Кіріспе

Аутизмнің психологиялық негіздері туралы теория Эмпатиялық жүйелеу (ЭС) теориясы - бұл ағылшын клиникалық психологы Саймон Барон Коэн ұсынған аутизмнің және еркек-әйел неврологиялық айырмашылықтардың психологиялық негіздері туралы теория. Ол адамдарды емпатиялық ойлау (Е) және жүйелі ойлау (S) қабілеттеріне байланысты жіктейді. Ол емпатиялық коэффициент (EQ) және жүйелеу коэффициентін (SQ) пайдалана отырып, дағдыларды өлшейді және аутизм спектріндегі бұзылыстардағы әлеуметтік және коммуникациялық симптомдарды эмпатияның тапшылығы мен кешіктірілуімен бірге тұтас немесе жоғары жүйелеу ретінде түсіндіруге тырысады. Барон Коэннің айтуынша, ES теориясы өзі және әріптестері әзірлеген Эмпатиялық коэффициент (EQ) және Жүйелеу коэффициентін (SQ) қолданып сыналған және олардың E немесе S баллдары арасындағы сәйкессіздіктердің бар-жоғына байланысты бес түрлі "ми типтері" пайда болады. ES профильдері E> S профилі әйелдерде ерлерге қарағанда жиі кездесетінін көрсетеді, ал S> E профилі ерлерде әйелдерге қарағанда жиі кездеседі. Барон Коэн және оның серіктестері ES теориясы STEM пәндерін (Ғылым, технология, инженерлік және математика) таңдаған адамның жынысына қарағанда жақсы болжаушы деп санайды. ES теориясы аутизм мен Аспергер синдромының экстремалды еркек миы (EMB) теориясына дейін кеңейтілді, олар ES теориясында орташадан төмен эмпатиямен және орташа немесе орташадан жоғары жүйелеумен байланысты. Барон Коэннің зерттеулері мен теориясы бірнеше себептерге байланысты күмәнге ұшырады. 2003 жылы жарық көрген "Негізгі айырмашылық" кітабының бірінші тарауында "Негізгі айырмашылық" кітабының 2009 жылы екінші басылымы жарық көрді. 2003 жылғы "Негізгі айырмашылық" басылымында Барон Коэннің ЭС теориясының екі түрлі илхам көзі талқыланады. Бұл 1961-1969 жылдар аралығында Германиядағы позитивизм таласының бір бөлігі болды, онда гуманитарлық ғылымдар мен табиғи ғылымдар (Geisteswissenschaften және Naturwissenschaften) әлеуметтік ғылымдарды қалай жүргізу туралы келіспеді. Екінші шабыт көзі - Чарльз Дарвиннің "Адамның шығу тегі және жынысқа қатысты таңдау" атты кітабындағы гендерлік ессенциализмді түсіндіру. The Guardian басылымының 2003 жылғы басылымына қатысты: цитата = Кітап [Негізгі айырмашылық] бес жыл бойы жазылды, себебі ол тақырыпты 1990 жылдарға қатысты саяси сезімтал деп санайды, ал бір жағынан ол алғаш рет ғылыми конференцияларда аутизм туралы [E S теориясы] идеяларын жаюды қалады, онда ол реакцияның негізінен қолдау тапқанын айтады. E S теориясын әзірлеуге дейін Барон Коэн бұған дейін 1990 жылы ақыл-ой соқырлығы теориясын ұсынды және зерттеді, ол аутизмнің біртекті (бір себепті) түсіндірмесін ақыл-ой теориясының жоқтығына немесе балалық шақта ақыл-ой теориясының дамуының кешіктірілуіне байланысты ұсынды. Ақыл теориясы - ақыл-ой күйлерін өздеріне немесе басқаларға жатқызу қабілеті. Ақыл-ой соқырлығы теориясы әлеуметтік және қарым-қатынас қиындықтарын түсіндіре алады, бірақ аутизмнің басқа негізгі белгілерін, оның ішінде ерекше тар қызығушылықтар мен өте қайталанатын мінез-құлықтарды түсіндіре алмайды. Ақыл-ой соқырлығы кейіннен академиялық қауымның аутизмнің әртүрлілігі туралы айқын дәлелдерге жауап ретінде көбінесе қабылданбады, дегенмен академиялық қауымда баррон Коэнді қоса алғанда, кейбір қолдаушылар 2011 жылдың наурызында болды.

