рет полиция инспекторы болып қызмет еткен Кастлемейн аймағынан келген. (Викторияның жалпы халқы шамамен 600 000 адамды құрады). Бёрк пен Уиллз Мельбурн қалалық зиратында жерленді. Зиратта Мельбурн деканы Хасси Бург Макартни Англия шіркеуінің салты бойынша жерлеу рәсімін өткізді, бірақ жерлеу процессиясында әртүрлі христиан діндерін білдіретін дін қызметкерлері де болды. Сол күні кешкі сағат 8-де Сент-Джордж залында қоғамдық жиналыс өтті, онда Макадам жиналғандарға сөз сөйлеп, Амброз Кайт, Хоуит және Командир Норманның еңбегін мойындады.

Howitt sailed from Adelaide to Melbourne on the SS Havilah with the remains of Burke and Wills in a small wooden box, arriving at Sandridge on 28 December 1862. The box was taken to the hall of the Royal Society of Victoria, and a coffining ceremony was held on 31 December. This ceremony was delayed because Macadam, who held the only key to the box, arrived late. A locksmith was called but before he could pick the lock Dr Macadam, blaming his own distress for his lateness, finally arrived with the key. The remains were placed in state for two weeks and around 100,000 people visited the Royal Society of Victoria to view the coffins. It was originally proposed that the funeral should take place at St James Cathedral but it was decided this would be impractical because of the expected crowds and the difficulty of moving the coffins into the church from the grand mourning vehicle. It was agreed that a service at the cemetery would be appropriate. The order and carriage of the clergy was discussed with agreement that they would walk in the procession with the Protestant clergy in front followed by the Roman Catholics. This small example of ecumenism is interesting given the general enmity and divisive sectarianism between Irish Catholics and English Protestants that blighted Victoria's history for a century. The funeral was held on 21 January 1863. It was an elaborate affair, with the funeral car modelled on the design used for the Duke of Wellington ten years earlier. It was estimated that 40,000 people lined the streets of Melbourne. Melbourne's population was estimated at only 120,000 at the time. Many had travelled from country Victoria, especially the Castlemaine area where Burke had served most recently as Police Superintendent. (The total population of Victoria was about 600,000). Burke and Wills were buried at the Melbourne General Cemetery. At the cemetery the Dean of Melbourne, Hussey Burgh Macartney, conducted a Church of England burial service, but clergy representing various Christian denominations were represented in the funeral procession. At 8pm that evening there was a public meeting at St George's Hall, where Macadam addressed the crowd, and acknowledged the contributions of Ambrose Kyte, Howitt, and Commander Norman.

Мұра

Кейбір жағынан, трагикалық экспедиция бекер кеткен жоқ. Ол Австралияның ішкі аймақтарының суретін толықтырып, ішкі теңіздің болмағанын дәлелдеді. Ең маңыздысы, құрлықтың әртүрлі бөліктерінен жіберілген құтқару жасақтарының әрқайсысы өтіп кеткен жерлерді жақсырақ түсінуге өз үлесін қосты. 1862 жылы Бэк-Крик зиратында, Бендигода, сондай-ақ Бёрк экспедицияны басқаруға дейін орналасқан Кастлемейнді көріп тұрған төбеде ескерткіштер орнатылды. Виктория қалалары Бичворт пен Фрайерстаунда да ескерткіштер ашылды. 1863 жылы Джулиус фон Хаст Отагодан Жаңа Зеландияның Батыс жағалауына жол іздегенде, Хаст өзеніне құятын екі өзенге Бёрк пен Уиллз есімдерін берді. 1865 жылдың 21 сәуірінде Куперс-Крикке оралу мерейтойына орай Чарльз Саммерстің ескерткіші Мельбурнда губернатор сэр Чарльз Дарлинг қатысуымен ашылды. 1867 жылы Балларат Стюрт және Лидиард көшелерінде Explorer's Fountain орнатты. Уиллс, оның інісі Том және әкесі доктор Уильям Уиллс Балларатта тұрған. 1890 жылы экспедицияның Мельбурндағы басталу орны – Корольдік саябақта ескерткіш орнатылды. Ескерткіштегі тақташада: «Бұл ескерткіш 1860 жылдың 20 тамызында басталган Бёрк пен Уиллз экспедициясының орнын белгілеу үшін орнатылды. Екі батыр өздерінің міндеттерін сәтті орындағаннан кейін, 1861 жылдың маусым айында Куперс-Крикке қайтып келе жатып қаза болды» делінген. 1983 жылы Австралия Посты олардың портреттері бейнеленген пошта маркасын шығарды. 2010 жылдың тамызында Австралия Посты 150 жылдық мерейтойды атап өту үшін төрт марка шығарды. 1918 жылы «Бёрк пен Уиллздің 1860 жылғы экспедициясының романсы» атты нұсқаусыз фильм жарық көрді. Сюжеті ойдан шығарылған және Бёрк пен Уиллз экспедициясымен шала байланысты. 1957 жылы Энтони Куэйл Ральф Петерсон жазған экспедиция туралы фильмге қатысты. Бірақ ол фильм түсірілген жоқ. 1960 жылдары Уильям Стерлинг экспедиция туралы көркем фильм түсіруге тырысты, нәтижесінде қысқаметражды деректі фильм түсірілді. 1966 жылы «Бёрк компаниясы» атты сахналық қойылым экспедицияны драмалық түрде бейнеледі. 1970 жылы Теренс Раттиган жазған экспедиция туралы «Мистер Бёрк және Мистер Уиллс» атты фильм түсіріле бастайды деп хабарланды, бірақ фильм түсірілген жоқ. 1975 жылы BBC телеарнасының «The Explorers» атты британдық деректік сериясының бір бөлімінде австралиялық экспедиция туралы оқиа, «Бёрк және Уиллс» атты эпизодта Дэвид Аттенбороның баяндауымен (кейін 1976 жылы АҚШ-та Энтони Куинннің баяндауымен ауыстырылды) және Лорд Сноудонның режиссерлігімен көрсетілді. 1985 жылы «Бёрк және Уиллс» фильмі түсірілді, онда Джек Томпсон Бёрк рөлінде, ал Найджел Хаверс Уиллз рөлінде ойнады. Сондай-ақ 1985 жылы Гарри Макдональд Бёрк және Ким Гингелл Уиллз рөлінде ойнаған «Уиллс және Бёрк» атты пародиалық фильм жарық көрді. 2002 жылы Сара Мургатройдтың «The Dig Tree» кітабы жарық көрді. Бұл экспедиция туралы толыққанды мәлімет береді. 2009 жылдың қарашасында Австралия Корольдік Монетасы экспедицияның 150 жылдығына арналған 1 доллар және 20 центтік монеталарды шығарды.

