Кіріспе
Аутизмнің психологиялық негіздері туралы теория Эмпатиялық жүйелеу (ЭС) теориясы - бұл ағылшын клиникалық психологы Саймон Барон Коэн ұсынған аутизмнің және еркек-әйел неврологиялық айырмашылықтардың психологиялық негіздері туралы теория. Ол адамдарды емпатиялық ойлау (Е) және жүйелі ойлау (S) қабілеттеріне байланысты жіктейді. Ол емпатиялық коэффициент (EQ) және жүйелеу коэффициентін (SQ) пайдалана отырып, дағдыларды өлшейді және аутизм спектріндегі бұзылыстардағы әлеуметтік және коммуникациялық симптомдарды эмпатияның тапшылығы мен кешіктірілуімен бірге тұтас немесе жоғары жүйелеу ретінде түсіндіруге тырысады. Барон Коэннің айтуынша, ES теориясы өзі және әріптестері әзірлеген Эмпатиялық коэффициент (EQ) және Жүйелеу коэффициентін (SQ) қолданып сыналған және олардың E немесе S баллдары арасындағы сәйкессіздіктердің бар-жоғына байланысты бес түрлі "ми типтері" пайда болады. ES профильдері E> S профилі әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездесетінін көрсетеді, ал S> E профилі ерлерде әйелдерге қарағанда жиі кездеседі. Барон Коэн және оның серіктестері ES теориясы STEM пәндерін (Ғылым, технология, инженерлік және математика) таңдаған адамның жынысына қарағанда жақсы болжаушы деп санайды. ES теориясы аутизм мен Аспергер синдромының экстремалды еркек миы (EMB) теориясына дейін кеңейтілді, олар ES теориясында орташадан төмен эмпатиямен және орташа немесе орташадан жоғары жүйелеумен байланысты. Барон Коэннің зерттеулері мен теориясы бірнеше себептерге байланысты күмәнге ұшырады. 2003 жылы жарық көрген "Негізгі айырмашылық" кітабының бірінші тарауында "Негізгі айырмашылық" кітабының 2009 жылы екінші басылымы жарық көрді. 2003 жылғы "Негізгі айырмашылық" басылымында Барон Коэннің ЭС теориясының екі түрлі илхам көзі талқыланады. Бұл 1961-1969 жылдар аралығында Германиядағы позитивизм таласының бір бөлігі болды, онда гуманитарлық ғылымдар мен табиғи ғылымдар (Geisteswissenschaften және Naturwissenschaften) әлеуметтік ғылымдарды қалай жүргізу туралы келіспеді. Екінші шабыт көзі - Чарльз Дарвиннің "Адамның шығу тегі және жынысқа қатысты таңдау" атты кітабындағы гендерлік ессенциализмді түсіндіру. The Guardian басылымының 2003 жылғы басылымына қатысты: цитата = Кітап [Негізгі айырмашылық] бес жыл бойы жазылды, себебі ол тақырыпты 1990 жылдарға қатысты саяси сезімтал деп санайды, ал бір жағынан ол алғаш рет ғылыми конференцияларда аутизм туралы [E S теориясы] идеяларын жаюды қалады, онда ол реакцияның негізінен қолдау тапқанын айтады. E S теориясын әзірлеуге дейін Барон Коэн бұған дейін 1990 жылы ақыл-ой соқырлығы теориясын ұсынды және зерттеді, ол аутизмнің біртекті (бір себепті) түсіндірмесін ақыл-ой теориясының жоқтығына немесе балалық шақта ақыл-ой теориясының дамуының кешіктірілуіне байланысты ұсынды. Ақыл теориясы - ақыл-ой күйлерін өздеріне немесе басқаларға жатқызу қабілеті. Ақыл-ой соқырлығы теориясы әлеуметтік және қарым-қатынас қиындықтарын түсіндіре алады, бірақ аутизмнің басқа негізгі белгілерін, оның ішінде ерекше тар қызығушылықтар мен өте қайталанатын мінез-құлықтарды түсіндіре алмайды. Ақыл-ой соқырлығы кейіннен академиялық қауымның аутизмнің әртүрлілігі туралы айқын дәлелдерге жауап ретінде көбінесе қабылданбады, дегенмен академиялық қауымда баррон Коэнді қоса алғанда, кейбір қолдаушылар 2011 жылдың наурызында болды.