Зерттеу

Барон Коэннің айтуынша, әйелдер орта есеппен эмпатияға, ал ерлер жүйелеуге көбірек мән береді. Бұл емпатиялық коэффициент (EQ) және жүйелеу коэффициентінің (SQ) балалар мен жасөспірімдер нұсқаларын қолдану арқылы анықталды, оларды ата-аналар өз балалары / жасөспірімдері туралы толтырады, және ересектерде EQ және SQ өзіндік есеп нұсқасы. Барон Коэн және оның серіктестері жыныстық айырмашылықтар орташа есеппен, эмоцияны тану және механикалық ойлау немесе "интуитивті физика" сияқты жүйелеудің нәтижелілік тесттері сияқты емпатияның нәтижелілік тесттерін қолдану арқылы анықталды дейді. Ол сондай-ақ, жыныстық айырмашылықтар тек әлеуметтенуден туындамайтынын айтады. ФТ деңгейі жүйелеу коэффициентіндегі баллдармен оңтайлы байланысты және эмпатия коэффициентіндегі баллдармен теріс байланысты. Аутизмдегі тестостерон деңгейінің рөлін зерттеу үшін жаңа зерттеу саласы пайда болды. Корреляциялық зерттеулер тестостеронның жоғары деңгейі аутистік белгілердің жоғары деңгейімен, көзбен байланыстың төмен деңгейімен және басқа медициналық жағдайлардың жоғары деңгейімен байланысты екенін көрсетті. Сонымен қатар, эксперименттік зерттеулер тестостерон деңгейін өзгерту тышқанның лабиринтіндегі әрекетін өзгертетінін көрсетті, бұл адам зерттеулеріне әсер етеді. Ұрық тестостероны теориясы жатырдағы тестостерон деңгейі жыныстық диморфты ми құрылымдарының дамуына әсер етеді, нәтижесінде жыныстық айырмашылықтар мен аутистік белгілер пайда болады.

Жыныстық айырмашылықтардың эволюциялық түсіндірмелері

Барон Коэн жыныстық айырмашылықтың эволюциялық психологияда түсіндірілуіне бірнеше себептерді ұсынады. Мысалы, ол жақсы эмпатия балаларды күтіп-бағуды жақсартатынын және жақсы эмпатия әйелдердің әлеуметтік желісін жақсартатынын айтады, бұл балаларды күтіп-бағуда әртүрлі жолдармен көмектеседі. Оның айтуынша, жүйелеу еркектерге жақсы аңшы болуға көмектеседі және олардың әлеуметтік мәртебесін кеңейтеді.

