Кіріспе

Бұрынғы араб тайпасы Бану-Калб (بنو كلب) - негізінен Солтүстік-Батыс Арабия мен Орталық Сирияның шөл және далалық аймақтарында тұратын араб тайпасы. Ол Византия империясының шығыс шекарасындағы тайпалық саясатқа қатысқан, мүмкін, 4 ғасырдың басында. 6 ғасырда калбтар негізінен христиан дінін қабылдады және Византияның араб одақтастарының басшылары Гасанидтердің билігіне кірді. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің өмірінде оның жақын серіктерінің біразы - калбиттер, ең бастысы Зейд ибн Харита мен Дихия, бірақ тайпаның басым бөлігі 632 жылы Мұхаммедтің қайтыс болған кезінде христиан болып қалды. Олар мұсылмандар Византияның Сирияны жаулап алуда елеулі жетістіктерге қол жеткізген кезде көптеп айналып кетті. Үлкен күскенді тайпа ретінде, әскери тәжірибеге ие болғандықтан, Калб мұсылман мемлекеті үшін маңызды одақтас болды. Калбтың жетекші тайпалары Омейядтар отбасымен некелік байланыстар құрды, ал тайпа Сириядағы Омейяд халифатының (661-750) әскери негізіне айналды. Мұавия I билігінен Абдул Маликтің алғашқы билігіне дейін Екінші мұсылмандық азаматтық соғысы кезінде Калб өзінің басты қарсыласы Кайларды 684 жылы Марж Рахит шайқасында жеңіп, ұзаққа созылған қанды қақтығыс басталды, онда Кейлер ақырында басымдыққа ие болды. Омейяд саясатына үстемдік еткен тайпалық фракцияларда Калб қайыстарға қарсы Яман фракциясының жетекші құрамына айналды. Калб өзінің саяси ықпалын қайсысы прокайситтік халифа Марван II кезінде жоғалтты , бұл жағдай Иракқа негізделген Аббасид халифаты (750-1258) кезінде жалғасты . Ғута мен Пальмира оазистеріндегі табан тірегімен тайпа 8-і - 10-ғасырларда бірнеше рет Аббасилерге қарсы көтерілді, алдымен Халифатқа үміткер Омейядтарды қолдап, кейіннен Карматтардың негізгі әскерлері ретінде, олардың басқыншылығы Калбтың саяси оқшаулануына ықпал етті. Калбтар 10-ғасырдың аяғында Фатимидтер билігінің басында Сирияның ең ірі үш руының қатарында болды, бірақ оның өсуіне байланысты ол көпшілік пен көшпелі тай мен килаб тайпаларына қолайсыздыққа ұшырады. Калбтың салыстырмалы әлсіздігі келесі ғасырда Фатимидтермен тығыз одақтасуға мүмкіндік берді. Бұл кейде үзіліп тұрды, әсіресе Калб Тай мен Килабқа қосылып, 1024-1025 жылдары Сирияны өз ара бөлді. Бұл кезеңде Калб Дамаскіді басып алмады. Калбтар 12 ғасырда тұрақты өмір сүруді жалғастырды, содан кейін тайпа тарихи жазбаларда көрінбейді. Ислам дінінен бұрын Калб әл-Джауф пен Уди-Сирхан аймақтарында, сондай-ақ Самавада, яғни Сирия мен Ирак арасындағы үлкен шөлді кеңістікте билік құрды. Мұсылмандық жаулап алғаннан кейін тайпа өзінің Сирияға дейінгі іс-қимылын кеңейтіп, Голан биіктіктерінде, Иорданның солтүстік аңғарында, Дамаск ауданында, Хомс пен Пальмирада және оның айналасында басымдықты орын алды. Фатимидтер билігі 11 ғасырда дамыған сайын, тайпаның Дамаск пен Пальмира арасындағы негізгі шоғырлануы Дамаск, Хауран және Анти-Ливан таулары арасындағы қоныстанған аймақтарға ауысты.

