Кіріспе

Австралиялық зерттеуші және геодезияшы (1784–1828)

Джон Джозеф Уильям Мольсворт Оксли (1784 – 25 мамыр 1828) – Ұлыбританияның Австралияны отарлауының алғашқы кезеңіндегі зерттеуші және геодезияшы. Ол Жаңа Оңтүстік Уэльс штатының Бас геодезисі қызметін атқарды және ең белгілісі Жаңа Оңтүстік Уэльс ішкі аймағына жасаған екі экспедициясымен, сондай-ақ қазіргі Квинсленд штатындағы Твид және Брисбен өзендерін зерттеуімен танымал.

Ерте өмір

Джон Оксли Ұлыбританияның Йоркширдегі Уэстоу қаласының жанындағы Киркхэм аббаттығында дүниеге келді. Ол 6 шілде 1784 жылы Балмерде крещениеден өтті, оның ата-анасы Джон мен Арабелла Оксли болып тіркелген.

Теңіз мансабы

1799 жылы (15 жасында) ол Корольдік теңіз флотына мичман ретінде қабылданды. 1802 жылдың қазан айында ол жағалауды зерттеу (соның ішінде Батыс портын зерттеу) мақсатымен Австралияға әскери кемедегі борттық офицер ретінде сапар шекті, және осы колониялардағы алғашқы тұруы бес жылға созылды. 1805 жылы Оксли «Бюффало» кемесінің вахталық лейтенанты болды, ал келесі жылы «Эстрамина» кемесімен Ван Димен жеріне сапар жасады. 1807 жылы Англияға оралып, сол жерден Жаңа Оңтүстік Уэльс штатында орналасқан британдық соғыс кемесінің бірінші лейтенанты болып тағайындалды. Бұл қызметке кіру үшін ол «Спек» кемесімен Транспорт басқармасының құрамында Жаңа Оңтүстік Уэльске қайта оралды. 1808 жылдың қарашасында ол 800 фунт стерлингтік жүкпен келді. 1809 жылы «Порпоуз» Ван Димен жеріне сапар жасады, және Рум көтерілісі кезінде қызметтен алынған губернатор Уильям Блайды жолаушы ретінде алып жүрді. Блай қызметтен алынғанда, Оксли Маккартурды қолдағанын жоққа шығарды, бірақ оның хаттары олардың жақын болғанын көрсетті. 1810 жылы Оксли Англияға оралды. Осы кезеңде Оксли теңіз офицері және бас геодезист лауазымдарын іздеді. 1811 жылы ол теңіз флотынан зейнеткерлікке шықты, ал келесі жылы қысқа мерзімге Элизабет Маккартурға үйленуге ниеттенді.