Аутизмнің экстремалды еркек ми теориясы

Барон Коэннің емпатияны жүйелеудегі жұмысы оны ұрық тестостеронының жоғары деңгейі аутизм спектріндегі бұзылыстардың ұлдар арасында кең таралуын түсіндіре ме, жоқ па, соны зерттеуге итермеледі. Оның теориясы "ауыр еркек миы" деп аталады. Оның 2003 жылы Nature журналында жарияланған "Негізгі айырмашылық" атты кітабының шолуында оның ұсыныстары былайша түйінделеді: "ер адамның миы жүйеге келтіруге, ал әйел адамның миы Аспергер синдромын түсінуге бағдарланған. Барон Коэн және оның әріптестері ES теориясын аутизмнің экстремалды еркек ми теориясына дейін кеңейтті, бұл аутизмнің типтік еркек профилінің экстремалдылығын көрсетеді деп болжайды. Барон Коэннің Аспергер синдромы мен аутизммен ауыратын адамдардың туыстары туралы зерттеулері олардың әкелері мен аталарының жалпы халыққа қарағанда инженер болу ықтималдығы екі есе жоғары екенін анықтады. Дэвид А. Рут пен Кристофер Джаррольдтың зерттеулері бойынша дәрігерлер, ғалымдар мен бухгалтерлердің саны аутистік балалар әкелерінің санынан асып түседі, ал "білікті және білікті емес жұмысшылар ата ретінде болжауға қарағанда аз кездеседі". Олар аутистік аталар арасында ғылым мен есептің шамадан тыс көптігі үлгі алудың бейімділігіне байланысты болуы мүмкін деп болжады. Калифорниядағы Барон Коэннің тағы бір осындай тұжырымдамасы Силикон аңғарының құбылысы деп аталады. Бұл жерде халықтың көп бөлігі техникалық салада жұмыс істейді. Оның айтуынша, аутизм таралу деңгейі АҚШ халқының орташа деңгейінен он есе жоғары. Бұл деректер аутизм таралуында генетика мен қоршаған ортаның рөлі бар екенін көрсетеді, сондықтан техникалық тұрғыдан ойлаған ата-анасы бар балаларда аутизм диагнозы қойылуы ықтимал. Еркек миының ерекшеліктерін қарастыратын тағы бір ықтималдық ұсынылды. Әлеуметтік теориялық тұрғыдан әйелдердің аутизмнен қорғайтын факторлары бар деген тұжырымдаманы зерттейді. Қыз балалар еркектерге қарағанда ертерек сөйлейді және тілді көбірек қолданады, ал бұл дағдының жоқтығы аутизмнің көптеген белгілеріне айналады, бұл таралудың айырмашылығының тағы бір түсіндірмесін ұсынады. Барон Коэн ұсынған еркек миының экстремалды теориясы (EMB) АТШ-пен ауыратын адамдар мидың белгілі бір аймақтарында өзара байланыстың ауытқулары кең таралған деп табылды. Бұл ерлер мен әйелдер арасындағы эмпатия сынақтарының әртүрлі нәтижелерін, сондай-ақ АТШ-да байқалатын эмпатияның кемшіліктерін түсіндіре алады, өйткені эмпатия мидың әртүрлі аймақтарынан ақпарат қажет ететін бірнеше ми аймақтарын белсендіруді талап етеді. Аутистік синдроммен байланысты ми құрылымының тағы бір мысалы - аутистік синдроммен ауыратын балаларда миндальді қабықшаның көлемі ұлғаяды. Бұл еркек миының, әдетте, миндальді қабықшаның көлемі ұлғаятын экстремалды нұсқасының тағы бір мысалы. Бұл екі жыныста да кездесті. Бұл түйедегі тестостерон (fT) мидағы жыныстық айырмашылықтардың себебі болып табылады және fT деңгейі мен ASD арасында байланыс бар екенін көрсетеді. Жалпы аутизммен ауыратын әйелдерде жоғары андроген деңгейімен байланысты медициналық жағдайлардың жиілігі жоғары, ал аутизммен ауыратын ерлер мен әйелдерде андроген деңгейі орташадан жоғары. Ер адамдарда табиғи түрде жоғары FT деңгейі болады, яғни гормонның деңгейінде аутизмде байқалатын даму өзгерістерін тудыратын жоғары деңгейге жету үшін қажетті өзгерістер аз. Бұл аутизмнің еркектерде жиі кездесетін себебі болуы мүмкін.