Орналасқан жерлер

Олар төсеніштерді өсірумен танымал болған бедуин тайпасы еді. VII ғасырда ислам діні пайда болғанға дейін тайпаның жайылым жерлері Арабияның солтүстік-батысында болды. Оның ең ерте кездегі белгілі мекені Византия дәуірінде (б.з. Бұл тайпа негізінен Византия империясының шығыс шекарасына қарай орналасқан осы аймақта шоғырланған. Олар маусым сайын Сирия мен Месопотамия арасындағы кең шөл далаға көшіп-қонып, араб дереккөздері бұл тайпаның атымен, әсіресе осы аймақтың оңтүстік-батыс бөлігін Samawa немесе Samawat Kalb деп атаған. Әл-Джауфтың батысында тайпаның Бану Әмір әл-Акбар бөлімшесі оңтүстіктегі Тайма оазисінен солтүстікке қарай Уәди Сырхан тұңғиығындағы Куракир құдықтарына дейін аралап жүрді. Калб тайпасы Таглиб тайпасының 570 жылы кері қайтқанын кейін Евфрат өзеніне қарай шығысқа қарай жайылым аумақтарын кеңейте бастады. Калб тайпасының жері солтүстікке қарай Калб тайпасының жақын одақтастары болған күшті Тай тайпасымен шектеседі. Батыста, оңтүстік-шығыста және шығыста Балқайн, Гатафан және Аназа рулары орналасқан. Калбтың Уәди Сирхан мен әл-Джауфты билеуі оның тайпаларын солтүстікке қарай Сирияға көшіп кету үшін жақсы жағдайға келтірді. 630-шы жылдары Ислам дінінің пайда болуымен, калбтар Сирияға көптеп кіре бастады, алдымен Голан биіктіктерінде, Иордан алқабының солтүстігінде және Дамаск пен оның айналасында тұрақтады. Оның тайпалары ақырында Дамаскті қоршап тұрған Гута бақтарындағы ірі жер иелері болды, сондай-ақ Гутаның шетіндегі Мардж жайылымдарында жартылай көшпелі өмір сүрді. Олар сонымен қатар Хомс пен Пальмирада және оның айналасында орналасты. Бұл тайпаның аз бөлігі сол кезеңде Ирактың Куфа қаласындағы гарнизондық қала мен әкімшілік орталығына қоныстанған, ал көптеген калбиттік тайпа мүшелері 8-ғасырда сол жерге жіберілген сириялық экспедициялық күштердің бөлігі ретінде мұсылмандық Испанияға қоныстанған. 10 ғасырдың ортасында географ Ибн Хақалдың кезінде Калбтың диары (тайпалық аумақтары) Раққа жақын Сиффин аймағынан Евфраттың батыс жағалауынан Таймаға дейін созылған. Бұл кеңістікте әл-Рахба аймағы жоқ және көбінесе оңтүстік Сирия мен солтүстік Хеджази диярлары орналасқан. Отырғыштыққа бейімделуінің арқасында 10-ғасырда Калб біртіндеп Думат әл-Жандал және Уди-Сирхан аймақтарындағы басымдықты орнынан Тай союздастарына жоғалтты, ал көшпелі болып қалғандар Орталық Сириядағы туыстарына қосылуға көшіп кетті немесе дәстүрлі мекендерінде төменгі бейінді сақтады. Әскери қысымдар сондай-ақ ХХ ғасырдың ортасында Калбты Хомс аймағынан шегінуге мәжбүр етті, оның аумағы одан кейін Пальмира мен Дамасктың айналасына дейін шектелді. Калбтың көшпелі бөліктері 11-ші ғасырдың аяғына дейін Пальмираның шығысындағы шөлді мекендеуді жалғастырды. Осы уақыттан кейін, тіпті бұл көшпелі топтар да тұрақтандыруға ауысты және Калбтың негізгі шоғырлану аймағы Дамаск пен Пальмира арасындағы аралықтан оңтүстік-батысқа қарай Дамаск, Анти-Ливан таулары мен Хауран арасындағы қоныстанған аймақтарға, әсіресе соңғы аймаққа ауысты. Бұл уақытта Калбтың кішігірім топтары Хомстан солтүстікке және Нил дельтасына төменгі Мысырға көшіп барды.

Шежіресі

Арабтардың санжыралық дәстүрінде тайпаның түп атасы араб тілінде "ит" дегенді білдіретін Калб деп аталды. Қалбтың әкесі Уабара, ал анасы Асма бинт Дураим ибн әл Каин ибн Ахвад Бахра' деп аталған, өйткені оның барлық балалары жабайы жануарлардың есімдерімен аталған. Калбтар Құдая тайпаларының құрамына кірді, олардың қатысуымен солтүстік Хиджаздан солтүстік Сирия даласына дейін созылып кетті. Қалб Құдағаның шығыс аймақтарының солтүстік жартысындағы ең ірі компонент болды. Құданың шығу тегі белгісіз, араб генеалогтарының мәлімдемелері қарама-қайшы. Кейбір дереккөздер Құдағаның Мааддтың ұлы екенін, солтүстік арабтар руын немесе оңтүстік арабтардың жартылай аңыздағы патриархы Химярдың ұрпағы екенін айтады. Үш кіші кланды қоспағанда, Калбтың барлық тармақтары Руфайда ибн Тавр ибн Калбтың ұрпақтарынан тараған. Қалбтың ең көрнекті саласы Бану Абдалла ибн Кинана болды, әсіресе оның ең үлкен саласы, Бану Жанаб, ол Қалбты өзінің басшыларымен қамтамасыз етті. Жәнәптен 6 және 7 ғасырлардағы Калбтың аристократиялық отбасы, Бану Харита ибн Жәнәп, сондай-ақ басқа да көрнекті сызықтар, атап айтқанда Бану Улаим және Бану Уллайлар тарады. Қалбтың басқа да негізгі тармақтарының бірі - Кинана ибн Ауф. Оның тармағынан, Бану Ауф ибн Кинанадан, Бану Абд Уадд пен Бану Әмір әл Агдар тарады. Соңғысы бастапқыда Калбтың монотеизмге дейінгі тәңірі Уаддтың калбқа қосылған, Уаддтың құрметі Думат әл-Жандалға тарағаннан кейін пайда болған. Куфаның төрт көрнекті, 8-ғасырлық калбиттік ғалымдары Мұхаммед ибн Саиб әл-Калби, оның ұлы Хишам ибн әл-Калби, әл-Шарқи әл-Кутми және Авана ибн әл-Хакам барлығы Бану Абд-Ваддтан тараған, олардың еңбектері Калбтың шежіресі үшін негізгі көздер болып табылады. Тағы бір ірі тармақ - Бану Әмір ибн Әуф ибн Бәкр, оны Калбтың ұқсас атаулары бар кландарынан ажырату үшін "Бану Әмір әл-Акбар" деп атаған.