Лаклан өзенінің экспедициясы, 1817 жыл

1817 жылғы наурыз айында Джон Окслиге Лаклан өзенінің бағытын зерттеу және картографиялау экспедициясын басқару тапсырылды. Ол 1817 жылғы 6 сәуірде Джордж Эвансты екінші командир ретінде, ал Аллан Каннингхамды ботаник ретінде алып, Сиднейден аттанды. Алдыңғы жылы Эванс Маккуоримен бірге Кокс жолының аяқталуын тойлау үшін Көк таулар арқылы Батерстке барған болатын. Сол жерде Маккуори оны зерттеу сапарына жіберді, нәтижесінде Эванс 1815 жылғы мамыр айында Батерсттен батысқа қарай Лаклан өзеніне жетіп, оған ат қойды. Экспедиция құрамында Уильям Парр минералог және суретші ретінде де болды. Окслидің тобы бір аптадан кейін Батерстке жетті, бірақ нашар ауа райы салдарынан қысқа уақытқа тоқтауға мәжбүр болды. 1817 жылғы 25 сәуірде олар Уильям Кокс басшылығымен дайындалған Лаклан өзенінің қоймасына жетті (қоймада азық-түлік пен жабдықтар жиналған). Осы жерден олар өзен ағысымен жүріп, азық-түлікті қайықтармен тасыды. Барлаушылар батысқа қарай жылған сайын, өзеннің көтерілуіне байланысты айналасындағы жер суға батқандығы байқалды. 12 мамырда қазіргі Форбс қалашығының батысында олардың жолына үлкен батпақ кедергі келтірді. Олар өзеннің солтүстік саласы арқылы Малгутери тауына жетті, бірақ содан кейін өзен бойымен кері қайтуға мәжбүр болды. Қысқа ғана уақытқа бағыттарын қайтарудан кейін, олар оңтүстік-батысқа қарай Унгария және Виталла арқылы жүріп, Оңтүстік Австралия жағалауына жетуді жоспарлады. Мамыр айының соңында экспедиция Енданың солтүстік-шығысында құрғақ, бұталы жерге жетті, онда олар Кокопара ұлттық паркіндегі бірнеше шыңдарға көтерілді. Судың жетіспеуі және екі жылқының өлімі Окслиді Ранкинс-Спрингс маңынан Лаклан өзеніне қайта оралуға мәжбүр етті. 23 маусымда Мерригал көпірінің жанында Лаклан өзеніне жеттік: «біз бес апта бұрын тастап кеткен өзен жағалауына кенеттен соқтығыстық». Олар екі апта бойы Хиллстон мен Булигал арқылы Лаклан өзенінің ағысымен жүрді. Экспедиция су басқан көптеген жерлерге тап болды және Булигалдан оңтүстік-батысқа қарай бес шақырым жердегі соңғы лагерьге жетті. 7 шілдеде Оксли су басқан өзен бойымен тағы 16 шақырым жүріп, «осы кең елдің ішкі бөлігі батпақты және тұруға жарамсыз екенін түсінуге мәжбүр болдым, бұл мен үшін үлкен өкініш пен қайғы келтірді» деп жазды. Оксли кері қайтуға шешім қабылдады және екі күн демалыстан кейін экспедиция Лаклан өзені бойымен өздерінің қадамдарын қайталай бастады. Олар Лакланды Киакатоудан, қазіргі Каргелиго көлінің орнынан ағысқа қарай қалдырып, Боган өзеніне өтіп, содан кейін Маккуори өзенінің жоғарғы ағысындағы Веллингтон аңғарына жетті, одан Батерстке қайта оралды (1817 жылғы 29 тамызда). Уэллингтон аңғары кейіннен негізінен «арнайы» сотталғандар үшін түзету ошағының орны болды.

Маккуори өзенінің экспедициясы, 1818