In some ways the tragic expedition was not a waste. It completed the picture of inland Australia, and proved that there was no inland sea. More importantly, each of the rescue parties sent from different parts of the continent added in some way to the understanding of the land it crossed. In 1862 monuments were erected in Back Creek Cemetery, Bendigo, and also on the hill overlooking Castlemaine where Burke had been stationed before leading the expedition. The Victorian towns of Beechworth and Fryerstown also unveiled memorials. In 1863, when Julius von Haast searched for a crossing from Otago to the West Coast in New Zealand, he named two rivers flowing into the Haast River after Burke and Wills. On 21 April 1865, the anniversary of the return to Cooper's Creek, a monument by Charles Summers was unveiled in Melbourne by the Governor, Sir Charles Darling. In 1867 Ballarat erected the Explorer's Fountain on Sturt and Lydiard Streets. Wills, his brother Tom and their father, Dr William Wills, had all lived in Ballarat. In 1890 a monument was erected at Royal Park, the expedition's departure point in Melbourne. The plaque on the monument states, "This memorial has been erected to mark the spot from whence the Burke and Wills Expedition started on 20 August 1860. After successfully accomplishing their mission the two brave leaders perished on their return journey at Coopers Creek in June 1861." In 1983 they were honoured on a postage stamp depicting their portraits issued by Australia Post. In August 2010 Australia Post issued four stamps to commemorate the 150th anniversary. In 1918 a silent movie, A Romance of Burke and Wills Expedition of 1860, was released. The plot is fictional and only loosely connected to the Burke and Wills expedition. In 1957 Anthony Quayle was linked to a proposed film about the expedition written by Ralph Peterson. It was never made. In the 1960s William Sterling attempted to make a feature film about the expedition that resulted in the short documentary Return Journey. The 1966 stage play Burke's Company dramatised the expedition. In 1970 it was announced a film of the expedition written by Terence Rattigan called Mr Burke and Mr Wills would start filming later that year but no film resulted. In 1975 an episode of a British documentary series called The Explorers on the BBC featured the Australian expedition story, in an episode titled Burke and Wills, narrated by David Attenborough (replaced with narration by Anthony Quinn in the later 1976 US broadcast) and directed by Lord Snowdon. In 1985 the film, Burke & Wills, was made with Jack Thompson as Burke, and Nigel Havers as Wills. Also in 1985, the spoof Wills & Burke was released with Garry McDonald as Burke and Kym Gyngell as Wills. In 2002 the book "The Dig Tree" by Sarah Murgatroyd was published. This provides a detailed account of the expedition. In November 2009 the Royal Australian Mint issued two coins, $1 and a 20 cent, to commemorate the 150th anniversary of the expedition.