Византиялықтармен қарым-қатынастар

Халбиттер тайпасы Сирияға біздің заманымыздың 4-ші ғасырында келген болуы мүмкін, бірақ сол кездегі тайпа туралы нақты ақпарат жоқ. Тарихшы Ирфан Шахид Сирияның оңтүстігіндегі араб тайпаларының жауынгер ханымы Мавия, бәлкім, Калбтың ұрпағы болған деп болжайды. Бұл Калбтың Мавияның негізгі күші Танухидтермен одақтас болғанын көрсетеді. Олар да Қудаға өздерінің ұрпақтары екенін айтады. Византия империясының Лимес Арабикус шекарасындағы Калбтың аумағы Орианның, империяның шығыс провинцияларының ұжымдық атауы. Шәхидтің айтуынша, Калбтар 410 жылы Византияның Сирия, Финикия, Палестина және Мысырға жаппай басып кірген аты аталмаған тайпа болуы мүмкін. Ол шабуыл Калбтың танухид одақтастарының құлдырауымен және соңғылардың Византияның негізгі одақтастары ретінде Салихтермен алмасуымен байланысты болды деп санайды, олар да Құдадан тараған. V ғасырдың соңғы жылдары Калб пен Салихтер арасындағы шиеленістер Салих филархы Дәуіттің Калбтың Талаба ибн Әмірі мен оның одақтасы Намирдің Муавия ибн Хужайыры Голанның Голан қыратында өлтірген шайқаста аяқталды. Талаба ибн Әмір мен Дәуіттің арасындағы қақтығыс жеке араздық па, әлде Калб пен Салихтер арасындағы тайпалық қақтығыстың бір бөлігі ме, белгісіз. Византия империясындағы 5 ғасырдағы араб тайпаларының саясатындағы Калбтың рөлі анық болғанымен, қазіргі заманғы дереккөздер Калбтың Византиямен қаншалықты ерте байланысқа түскенін көрсетілмейді. VI ғасырдың басында Салихтер Византия территориясындағы араб тайпаларының жоғарғы филархы ретінде Гассанидтермен алмастырылды. Гасанидтер сияқты, калбтар да монофизиттік христиан дінін қабылдады. Калбтар Гасанидтер билігіне берілді және басқа одақтас тайпалар сияқты Византияның шығыс шекарасын Сасанидтер Персиясына және соңғысының әл-Хирадағы араб вассалдарына қарсы күзетуді міндет етті. Тарихшы Иоганн Фюктың айтуынша, қалмақтар Византияның "фодерат" жүйесіне берік қосылғандықтан, "әскери тәртіпке, заң мен тәртіпке үйренген".

Арабиядағы қызмет

Исламға дейінгі Арабияның тайпалары үшін, әсіресе олар қатысқан шайқастар мен шабуылдар туралы тарих көзі ретінде қызмет ететін исламға дейінгі өлеңдер жинағы - айям әдебиетінде Калбтың қызметі туралы аз мәлімет бар. Бұл оқиғадан ерекшелігі - Урайр күні, онда калбиттер басшысы Масад ибн Хисн ибн Масадты Бану Абс өлтірді. 9-ғасырдағы Куфада қалыптасқан калбиттік тарихи дәстүрде исламға дейінгі бес қақтығыстың айтылған. Үш негізгісі - 570 жылы Абдулла ибн Кинана мен Кинана ибн Ауф арасында болған Нухада күні, Кахатин күні және Сасанидтер мен араб тайпаларының коалициясы арасындағы Ди Кар шайқасы кезінде Калб пен Сасанидтермен одақтасқан Тағлиб арасындағы Сияиф күні. Екі кішігірім қақтығыстар Улах күні Тағлибке қарсы және Рахба күні Асад тайпасына қарсы болды. Исламға дейінгі Калбтың ең танымал басшысы - Зөһер ибн Жәнәп, ол Солтүстік Арабияның бедуин тайпалары арасында елеулі ықпал етті. 6 ғасырдың ортасында Оңтүстік Арабияның эфиопиялық вице-падишасы Абраханың атынан Зухайр Тағлиб пен Бакрдың солтүстік араб тайпаларына қарсы экспедицияға басқарды. 6 ғасырдың ортасында Зухайрдың басшылығымен Калб Гатафан тайпасымен "Бус" деп аталатын жерде харам (қасиетті орын) салуға қарсы соғысты; Гатафанның харам Мекедегі Каабаны еліктеді, сол кезде араптардың жалған тәңірлеріне табынған мүсіндері бар кеңінен құрметтелген ғимарат, бұл Калбты қоса алғанда, аймақтың күшті тайпаларын ренжітті. Зөһер Ғатафанды жеңіске жетіп, олардың харамдарын жойды.

Мұхаммедпен қарым-қатынас

Гасанидтер Византиялық Сирияның ең көрнекті араб тайпалық тобы болғанымен, VI ғасырда Сирия даласындағы Византияның араб конфедеративтік тайпаларына басшылық етті, бірақ олардың ықпалы 580 жылдары азая бастады. Олар биліктегі беделін Сасанидтер Сирияны 613-614 жылы басып алған кезде жоғалтты. Византиялықтар 628 жылы аймақты қайтадан басып алды, бірақ Гасанидтер әрқайсысы басқа басшы басқаратын бірнеше кіші топтарға бөлініп, әлсіреп қалды. Калбтар, Гасанидтермен одақтасқан болса да, Гасанидтердің ықпалы азайып бара жатқан жылдары Византия империясының шекараларындағы өз аумақтарына шабуыл жасай бастады. Ислам пайғамбары Мұхаммедтің заманында 620-жылдары мұсылмандар Гасанидтермен одақтасуға тырысты, бірақ сәттіліксіз. Тарихшы Халил Атамананың айтуынша, "осы себепті мұсылмандар сол аймақта маңыздылығы арта бастаған басқа бір одақтас, кальбті, іздеуге мәжбүр болды". Меккедегі бірнеше жеке Калбит тайпалары исламға көшті, соның ішінде Зейд ибн Харита және Дихья әл Калби, Мұхаммедтің Византия императоры Гераклиге жіберген елшісі. Тарихшы Фред Доннердің айтуынша, калбтар арасында айқын адамдары болған, бірақ Мұхаммед пен жалпы калбтар арасындағы байланыс туралы мәліметтер аз. Византиялық фодрерати ретінде калбтар Солтүстік Арабия мен Сириядағы мұсылмандықтардың алға басуына қарсы күресті. Бірінші қарсылық 627/628 жылы Думат әл-Джандалға қарсы экспедиция болды, онда Мұхаммедтің көрнекті серігі Абд әл-Рахман ибн Ауф сол жердегі Калбтың христиандық басшысы әл-Асбаг ибн Амрды исламға айналдырды. Әл Асбағ пен Мұхаммедтің басшылығымен Калбтың кем дегенде бір бөлігі арасындағы келісім тайпа мен мұсылман мемлекеті арасындағы болашақ одақтастықтың алғашқы маңызды қадамы болды. Келісімге Абдул Рахманның әл Асбағтың қызы Тумадирмен некелесуі арқылы қол қойылды, бұл Калб пен Құрайш, Мұхаммед пен Абдул Рахманның руы арасындағы алғашқы некелік байланысты білдірді. Ал Асбағпен келісімге қарамастан, калбтардың көпшілігі христиандық болып қалды. Ал, әскердің бір бөлігі әл-Асбағтың ұлы Имру әл-Қайс атлы мұсылман агентіне қарады. Зейд ибн Харита 629 жылы Мутта шайқасында Византия мен олардың араб одақтастарына қарсы жорықта қаза тапқаннан кейін Мұхаммед Зейдтің ұлы Усаманы Сирияға қарсы іс-қимыл экспедициясына тағайындады, ол 632 жылы Мұхаммедтің өлімінен кейін ғана басталды. Осама өзінің халбиттік тегіне байланысты сайланған болуы мүмкін. Халбтың басым бөлігі Мұхаммедтің өлімі кезінде жаңадан пайда болған мұсылман мемлекетінің билігінан тыс қалды. Әл Асбағ кейінгі Ридда соғыстары кезінде Мединаға негізделген мұсылман мемлекетіне адал болып қалған кезде, араб тайпаларының көпшілігі адалдықтарын бұзған кезде, Думат әл Жандалдағы Калбтың басқа бір тобы бас уәдияның қол астында бүлік шығарды, бірақ басылдырылды.