Лаклан экспедициясынан көңілі қалғанмен, Джон Оксли өзеннің соңына дейін бармай, Маккуоридің келесі тапсырмасын – Маккуори өзенін зерттеуді қабылдады. 1818 жылғы 28 мамызда Батерсттен аттанды, ал экспедициялық топқа геодезия бас инспекторы Джордж Эванс, Окслидің досы доктор Джон Харрис, ботаник Чарльз Фрейзер және он екі сотталған адам кірді. Губернатор Маккуори партияның Сиднейге оралғаннан кейін, күнделігіне он екі сотталған адамның есімдерін жазды: «Олардың аттары: Уильям Уорнер, Патрик Берн, Джеймс Блейк, Джордж Симпсон, Джеймс Уильямс, Джон Уильямс, Фрэнсис Ллойд, Барнард Батлер, Томас Эллис, Джон Дуайер, Ричард Уоттс, Генри Шиппи». Сондай-ақ, тізімдегі алғашқы бес адамның өткен жылы, 1817 жылы Лакланға жасаған саяхатында Окслимен бірге болғанын атап өтті. Олар қайықтар мен жиырмаға жуық жылқыны да алып кетті. Топ өзен бойымен жоғары көтеріліп, Маккуари батпақтарына жетті, содан кейін солтүстік-шығысқа қарай Варрумбунгл тауларына бұрылды, осы процесте Кастлереа өзенін кесіп өтті, құнарлы Ливерпуль жазықтарын көрді, Пил және Гастингс өзендерімен жаңа Уэльс жағалауына, қазіргі Порт Маккуари орналасқан жерге жетті. Бұл еуропалықтардың ашқан жаңалықтары Жаңа Уэльс колониясына үлкен серпін берді. 1818 жылғы 12 маусымда Оксли болашақта Дуббо болатын жерге жақын болды. Ол сол күні «өте әдемі, сирек орманды және су тасқынынан қауіпсіз жерден» өткенін жазды. Олар Макуарри өзенінің бойымен жалғастырып, жер көбінесе тегіс болды. 27 маусымда олар кішкентай төбеге тап болып, оны Джон Харристің құрметіне Харрис тауы деп атады. Сол күні шығыстағы таулар (қазір аборигендердің атауымен белгілі – Варрумбунгл) Х.М. Қазынашылығының құрметті С. Арбутноттың атымен Арбутнот жоталары деп аталды. Харрис тауы қазіргі Уорреннен солтүстік-батысқа қарай 54 км қашықтықта орналасқан. Олар қайықпен және жылқымен саяхатты жалғастырып, Маккуари батпақтарына жеткенше, ол қамыстың арасына таралды, ал Оксли өзеннің ағысын одан әрі төмен табуға мүмкіндік таппады. Ол былай деп жазды: «Егер нақты көріністерге сүйенсек, менің пікірімше, біз ішкі теңіздің немесе көлдің жанындамыз, мүмкін, жақсы көрінетін көл, және биік жерлерден келген көптеген шөгінділермен біртіндеп толып жатыр». Осы жерден ол Харрис тауына, қазіргі Уорреннен солтүстік-батысқа қарай қайтып, шілде айының басында Джордж Эвансты солтүстік-шығысқа қарай жол табу үшін бірнеше адаммен жіберді. Эванстың оралуымен экспедиция Оксли Кастлереа деп атаған өзеннен өтіп, ол кезде «Арбутнот жоталары» деп аталған Варрумбунгл тауларына қарай бағытталды, содан кейін Горианнава аңғары арқылы шығысқа қарай Ливерпуль жазығының құнарлы топырағына жетті. 1818 жылғы 26 тамызда олар төбеге көтеріліп, өздерінің алдында құнарлы, өнімді жерді (Пил өзені) көрді, қазіргі Тамворт орналасқан жерге жақын. Шығысқа қарай жалғастырып, 1818 жылғы 13 қыркүйекте Апсли шарлауығынан өтіп, Ұлы бөліс жотасын кесіп өтті, Оксли оны Батерст шарлауығы деп атады. Ол оны «біз көрген ең тамаша шарлауықтардың бірі» деп сипаттады. Гастингс өзеніне жеткенде экспедициялық топ оның сағасына дейін соңынан еріп, оның теңізге ағып түсетінін анықтады, Оксли осы жерді Порт Маккуари деп атады. 1818 жылғы 27 қарашадағы күнделігінде губернатор Маккуори Оксли мен Эванспен бірге болған он екі адамды тізімге енгізді. Ол былай деп жазды: «Мен Оксли мырзаны соңғы экспедициясына ертіп келген 12 адамды тексеріп, сөйлесіп, оның көз алдында экспедициядағы тұрақты, жақсы және мойынсұнғыш мінез-құлқы үшін оларға алғыс білдірдім; және барлығы сотталғандар болғандықтан, олардың жақсы мінез-құлқы үшін сыйақы ретінде шартты кешірім беруге уәде бердім».