The empathising–systemising (E–S) theory is a theory on the psychological basis of autism and male–female neurological differences originally put forward by English clinical psychologist Simon Baron Cohen. It classifies individuals based on abilities in empathic thinking (E) and systematic thinking (S). It measures skills using an Empathy Quotient (EQ) and Systemising Quotient (SQ) and attempts to explain the social and communication symptoms in autism spectrum disorders as deficits and delays in empathy combined with intact or superior systemising. According to Baron Cohen, the E–S theory has been tested using the Empathy Quotient (EQ) and Systemising Quotient (SQ), developed by him and colleagues, and generates five different 'brain types' depending on the presence or absence of discrepancies between their scores on E or S. E–S profiles show that the profile E>S is more common in females than in males, and the profile S>E is more common in males than in females. Baron Cohen and associates assert that E–S theory is a better predictor than gender of who chooses STEM subjects (Science, Technology, Engineering and Mathematics). The E–S theory has been extended into the extreme male brain (EMB) theory of autism and Asperger syndrome, which are associated in the E–S theory with below average empathy and average or above average systemising. Baron Cohen's studies and theory have been questioned on multiple grounds. In the first chapter of his 2003 book The Essential Difference, The Essential Difference had a second edition published in 2009. The 2003 edition of The Essential Difference discusses two different sources of inspiration for Baron Cohen's E S theory. This was part of the positivism dispute in Germany from 1961 to 1969 where the human sciences and natural sciences (Geisteswissenschaften and Naturwissenschaften) disagreed on how to conduct social science. The second source of inspiration was interpreting gender essentialism from Charles Darwin's seminal book The Descent of Man, and Selection in Relation to Sex. According to The Guardian regarding the publication's 2003 edition:
quote = The book [The Essential Difference] has been five years in the writing, partly because he deemed its subject too politically sensitive for the 1990s, and partly because he first wanted to float his ideas about autism [E S theory] at scientific conferences, where he says reaction has been largely supportive. Prior to the development of E S theory, Baron Cohen had previously proposed and studied the mind blindness theory in 1990, which proposed a homogenous (single cause) explanation of autism as due to either a lack of theory of mind, or developmental delay in theory of mind during childhood. Theory of mind is the ability to attribute mental states to themselves or others. The mind blindness theory could explain social and communication difficulties, but could not explain other key traits of autism including unusually narrow interests and highly repetitive behaviors. Mind blindness was later largely rejected by academia in response to strong evidence for the heterogeneity of autism, although some proponents in academia including Baron Cohen existed as of March 2011.
Зерттеу
Барон Коэннің айтуынша, әйелдер орта есеппен эмпатияға, ал ерлер жүйелеуге көбірек мән береді. Бұл емпатиялық коэффициент (EQ) және жүйелеу коэффициентінің (SQ) балалар мен жасөспірімдер нұсқаларын қолдану арқылы анықталды, оларды ата-аналар өз балалары / жасөспірімдері туралы толтырады, және ересектерде EQ және SQ өзіндік есеп нұсқасы. Барон Коэн және оның серіктестері жыныстық айырмашылықтар орташа есеппен, эмоцияны тану және механикалық ойлау немесе "интуитивті физика" сияқты жүйелеудің нәтижелілік тесттері сияқты емпатияның нәтижелілік тесттерін қолдану арқылы анықталды дейді. Ол сондай-ақ, жыныстық айырмашылықтар тек әлеуметтенуден туындамайтынын айтады. ФТ деңгейі жүйелеу коэффициентіндегі баллдармен оңтайлы байланысты және эмпатия коэффициентіндегі баллдармен теріс байланысты. Аутизмдегі тестостерон деңгейінің рөлін зерттеу үшін жаңа зерттеу саласы пайда болды. Корреляциялық зерттеулер тестостеронның жоғары деңгейі аутистік белгілердің жоғары деңгейімен, көзбен байланыстың төмен деңгейімен және басқа медициналық жағдайлардың жоғары деңгейімен байланысты екенін көрсетті. Сонымен қатар, эксперименттік зерттеулер тестостерон деңгейін өзгерту тышқанның лабиринтіндегі әрекетін өзгертетінін көрсетті, бұл адам зерттеулеріне әсер етеді. Ұрық тестостероны теориясы жатырдағы тестостерон деңгейі жыныстық диморфты ми құрылымдарының дамуына әсер етеді, нәтижесінде жыныстық айырмашылықтар мен аутистік белгілер пайда болады.