Сирияны мұсылмандық жаулап алудағы бейтараптық

Ридда соғыстары 633 жылы аяқталды және халифа (мухаммедтің мұсылмандар көшбасшысы) Әбу Бәкір 633 жылдың аяғында немесе 634 жылдың басында Византияның Сирияны жаулап алуды бастады. Византиямен тарихи байланыстарына қарамастан, калбиттер тайпалары жаулап алу кезінде негізінен бейтарап болды. Кем дегенде кейбір калбиттер араб христиан тайпаларының қатарында 634 жылы Трансжорданиядағы Зизада Халид ибн әл-Уәлид бастаған мұсылман күштеріне қарсы шайқасты. Фюк жеке-жеке калбиттік мұсылмандардың жаулап алуға қатыспағанын атап көрсеткенмен, Атамана "калбиттік тайпалардың бір немесе бірнеше тобы" жаулап алудың бастапқы кезеңдерінен бастап мұсылмандар қатарында соғысқаны туралы айқын белгілер бар" деп санайды. Алқама ибн Уайлға Ярмук шайқасында Византия мен олардың Гассанидтер одақтастарына қарсы жеңіске жеткен мұсылмандардың олжасын бөлуді тапсырды. Бұл мұсылман әскерінің әртүрлі және бәсекелесетін араб тайпаларынан құралғандығына байланысты ерекше жоғары ставкалар. Калбтың басым бөлігі сол шайқасқа қатыспады, бір жақпен де, екінші тараппен де араласпау үшін немесе солтүстік Иордан аңғарындағы шайқас орнына оның аумағының қашықтығы үшін. Бұл шайқастан кейін тайпаның көп бөлігі ислам дінін қабылдауы мүмкін, бұл Сириядағы Византия әскерін талқандап, аймақты мұсылмандық жаулап алуды бастады. 638 жылы жаулап алу ісінің көп бөлігі аяқталды; ол кезде Калб Хомс пен Пальмира айналасындағы далаларға үстемдік етті және Құдая тайпалық конфедерациясының жетекші және ең күшті құрауышы болды. Атамананың пікірінше, мұсылман мемлекетінің әскери тәжірибелі, бұрын Византияның одақтасы болған Сирияның араб тайпаларынан қорғаныс желісін құру қажеттілігі оны Калбпен, сондай-ақ оңтүстік Сирия даласындағы ескі құрылған Джудхам және Лакхм тайпаларымен байланыстарды нығайтуға итермеледі. Бұл мұсылмандар үшін өте қажет болды, өйткені олардың тұрақты әскерлері жоқ еді және олардың әулеттері әр түрлі майданға жіберілуі керек еді. 630-шы жылдардың ортасынан аяғына дейін халифа Умар Сириядағы мұсылмандардың жоғарғы қолбасшысы Халид ибн әл-Валидті қызметінен босатып, өзінің күштерін, негізінен Арабияның Мудар және Рабия тайпаларынан, Ирактағы Сасанидтер майданына қайта тағайындады. Атамина бұл шешімді Калбтың Сириядағы әлеуметтік-экономикалық мүдделері мен билігіне қауіп төндіретін деп санайтын Халид армиясындағы шетелдік тайпалық сарбаздар мен олардың отбасыларына қарсылық білдіруіне байланысты деп санайды.