Шоалхейвен және Джервис шығанағы экспедициясы, 1819

Оксли және генерал-соргайор Джеймс Михан 1819 жылдың соңында екі жеке, бірақ бір уақытта өткен экспедицияларды басқарды. Оксли теңіз арқылы жағалау бойымен Шоалхейвенге қарай бағытталды. Михан құрлықпен, Миннамура өзенінен бастап, Шоалхейвенде Окслимен кездесті. Окслидің аймақтағы жақсы топырақ туралы баяндамасы Геррингонг және Шоалхейвен маңындағы шаруашылық қоныстарын дамытуға қызығушылықты арттырды. Окслидің Джервис шығанағының батыс жағалауы туралы баяндамасы одан да нашар болды. Ол: «Біз тіпті бір капустаны егуге жарамды жерді де көрмедік» және «адам баласы ешқашан осыдан да бейшара, құнарсыз жерді араламаған болар» деді.

Окслидің 1823 жылы Брисбен өзеніне жасаған экспедициясы

1823 жылы губернатор Брисбен Окслиді ең қиын қылмыскерлерге арналған жазалау ошағының балама орнын іздеу үшін қайықпен солтүстікке жіберді. Осы саяхатында ол Твид өзені мен оның аңғарына барды және одан қатты әсер алды, ал өз әсерлерін былай деп жазды: "Көрікті ағаштармен қапталған терең, құнарлы аңғар, оның әдемі біркелкілігі тек өзеннің өткелдері мен иілімдерімен бұзылды, олар мұнда-мына жерде шағын көлдер сияқты көрінді. Фонда – Mt. Уорнинг. Көрініс сөзбен сипаттауға келмейтіндей әдемі болды. Бұл жердегі пейзаж Австралияда бұрын көргенімнің барлығынан да асып түсті". Бас геодезист ретінде Оксли Твид өзенін және Порт-Кертисті жақсылап зерттеді, сондай-ақ осы зерттеумен байланысты дереккөздерді, атап айтқанда Окслидің жеке күнделігін және Окслимен бірге болған Джон Юниактың жарияланған баяндамасын зерттеді. Оксли Твид аймағынан солтүстікке қарай Моретон аралына қарай жүзіп келе жатып, жергілікті халықпен бірге тұрып жатқан екі қашқан қылмыскерге кездесті. Олардың көмегімен ол Брисбен өзенін көрді және оған ат берді. Ол осы жерді қылмыскерлердің қонысы үшін ұсынды, ол кейін Моретон шығанағына, ал содан кейін Брисбен қаласына айналды. 1924 жылы оның Брисбенге қонған жерін еске алу үшін Солтүстік Кейде ескерткіш орнатылды. Содан кейін ол Порт-Кертисті (Глэдстоун орны) зерттеу үшін одан әрі солтүстікке сапар шекті және қазір Оңтүстік-Шығыс Квинсленд деп аталатын аймақты зерттеуді жалғастырды. 1824 жылы Оксли Аллан Каннингхэмпен бірге Брисбен өзеніне қайтып одан әрі жоғалап, Бремер өзенін тапты.

Жеке өмір

Губернатор Лаклан Маккуори 1810 жылы Камден маңында Окслиге жер берді, оның көлемін 1815 жылы арттырды. Ол бұл жерді Киркхам деп атады және онда қой өсіріп, шаруашылық жүргізді. Ол сондай-ақ қысқа мерзімге Жаңа Оңтүстік Уэльс банкінің директоры болды. Ол 1824 жылғы Жаңа Оңтүстік Уэльс заң шығару кеңесінің алғашқы бес мүшесінің бірі болды, бірақ 1825 жылы кеңес қайта құрылғанда қайта тағайындалмады. Оксли үшінші әйелге үйленер алдында екі әйелден үш қызы болды. Олардың екеуі Шарлотта Торптан туған және оның ішкі аймақтарға жасаған экспедицияларына дейін дүниеге келді: Жаннет 1813 жылы туған (ешқашан үйленбеген), 1875 жылы қайтыс болды және Оңтүстік Бастағы тарихи зиратқа жерленді, ал Франсис 1815 жылы туған, Уильям Уоға үйленді және Тентерфилдте жерленді. Оның тағы бір қызы Луиза 1821 жылы Элизабет Мармоннан туды. Бұл бала 1824 жылдың желтоқсан айының басында Сиднейдегі Маккуори көшесіндегі Оксли үйінің алдындағы 100 фут тереңдіктегі құдыққа құлап, 3 жасында суға батып қайтыс болды. Газет хабарламасында былай делінген: «Өткен сенбіде төрт жасар Луиза Окслинің денесіне қатысты сот отырысы өтті. Ол Хайд-парк казармасының қабырғасының жанындағы 100 фут тереңдіктегі құдыққа құлап, көмек келгенге дейін суға батып қайтыс болды. Осы факті бойынша үкім шығарылды. Мұндай құдықтың көпшілікқа ашық болуына жол берушілік қылмыстың салдарынан наразылық туды». 1821 жылдың қазан айында Оксли адвокат Джеймс Нортонның кіші қарындасы Эмма Нортонға (1798–1885) үйленді. Эмма ағасы Сассекстен Жаңа Оңтүстік Уэльске келді, ол колонияда заңгер болып орналасқаннан кейін. Оксли мен Эмма Нортонның бір қызы мен екі ұлы болды. Ұлы Джон Нортон Оксли 1856 жылы жауапты үкімет құрылғаннан кейінгі алғашқы парламентте Камденнің Батыс бөлігін өкілдік еткен Заң шығарушы Ассамблеяның мүшесі болды. Ол кең дөңгелекті вагондарды пайдалануға ынталандырған, тар дөңгелекті арбаларға қарағанда жолдардың тозуын азайтуға бағытталған «Кең дөңгелек заңына» демеушілік етті. Бұл шара оның сайлау округіндегі фермерлер мен тасымалдаушылардың наразылығына себеп болды және ол өзінің мандатын жоғалтты. Кіші ұлы Генри Оксли де 1859 және 1860 жылдар аралығында Камден сайлау округін өкілдік еткен Заң шығарушы Ассамблеяның мүшесі болды. Оксли өзінің экспедицияларының қиындықтарынан туындаған аурудан ұзақ уақыт бойы азап шекті. Ақыры ол ауруға жеңіліп, 1828 жылдың 25 мамырында 44 жасында Камденнің сыртындағы Киркхамда (Жаңа Оңтүстік Уэльс) қайтыс болды.