Жыныстық айырмашылықтардың эволюциялық түсіндірмелері
Барон Коэн жыныстық айырмашылықтың эволюциялық психологияда түсіндірілуіне бірнеше себептерді ұсынады. Мысалы, ол жақсы эмпатия балаларды күтіп-бағуды жақсартатынын және жақсы эмпатия әйелдердің әлеуметтік желісін жақсартатынын айтады, бұл балаларды күтіп-бағуда әртүрлі жолдармен көмектеседі. Оның айтуынша, жүйелеу еркектерге жақсы аңшы болуға көмектеседі және олардың әлеуметтік мәртебесін кеңейтеді.
Аутизмнің экстремалды еркек ми теориясы
Барон Коэннің емпатияны жүйелеудегі жұмысы оны ұрық тестостеронының жоғары деңгейі аутизм спектріндегі бұзылыстардың ұлдар арасында кең таралуын түсіндіре ме, жоқ па, соны зерттеуге итермеледі. Оның теориясы "ауыр еркек миы" деп аталады. Оның 2003 жылы Nature журналында жарияланған "Негізгі айырмашылық" атты кітабының шолуында оның ұсыныстары былайша түйінделеді: "ер адамның миы жүйеге келтіруге, ал әйел адамның миы Аспергер синдромын түсінуге бағдарланған. Барон Коэн және оның әріптестері ES теориясын аутизмнің экстремалды еркек ми теориясына дейін кеңейтті, бұл аутизмнің типтік еркек профилінің экстремалдылығын көрсетеді деп болжайды. Барон Коэннің Аспергер синдромы мен аутизммен ауыратын адамдардың туыстары туралы зерттеулері олардың әкелері мен аталарының жалпы халыққа қарағанда инженер болу ықтималдығы екі есе жоғары екенін анықтады. Дэвид А. Рут пен Кристофер Джаррольдтың зерттеулері бойынша дәрігерлер, ғалымдар мен бухгалтерлердің саны аутистік балалар әкелерінің санынан асып түседі, ал "білікті және білікті емес жұмысшылар ата ретінде болжауға қарағанда аз кездеседі". Олар аутистік аталар арасында ғылым мен есептің шамадан тыс көптігі үлгі алудың бейімділігіне байланысты болуы мүмкін деп болжады. Калифорниядағы Барон Коэннің тағы бір осындай тұжырымдамасы Силикон аңғарының құбылысы деп аталады. Бұл жерде халықтың көп бөлігі техникалық салада жұмыс істейді. Оның айтуынша, аутизм таралу деңгейі АҚШ халқының орташа деңгейінен он есе жоғары. Бұл деректер аутизм таралуында генетика мен қоршаған ортаның рөлі бар екенін көрсетеді, сондықтан техникалық тұрғыдан ойлаған ата-анасы бар балаларда аутизм диагнозы қойылуы ықтимал. Еркек миының ерекшеліктерін қарастыратын тағы бір ықтималдық ұсынылды. Әлеуметтік теориялық тұрғыдан әйелдердің аутизмнен қорғайтын факторлары бар деген тұжырымдаманы зерттейді. Қыз балалар еркектерге қарағанда ертерек сөйлейді және тілді көбірек қолданады, ал бұл дағдының жоқтығы аутизмнің көптеген белгілеріне айналады, бұл таралудың айырмашылығының тағы бір түсіндірмесін ұсынады. Барон Коэн ұсынған еркек миының экстремалды теориясы (EMB) АТШ-пен ауыратын адамдар мидың белгілі бір аймақтарында өзара байланыстың ауытқулары кең таралған деп табылды. Бұл ерлер мен әйелдер арасындағы эмпатия сынақтарының әртүрлі нәтижелерін, сондай-ақ АТШ-да байқалатын эмпатияның кемшіліктерін түсіндіре алады, өйткені эмпатия мидың әртүрлі аймақтарынан ақпарат қажет ететін бірнеше ми аймақтарын белсендіруді талап етеді. Аутистік синдроммен байланысты ми құрылымының тағы бір мысалы - аутистік синдроммен ауыратын балаларда миндальді қабықшаның көлемі ұлғаяды. Бұл еркек миының, әдетте, миндальді қабықшаның көлемі ұлғаятын экстремалды нұсқасының тағы бір мысалы. Бұл екі жыныста да кездесті. Бұл