Суфьянидтер дәуірі

639 жылы Умар Құрайштың күшті Омейяд тайпасының мүшесі Муавия ибн Әби Суфянды Дамаск пен Иордания аудандарының губернаторлығына тағайындады, олар ортаңғы Сириямен сәйкес келді. Өзінің билігінің басынан бастап Муавия Сириядағы әскери биліктің басты көздерінің бірі болған Калбпен тығыз байланыс орнатты. Омейяд халифасы Усманның тұсында Муавияның басқаруы біртіндеп кеңейіп, қалған Сирияны қамтыды. Бұл уақыттан бастап Калб Омейядтармен некелік байланыс құрды. Усман әл-Асбағтың туысы Наила бинт әл-Фурафизаға үйленді. Наиланың әпкесі Хинд Усманның Омейяд туысы, губернатор Саид ибн әл Асқа үйленген. Мұғуавия екі халбит асыл әйелге үйленді, соның ішінде 657 жылға дейін қайтыс болғанға дейін христиандықты сақтаған Халбтың ең басты басшысы Багдал ибн Унайфтың қызы Майсун болды. Калбтың Омейядтармен некелік байланыстары олардың елеулі саяси ықпалының негізгі көзі болды. Мұғуавия мен халифа Әли арасындағы қақтығыс кезінде Калб Мұғуаияға маңызды қолдау көрсетті. Багдалдың ұлдары мен немерелері 657 жылы Сиффин шайқасында Алидің партизандарына қарсы қолбасшылар ретінде қызмет етті. 661 жылы Әли өлтіріліп, бірнеше айдан кейін Муавия халифа болды. Ол Сирияда табан тіреуі үшін Калбқа арқа сүйеуін жалғастырды. Багдал Калб пен оның Құдадағы одақтастарына Муавиядан маңызды артықшылықтарды, соның ішінде барлық ірі халифалық шешімдер бойынша консультацияларды, ұсыныстар мен вето шараларын ұсыну құқығын және Калб пен Құданың 2000 ақсүйектеріне жыл сайынғы мұрагерлік стипендияны қамтамасыз етті. Осылайша, Калб Умаяд халифатының Суфьянидтер дәуірінде (661-684) ең ықпалды тайпаға айналды. Муавия халбтарды жақтап, Сирияға жаңадан келген тайпалардың қайыс және мудар топтарынан аймақтың орталық және оңтүстік бөліктеріндегі калбтардың аумақтарына қоныстанбауын қамтамасыз етті, кем дегенде көп емес. Муавияның ұлы және мұрагері, Майсуннан туған Язид I де калбиттік әйелге үйленді және әкесі Құдағаға берген артықшылықтарды сақтады. Мұғуауия Құрайш әйелінің үлкен ұлы Язидті таңдады, бұл Калбтың суфьянидтер билігінің негізі ретінде маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Язидтің баласы Мұавия II патшалық билікке ие болды. Бұл негізінен Багдалдың немересі Хасан ибн Малик ибн Багдалдың махинацияларына байланысты болды.

Марванидтер дәуірі

Мұғуаия II билік құрғаннан бірнеше апта өткен соң қайтыс болып, халифатты бүлдірді. Ибн Багдал Езидтің басқа, кіші ұлдарының біреуін мұрагер ретінде сайлауды жақты, ал ықпалды, Ирактың құлатылған губернаторы Убайд Алла ибн Зияд, билеуші отбасының басқа тармағынан шыққан Умайядты, Марван ибн әл Хакамды жақты. Соңғысы әл-Асбағ отбасымен оның немересі Ләйла бинт Заббанға үйленіп, оның ұлы Абд әл-Әзизге ие болды. Әл-Асбағ отбасы Солтүстік Арабиядағы Калбтың ең басты кланын, ал Бахдал отбасы Сирия даласындағы Калбты басқарды. Үшінші үммеялық сапқа Саид ибн әл-Астың ұлы Амр әл-Ашдақ келді, ол да жетекші калбиттік отбасымен некелік байланыстар құрды. Тарихшы Эндрю Маршамның айтуынша, Омейядтар мен Калбтың әр түрлі отбасыларының арасындағы некелер "Калб пен Омейяд туыстарының арасындағы бәсекелестікті көрсетеді". Омейялардың мұрагерлік дағдарысы кезінде халифатқа қарсылас Ибн әл Зубайр Мәккәлік Омейялардың басшылығына қарсы шығып, Сирияда қолдау тапты. Ибн Бахдал Калбтың суфияндықтар тұсында алған саяси және экономикалық артықшылықтарын сақтауға бел буған, бұл артықшылықтар мен Марванның сарайындағы басымдықты жалғастыру үшін Марванға адалдықты берді. Суфьянидтердің бұрынғы жоғары көмекшісі әл-Дахак ибн Қаис әл-Фихри және Калбтың негізгі тайпалық қарсыластары, Қаистар екеуі де Ибн әл-Зубайрды қолдады. Ибн Бахдал Калб пен оның тайпалық одақтастарын жұмылдырып, 684 жылы тамыз айында Мардж Рахит шайқасында әл-Дахак пен Кайларды жеңді. Соғыстан кейін Каис-Калб арасындағы қақтығыс күшейе түсті, ал Марван өзінің билігін сақтау үшін Калб пен оның одақтастарына толықтай тәуелді болды. Сирия рулары Құдағаның артықшылықтарына қызғанышпен қарады немесе оған қосылуға тырысты. Палестинаның Джудхам және Хомс ауданында тұратын Оңтүстік Арабия тайпалары Мардж Рахиттан кейін Кудаяның жағына өтіп, Каилерге қарсы Яман коалициясын құрды. Зуфар ибн әл Харит әл Килаби мен Жазирада (Жоғарғы Месопотамия) орналасқан Умайялық командир Умайр ибн әл Хубаб әл Сулами басшылығындағы қайылар, 686-689 жылдары Ибн Багдалдың ағасы Хумаид ибн Хурайт басшылығындағы Калбпен шабуылдар мен қарсы шабуылдар (айям) сериясында соғысты. Калбтар Самаудағы мекендерінде қайыстар тарапынан жиі шабуылға ұшыраған және жауап қату рейдтерін жасағанына қарамастан, калбиттер Самаудан Иордан алқабына кетуге мәжбүр болды. 692-694 жылдары Банат-Кайн деген жерде Қалбиттер Қайсыларға қатты соққы берді. Марванның ұлы Абд әл-Малик деген халифа Қалбтың кінәлі басшыларын жазалау үшін өлтірді. Бұл оқиға Қас-Калб шайқастарының соңғысын белгіледі. Қалб Абд әл-Малик билігінің алғашқы кезеңінде Омейяд әскерінің арқауы болды. 691 жылы Абдул Маликтің Зуфармен келісуінен кейін, оған Калб наразылық білдірді, Каизиттер армияға қайтадан қосылды, бұл Калбтың билік монополиясын тоқтатты және халифалар Каизиттер мен Калбиттер / Ямандықтардың мүдделерін теңестіру саясатын бастады. Сонымен қатар, Абд әл-Маликтің Қалбпен ата-бабалық немесе некелік байланыстары жоқ, оның әйелдері немесе Құрайшы немесе Кайсит тайпасының басшыларының қыздары болды. 704 жылы Мысырдың қуатты әміршісі Абд әл-Азиз қайтыс болғаннан кейін, оның ағасы Абд әл-Маликке мұрагерлік етуі жоспарланған еді, Маршам "Калбтың халифатпен тығыз туыстық байланысы бұзылған" деп атап өтті. Дегенмен, рудың бірнеше мүшесі Абд әл-Малик пен оның мұрагерлері кезінде басты рөл атқарды. Олардың ішіндегі ең танымалдары 690 жылдары Ирактағы көтерілістерді басуды басқарған Суфян ибн әл-Абрад, 720-740 жылдары Ифрикия мен Мысырдың жиі губернаторлары болған Ханзала ибн Сафван мен Бишр ибн Сафван ағайындылары, 731-740 жылдары Синд губернаторы болған әл-Хакам ибн Авана, Халифа Хишамның кеңесшісі Саид ибн әл-Абраш, 743-745 жылдары мұсылман Испаниясының губернаторы Әбу әл-Хаттар және 743-750 жылдары үшінші мұсылман азаматтық соғысының негізгі ойыншысы Мансур ибн Джумхур болды. Омейялар мемлекетіндегі Калбтың орны Кайситтік халифа әл-Валид II кезінде нашарлай бастады және Яман мүдделерінің есебінен әскери және әкімшілік қолдау үшін Майданға толықтай арқа сүйеген Халифа Марван II кезінде құлдырады. 745 жылы маусымда Палмираның калбиттік басшысы әл Асбаг ибн Дхуала Хомста Марван II-ге қарсы көтеріліс ұйымдастырды, бірақ калбтар мен олардың ямандық одақтастары жеңілді. Кейіннен 746 жылы халлафпен татуласты. Алайда, 749-750 жылдары Аббасидтер төңкерісі басталғанда, Калб Омейядтардың құлдырауға жақын екенін түсінген болар. Сондықтан Марв...