Сын

Эмпатиялық жүйелеу теориясы әр түрлі көзқарас тұрғысынан сынға ұшырады. 2004 жылы Барон Коэннің "Феноменология және танымдық ғылымдардағы Нил Левидің "Негізгі айырмашылық" кітабының шолуы оны "ақыл-ойдың үстіндегі түсінігі" бар "өте өкінішті" деп сипаттады, Барон Коэннің ақыл-ой соқырлығы мен жүйелеу туралы негізгі мәлімдемелері "ең жақсы жағдайда күмәнді" деген қорытындыға келді. 2011 жылы Time журналында жазылған мақалада Джудит Уорнер Барон Коэннің "2003 жылы "Негізгі айырмашылық" атты кітабын жариялаған кезде, аутизмді "көп жағдайда түсінік пен жүйе құруға бейім әйелдер миына қарағанда" "көп жағдайда жанашырлыққа бейім еркек миының" айқын көрінісі деп атаған және ғылым мен жыныстық айырмашылықтар туралы пікірталастың дұрыс емес жағында болған" деп жазды. 2003 жылы Nature журналында жарияланған кітап шолуында Джойс Бененсон былай деп жазды: "Ерлер әйелдерге қарағанда жүйелеуге көбірек қызығушылық танытады деген идеяны мұқият қарастыруға болады. Бұл сөзсіз жаңа және қызықты идея, оның қасиеттері тексерілгенде әдебиеттің бай эмпирикалық жинағын туғызуы мүмкін. Теорияның екінші бөлігі - әйелдер ерлерге қарағанда эмпатиялық сезімге ие, бұл мәселеде проблемалық болып табылады. 2003 жылғы Уолл-стрит журналының мақаласында Роберт Макгоф Изабел Рапин мен Хелен Тагер Флюсбергтің теориясына жауаптар туралы былай деп жазды: Ерте өмірдегі жүйелеу мен жанашырлық туралы кейбір зерттеулер ұлдар мен қыздар ұқсас жолдармен дамып, осы салалардағы жыныстық айырмашылықтар теориясына күмән келтіреді. Эмпатияға қарсы келетін когнитивтік стиль, оған макиавеллизм деген ат берілді, жеке мүддеге баса назар аударады және бәсекеге қабілеттілікпен тығыз байланысты екені дәлелденді. Эволюциялық теория бойынша, еркектер әйелдерге қарағанда бәсекеге қабілетті болады. Керісінше, зерттеулер жалпы алғанда, эмпатия мен жүйелеу арасындағы әлсіз теріс байланысты көрсетті. Кейбір сыншылар Барон Коэннің жұмысы аутистік спектрдегі бұзылыстармен жұмыс істейтін жоғары деңгейдегі адамдарға бағытталғандықтан, оның жұмысы кең үлгілермен тәуелсіз репликацияны қажет етеді деп айтты. 2003 жылы The Spectator журналында Хью Лоусон Танкред "Альтра еркектік әдіске баса назар аудару Барон Коэн негізінен жоғары жұмыс істейтін аутизммен және Аспергер синдромымен жұмыс істейтіндігіне байланысты екендігі сөзсіз" деп жазды. Барон Коэн өзінің теориясының негізі ретінде жаңа туған нәрестелерге қатысты жүргізілген зерттеуді келтірді. Алайда, 2005 жылы Елизавета Спелкінің өте кішкентай балалармен жүргізілген зерттеулерін қайта қарастыруда ұлдар мен қыздар арасындағы тұрақты айырмашылықтар байқалған жоқ. 2011 жылы Nature журналында жарияланған мақалада Лиззи Бучен "Байқа сыншылар Барон Коэннің тақырыптық теориялардың тарихымен де ренжіді, әсіресе аутизм "ашығыс еркек" ми жағдайы деп аталады. Олар оның техникаға бейім ата-аналар туралы теориясы жұртшылыққа дұрыс емес идеяларды, соның ішінде аутизмді "гик" болумен байланыстырады деген ойды береді деп қорқады". Нейробиолог Джина Риппон 2019 жылы жарық көрген "Жендерлік ми: әйелдер миы туралы мифті бұзатын жаңа нейробиологиялық ғылым" атты кітабында Барон Коэннің теориясын сынға алды. 2020 жылы сөйлеген сөзінде ол оның "Негізгі айырмашылық" кітабын "нейротраш" деп атады және оның зерттеу әдістерін "әлсіз" деп сипаттады. Риппон сонымен қатар жыныстарға сәйкес келмейтін мидың әртүрлі түрлерін сипаттау үшін "еркек" және "әйел" сөздерін қолдануға қарсы болды. Нейробиолог Лиза Эллиот Nature журналына өзінің жұмысын қарап, Риппонның көзқарасын қолдап, "Қалқанның ішіндегі еркек пен әйелдің айырмашылығын іздеу - бұл жаман зерттеу тәжірибесінің сабағы" деп жазды.