түйедегі тестостерон (fT) мидағы жыныстық айырмашылықтардың себебі болып табылады және fT деңгейі мен ASD арасында байланыс бар екенін көрсетеді. Жалпы аутизммен ауыратын әйелдерде жоғары андроген деңгейімен байланысты медициналық жағдайлардың жиілігі жоғары, ал аутизммен ауыратын ерлер мен әйелдерде андроген деңгейі орташадан жоғары. Ер адамдарда табиғи түрде жоғары FT деңгейі болады, яғни гормонның деңгейінде аутизмде байқалатын даму өзгерістерін тудыратын жоғары деңгейге жету үшін қажетті өзгерістер аз. Бұл аутизмнің еркектерде жиі кездесетін себебі болуы мүмкін.
Сын
Эмпатиялық жүйелеу теориясы әр түрлі көзқарас тұрғысынан сынға ұшырады. 2004 жылы Барон Коэннің "Феноменология және танымдық ғылымдардағы Нил Левидің "Негізгі айырмашылық" кітабының шолуы оны "ақыл-ойдың үстіндегі түсінігі" бар "өте өкінішті" деп сипаттады, Барон Коэннің ақыл-ой соқырлығы мен жүйелеу туралы негізгі мәлімдемелері "ең жақсы жағдайда күмәнді" деген қорытындыға келді. 2011 жылы Time журналында жазылған мақалада Джудит Уорнер Барон Коэннің "2003 жылы "Негізгі айырмашылық" атты кітабын жариялаған кезде, аутизмді "көп жағдайда түсінік пен жүйе құруға бейім әйелдер миына қарағанда" "көп жағдайда жанашырлыққа бейім еркек миының" айқын көрінісі деп атаған және ғылым мен жыныстық айырмашылықтар туралы пікірталастың дұрыс емес жағында болған" деп жазды. 2003 жылы Nature журналында жарияланған кітап шолуында Джойс Бененсон былай деп жазды: "Ерлер әйелдерге қарағанда жүйелеуге көбірек қызығушылық танытады деген идеяны мұқият қарастыруға болады. Бұл сөзсіз жаңа және қызықты идея, оның қасиеттері тексерілгенде әдебиеттің бай эмпирикалық жинағын туғызуы мүмкін. Теорияның екінші бөлігі - әйелдер ерлерге қарағанда эмпатиялық сезімге ие, бұл мәселеде проблемалық болып табылады. 2003 жылғы Уолл-стрит журналының мақаласында Роберт Макгоф Изабел Рапин мен Хелен Тагер Флюсбергтің теориясына жауаптар туралы былай деп жазды: Ерте өмірдегі жүйелеу мен жанашырлық туралы кейбір зерттеулер ұлдар мен қыздар ұқсас жолдармен дамып, осы салалардағы жыныстық айырмашылықтар теориясына күмән келтіреді. Эмпатияға қарсы келетін когнитивтік стиль, оған макиавеллизм деген ат берілді, жеке мүддеге баса назар аударады және бәсекеге қабілеттілікпен тығыз байланысты екені дәлелденді. Эволюциялық теория бойынша, еркектер әйелдерге қарағанда бәсекеге қабілетті болады. Керісінше, зерттеулер жалпы алғанда, эмпатия мен жүйелеу арасындағы әлсіз теріс байланысты көрсетті. Кейбір сыншылар Барон Коэннің жұмысы аутистік спектрдегі бұзылыстармен жұмыс істейтін жоғары деңгейдегі адамдарға бағытталғандықтан, оның жұмысы кең үлгілермен тәуелсіз репликацияны қажет етеді деп айтты. 2003 жылы The Spectator журналында Хью Лоусон Танкред "Альтра еркектік әдіске баса назар аудару Барон Коэн негізінен жоғары жұмыс істейтін аутизммен және Аспергер синдромымен жұмыс істейтіндігіне байланысты екендігі сөзсіз" деп жазды. Барон Коэн өзінің теориясының негізі ретінде жаңа туған нәрестелерге қатысты жүргізілген зерттеуді келтірді. Алайда, 2005 жылы Елизавета Спелкінің өте кішкентай балалармен жүргізілген зерттеулерін қайта қарастыруда ұлдар мен қыздар арасындағы тұрақты айырмашылықтар байқалған жоқ. 2011 жылы Nature журналында жарияланған мақалада Лиззи Бучен "Байқа сыншылар