Аббасидтерге қарсы көтерілістер

Қалбтың Сириядағы рөлі Ирак негізіндегі Аббасидтер кезінде төмендеді. Яман, соның ішінде Калб, Сириядағы Аббасидтер билігінен тез ашуланып, 750-751 жылдары Омейядтар әміршісі Әбу Мұхаммед әл-Суфьяни мен Кайсит генерал Әбу әл-Вардтың көтерілісіне қосылды. Әбу Мұхаммед Калбтың бұрынғы қамқоршысы I Муавияның ұрпағы болды және ол өзін "Суфьяни" деп аталатын мессиялық тұлға ретінде таныстырды, ол Хомстың көптеген адамдары Омейяд халифатын қалпына келтіреді деп сенді. Әбу әл-Вардты Аббасид әскері өлтірді, ал Әбу Мұхаммед пен Калб Пальмирада бөгеліп қалды, содан кейін көтеріліс тарап кетті. Калб бастаған яманиттер халифатқа үміткер тағы бір Умейядтың, Ұлы Аббасид Азамат соғысы кезінде 811 жылы Дамаскіде билікті қолға алған Әбу әл-Умейтир әл-Суфьянидің басты қолдаушылары болды. Яманның пайдасына партизандық әрекеттерге байланысты, Кайс тайпалары Әбу әл-Умайтирге қарсы шықты және олардың басшысы Ибн Байхас әл-Килаби басқа бір Умайяд қарсы халифасы Маслама ибн Якубты қолдады және бірге Әбу әл-Умайтирді жеңді. 813 жылы Ибн Байхас Аббасидтерге адалдық танытты, бұл екі Умайяд халифалығына үміткерлерді табиғи өлімге дейін Калбпен оның Гутадағы Меззе, Дария және Бейт Лихия ауылдарында бас сауғалауға итермеледі. 860 жылдары Аббасидтер провинцияларда, соның ішінде Сирияда орталық бақылаудан айырылды. 864 жылы Утайф ибн Нима бастаған Калб Хомста аббасилерге қарсы көтеріліске көш бастады, онда қаланың губернаторы әл-Фадл ибн Карин қаза тапты. Кейіннен Калбты Аббасид генералы Муса ибн Буга жеңіп алды, бірақ көп ұзамай Солтүстік Сириядағы бүлікші Танухид басшысымен Юсуф ибн Ибрагим әл Фусайспен байланысқа түсті. 866 жылы Утайф жаңа Аббасид халифасын танудан бас тартты және оны генерал Ахмад ибн әл Мувалад тұтқындап, өлтірді, бірақ Хомс ауылдарының калбтары қарсылық білдіруді жалғастырды. Әл-Фусейс калбтармен одақтан бас тартып, тайпаға шабуыл жасады. Аббасидтер әл-Фусейлермен татуласып кеткенімен, Хомс ауылдық аймағындағы калбиттер тайпаларының тағдыры белгісіз. Кейіннен бұл тайпа Палестинаның араб өкілі Иса ибн әл-Шейх әл-Шейбанимен 866-871 жылдары одақтасты.

Карматтармен одақтасу

10 ғасырда Калб Сирияның үш ірі араб конфедерациясының бірі болды, олар негізінен аймақтың орталық бөліктерінде шоғырландырылған; басқа екі конфедерация - оңтүстік Сириядағы Тай және солтүстік Сириядағы Килаб. Тай мен Килабтан айырмашылығы, олар салыстырмалы түрде жаңадан келгендер, көптен бері қалыптасқан Калб тайпасының көпшілігі осы уақытқа дейін дәстүрлі көшпелі қозғалысын жоғалтқан отырықшы шаруалар болды. Бұл кезде Калб экономикалық жағынан әл-Рахба мен Хомс пен Дамаск арасында жүретін кербендерден алынатын жол ақысына, сондай-ақ Пальмира оазисі мен Ливан тауларынан ауыл шаруашылығы өнімдеріне салынатын салықтарға тәуелді болды. Пальмира мен Самауаны басқаратын Калбтың көшпелі тайпалары Кармат қозғалысынан мықты қамқоршы тапты және осы мыңжылдық исмаили шиит сектасының пропагандашыларына айналды. Қарматтар өздерінің басшысы Закаравайдың басшылығымен Куфаның айналасындағы бедуин тайпалары арасында сүйіспеншілікке ие бола алмады, бірақ Бану Ульяйлар мен Калбтың Бану әл Асбағ тармақтарының кейбірі 902 жылы Закаравайдың ұлы әл Хусейнді қабылдады. Сол жылы әл-Хұсайнның ағасы Яхьяның қол астындағы калбиттер русафалық әскердің бас қолбасшысы Сабук әл-Дайламиді жеңіп, өлтіріп, қалаға шабуыл жасап, оны тонап, мешітін өртеп жіберді. Яхьяның басшылығымен Калб Дамаскке қарай аттанып, жол бойындағы ауылдарды тонап, жеті ай бойы қаланы қоршауға алды. Қамауға алушылар тарап, Яхьяны Мысырды Аббасидтер атынан басқаратын Тулунидтер жіберген әскер өлтірді. Кейін әл-Хұсайнмен бірге Калб Дамаскіден қашып кетеді. 903 жылы Хама шайқасында Аббасид халифасы әл-Мұқтафидің әскері оны талқандады. Кармат басшыларының ұлылықтардың жеңілген басшыларын қайта ояту әрекеттері қабылданбады және олар 904 жылы әл-Рахбада аббасилерге мойынсұнды. Алайда, қысқа мерзім ішінде Ульялар Карматтықтарға қайта оралды және Аббасидтерден зиянды шабуылға ұшырады. Зәкәруаидің тағы бір орынбасары Әбу Ғаним Пальмираның калбына өтініш жасады. Қалбиттердің көпшілігі Кармат миссиясына қарсы болған кезде, Әбу Ғаним уллаилердің қалдықтарын, әл Асбагтың көпшілігін және Бану Зияд сияқты басқа да калб тайпаларының қарақшыларын жеңді. 906 жылы олар Босра, Адриат және Тиберияны тонаған және Иордания округінің губернаторының орынбасарын өлтірген. Ал Мұқтафиға жауап ретінде Хусейн ибн Хамдан бастаған жазалау экспедициясын жіберді, бірақ Калб пен Асад Ибн Хамданды жеңіп, оны Алеппоға қашуға мәжбүр етті. Сол жылы Ибн Хамдан Калб пен оның одақтастары Таиларды жеңді. Кейін Калбтар Самавадағы жерлерге шабуыл жасап, Хитқа шабуыл жасады. Әл-Мұқтафи Мұхаммед ибн Исхак ибн Кундайдың қолбасшылығындағы әскермен қарсылық көрсетті, бұл Калбты карматтарға сатқындық жасауға және Насрды өлтіруге мәжбүр етті, осылайша билік тарапынан жазалау шараларынан аулақ болды. Тарихшы Камал Салибидің айтуынша, 970 жылы жеңілгеннен кейін "карматтардың" Сириядан соңғы рет қашып кетуі "кальбтардың саяси жағынан оқшаулануына" әкеп соқты.

Хамданидтермен қарым-қатынасы

944-945 жылдары Хамданид әмірі Сайф әл-Даула Алеппода Солтүстік Сирияның көп бөлігін қамтитын әмірлік құрды, ал оңтүстік бөліктері Мысырдағы Икшидилер бақылауында болды. 947 жылы Дамаскты оның Икшидид губернаторынан басып алуға тырысқанда, ол Калб пен басқа да бедуин тайпаларын жинады, бірақ жеңілді. Калбтар Сейф әл-Дауланың византиялықтарға қарсы жорықтарының кем дегенде біріне қатысты. Кейде Сейф әл-Даула Хомс калбын қорғау үшін науқан жүргізді, ал басқа уақытта басқа араб тайпаларымен ойнаған жағдайдағы өз билігін қайта нығайту үшін олармен бетпе-бет келді. Бұл тайпалар 955 жылы оған қарсы үлкен көтеріліс ұйымдастырды, ол оны шешендікпен басып, Калбты Хомстан кетуге мәжбүр етті. 958 жылы Калб пен Тайи Хомстың Хамданид губернаторы Абу Ваил Тағлиб ибн Даудқа қарсы шабуыл жасады.