Барон Коэннің тақырыптық теориялардың тарихымен де ренжіді, әсіресе аутизм "ашығыс еркек" ми жағдайы деп аталады. Олар оның техникаға бейім ата-аналар туралы теориясы жұртшылыққа дұрыс емес идеяларды, соның ішінде аутизмді "гик" болумен байланыстырады деген ойды береді деп қорқады". Нейробиолог Джина Риппон 2019 жылы жарық көрген "Жендерлік ми: әйелдер миы туралы мифті бұзатын жаңа нейробиологиялық ғылым" атты кітабында Барон Коэннің теориясын сынға алды. 2020 жылы сөйлеген сөзінде ол оның "Негізгі айырмашылық" кітабын "нейротраш" деп атады және оның зерттеу әдістерін "әлсіз" деп сипаттады. Риппон сонымен қатар жыныстарға сәйкес келмейтін мидың әртүрлі түрлерін сипаттау үшін "еркек" және "әйел" сөздерін қолдануға қарсы болды. Нейробиолог Лиза Эллиот Nature журналына өзінің жұмысын қарап, Риппонның көзқарасын қолдап, "Қалқанның ішіндегі еркек пен әйелдің айырмашылығын іздеу - бұл жаман зерттеу тәжірибесінің сабағы" деп жазды.
Some research in systemizing and empathizing in early life indicates that boys and girls develop in similar ways, casting doubt on the theory of sex differences in these areas. A cognitive style that more naturally opposes empathizing, which has been given the name Machiavellianism, emphasizes self interest and has been shown to be strongly correlated with competitiveness. Evolutionary theory predicts that typical males will be more competitive than typical females. In contrast, research has generally shown a weak negative correlation between empathizing and systemizing. Some critics have said that because Baron Cohen's work has focused on higher functioning individuals with autism spectrum disorders, his work requires independent replication with broader samples. In a 2003 article in The Spectator, Hugh Lawson Tancred wrote "The emphasis on the ultra maleness approach is no doubt attributable to the fact that Baron Cohen works mainly with higher functioning autism and Asperger's syndrome." As a basis for his theory, Baron Cohen cited a study done on newborn infants in which baby boys looked longer at an object and baby girls looked longer at a person. However, Elizabeth Spelke's 2005 review of studies done with very young children found no consistent differences between boys and girls. In a Nature article published in 2011, Lizzie Buchen wrote "Some critics are also rankled by Baron Cohen's history of headline grabbing theories—particularly one that autism is an 'extreme male' brain state. They worry that his theory about technically minded parents may be giving the public wrong ideas, including the impression that autism is linked to being a 'geek'." Neuroscientist Gina Rippon criticized Baron Cohen's theories in her 2019 book The Gendered Brain: The new neuroscience that shatters the myth of the female brain. Speaking in 2020, she called his book The Essential Difference "neurotrash", and characterized his research methods as "weak". Rippon has also argued against using "male" and "female" for describing different types of brains which do not correspond to genders. Reviewing her work for Nature, neuroscientist Lise Eliot supported Rippon's point of view, and wrote "The hunt for male and female distinctions inside the skull is a lesson in bad research practice".