Фатимидтермен қарым-қатынас

Калб 10-ғасырда тайпаның көбейіп бара жатқан отырықшылығының, қаладағы қоныстардағы бедуин тайпалары әдетте алым-салық алатын, оның жоғары орталықтандырылған құрылымы мен Карматтардың жеңілісінің салдарынан едәуір әлсіреп қалды. Исмаили Фатимид халифаты бас қолбасшысы Жафар ибн Фалахтың қол астында 970 жылы Сирияға шабуыл жасаған кезде, Калбтың Пальмирадағы Бану Ади кланының әміршісі Ибн Улайян Дамаск ахадтының (қалалық отаршылдар) басқыншысын тұтқындады. Калбиттер әмірі оны Жафарға үлкен сыйлық үшін жіберіп, сол арқылы Калб пен Фатимидтер арасындағы ғасырлық, негізінен ынтымақтастық қарым-қатынасын бастады. Оның саны мен күші бұрынғы ғасырлардағы тарихи деңгейінен төмендеді және тәртіпке құрметпен қарағандықтан, Калб фатимидтермен одақтасқан алғашқы тайпалардың бірі және Фатимидтер Сирияда жиі жұмыс істейтін тайпа болды. Ибн Ұлайянның ағасы Синан ибн Ұлайян 992 жылы Калб әмірі болды, ол Манжутакин мен әл Хасан ибн Аммардың басшылығымен берберлер арасындағы күреске қатысты. ХІ ғасыр бойы Калбты бірнеше рет Фатимидтер Сирияның солтүстігіндегі Мирдасидтер басқарған Килабқа қарсы тапсырды. 1021 жылы халифа әл-Хакимнің жоғалуынан кейін Сириядағы Фатимидтер билігі әлсіреп, Синан мен Калбтың дәстүрлі одақтасы, Джаррахид әмірі Хасан ибн әл-Мүфарриджтің қол астындағы Тайи және оның дәстүрлі қарсыластары, Мирдасид әмірі Салих ибн Мирдастың қол астындағы Килабтар Сирияны өз араларында бөлу үшін бұрын-соңды болмаған бедуиндер одағын құрды. 1025 жылы үш әмірші соғысқа кірісіп, Сирияның көп бөлігін басып алды. Бьянкис Калбқа қатысты экономикалық қысымды болжайды, бұл көп жылдық құрғақшылықтан және Анти-Ливан мен Пальмирин даласындағы егіннің төмендеуінен, астықтың жоғары бағасынан және кербендер қозғалысының төмендеуінен туындаған. Алайда, Тай мен Килаб Палестина мен Солтүстік Сирияны қолға алса, Калб Дамаскіді басып алмады. 1028 жылы Синанның өлімі және оның орнын басушы Рафи ибн Аби'л Лейлдің фатимидтерге көтерілуі соған байланысты соғыс бұзылып, Салихтің 1029 жылы әл-Ухувана шайқасында фатимидтер әскеріндегі Рафидің жауынгерлерімен өлтірілуімен бұзылып кетті. 1031 жылы Рафи Фатимидтердің Синанның иктасын өзіне беруден бас тартқанына наразылық білдірді. Ол Фатимидтер Пальмирин даласына айдаған Хасан мен Тайимен Калбтың одағын қайтадан бастады. Кейін Калб пен Тайи екеуі де Византиямен одақтасып, Антиохияға жақын Византия аумағына көшіп барды. Дегенмен, 1038 жылы Рафи мен Калб Фатимидтерге адалдықтарын жаңартты, ол Сирияның Фатимид губернаторы Ануштакин әл Дизбари әскерінде Хомс маңындағы Алеппоның мирдасид әмірі Шибл әл Даула Насрға қарсы сәтті науқаны кезінде маңызды рөл атқарды. Ануштакиннің өлімі мен 1042 жылы Алеппоға мердасидтер билігінің қайта оралуынан кейін, Калб 1048 және 1050 жылдары мердасид әмірі Муаз әл Даула Тималга қарсы сәтсіз Фатимидтік жорықтарға қатысты. 1060 жылы қалбтар қайтадан Фатимидтермен бірге мердасидтерге қарсы шайқасты, бұл жолы әл-Рахбада. 1065 жылы Калб Дамасктың Фатимид губернаторы Бадр әл-Жамалиге қарсы қақтығысқа түсіп, оған қарсы жіберілген Фатимид әскерлерін жеңіп, бірнеше сарбаздар мен қолбасшыларды өлтіріп, тұтқынға алды. Тұтқындардың арасында биік мәртебелі Ибн Манзу да болды. Ол өте көп төлем төлеуге келісіп, Дамаскідегі Калбтың негізгі клиенті болды. 1068 жылы Дамаск тұрғындарының Бадрға адал Фатимид гарнизонына қарсы көтерілісі кезінде Ибн Манзу сол кезде Синанның ұлы Мисмар мен Хазим ибн Набхан әл Кармати бастаған Калбтың Дамаск тұрғындарын қолдауына жағдай жасады. Калб қала қорғанысын бұза алмады, бірақ оның қабырғаларынан тыс қалды. Фатимид әскерлері басымдыққа ие болды және Мисмар бейтараптығы үшін үлкен пара туралы келіссөздер жүргізді, бірақ бұл төленбеген және Фатимидтер демалыс уақытын Дамаскті жеңу үшін пайдаланып, Калбты Гутаға қайтаруға мәжбүр етті. Тарихшы Вернер Каскелдің айтуынша, бұл оқиға Калбтардың соңғы белгілі әскери іс-әрекеті болып табылады. Мисмардың ұлы Хусейн 1073 жылы Хаурандағы Салхад бекінісін құрды немесе қайта салды, бұл үшін оған жазу жазылған.

Селжуктардың соңғы көрінісі

11 ғасырдың ортасынан кейін Сирия мен Ирактың бедуин тайпаларының қайта өркендеген күші Түрік Сәлжұқ империясының және оның серіктестерінің шабуылымен шашырайды. Жаррахидтердің ұрпақтары Таи және әл-Хилланың мазиядиттерінен басқа, бедуин тайпалары 11 ғасырдың аяғына қарай аймақтың саяси картасынан жоғалып кетеді. Сол кезден бастап әртүрлі тайпалар түрік атабегтерінің одақтастары ретінде немесе кербендерді тонаған ретінде кейде аталады. 1084 жылы Калб, оның ішінде Бану Улаим бөлімшесі, Алеппоның Укайлид билеушісі Мұслим ибн Құрайш жинаған бедуиндер коалициясына қосылды. Калбтар 12 ғасырда, әсіресе Хауранда, тұрақтандыруға ауысуын жалғастырды. 1131 жылы сол жердегі калбтар Салхадқа бара жатқан Мазиадид әмірі Дубайс ибн Садақаны тұтқындаған деп жазылған. Кейін Калб Дубайды Дамасктің түрік атабегі Тадж әл Мулк Буридің қарамағына тапсырды. 1020 жылдары Оронт аңғарында әмірлік құрған Кинана тармағының калбиттік отбасы Бану Мункид 1157 жылы жойылғанға дейін Сирияның түрік атабегтерінің билігі астында жұмыс істей берді.