Кіріспе

Сахараның батыс бөлігінде өмір сүретін халық – сахаралықтар немесе сахара халқы (صحراويون) – Сахараның батыс бөлігінде, соның ішінде Батыс Сахара, Марокконың оңтүстігі, Мавританияның көп бөлігі және Алжирдің оңтүстік-батыс шекарасы бойында қоныстанған этникалық топ. Олар хасани арабтары мен санхаджи берберлерінің, сондай-ақ Батыс Африка және басқа да жергілікті тұрғындардың ұрпақтары. Сахарада өмір сүретін көптеген халықтар сияқты, сахаралық мәдениеті араб және африкалық элементтердің бірігіп кеткен нәтижесі болып табылады.

Ерте тарих

Көшпелі берберлер, негізінен Сенхажа / Зенега тайпалық конфедерациясының құрамында, ислам діні 8-ші ғасырда келгенге дейін қазіргі Батыс Сахара, Марокконың оңтүстігі, Мавритания және оңтүстік-батыс Алжир деп аталатын аймақтарда мекен еткен. Түйенің бұл аймаққа қашан әкелінгені белгісіз (вероятно, б.з.б. бірінші немесе екінші мыңжылдықта), бірақ ол Солтүстік Африканың дәстүрлі сауда жолдарын революциялық түрде өзгертті. Бербер керуендері Солтүстік және Батыс Африка арасында тұз, алтын және құлдарды тасымалдады, ал сауда жолдарына бақылау орнату әртүрлі тайпалар мен отырықшы халықтар арасындағы үнемі билік күресінің маңызды факторы болды. Қазіргі Мавритания, Марокко және Батыс Сахарадағы бербер тайпалары бірнеше рет діни көшбасшылардың шаңырағында бірігіп, айналасындағы үкіметтерді құлатып, өздерінің князьдықтарын, әулеттерін немесе тіпті кең империяларын құрды. Бұл Марокко мен Андалусияның Альморавид әулетінің және Мавританиядағы бірнеше әмірліктердің тарихында орын алды. 11-ші ғасырда Бени Хилал мен Бени Сулейм бедуин тайпалары Мысырдан Мағриб аймағына батысқа көшіп келді. 13-ші ғасырдың басында Йеменнің Макил тайпалары Арабияның барлық аумағы мен Солтүстік Африка арқылы батысқа қарай жылжып, қазіргі Мароккоға қоныстанды. Олар Меринид әулетінің ұрпақтары – Зената берберлері тарапынан жылы қабылданбады, ал аумақтан қуылған тайпалардың арасында Бени Хассан да болды. Бұл тайпа Санхаджа тайпаларының жеріне еніп, келесі ғасырларда оларға үстемдік етіп, халықпен араласты. Берберлер араб тайпаларының үстемдігінен құтылуға әрекет етті, бірақ ассимиляция біртіндеп жеңіске жетті, ал 1644-74 жылдардағы Шар Буба көтерілісі сәтсіз аяқталғаннан кейін бербер тайпалары дерлік барлығы араб немесе мұсылман мәдениетін қабылдап, тіпті араб тегін мәлімдеді. Бени Хассан тайпасының араб диалектісі – Хасания, бүгінгі күні Мавританияның және Марокконың батыс Сахараның ана тілі болып табылады, сонымен қатар Марокконың оңтүстігінде және Алжирдің батысында, оған байланысты тайпалар арасында қолданылады. Бербер лексикасы мен мәдени ерекшеліктері әлі де кең таралған, бірақ бүгінгі күні Сахрауи / Мавр тайпаларының көпшілігі, тіпті барлығы да араб тегінен екенін мәлімдейді; олардың кейбіреулері тіпті Мұхаммедтің ұрпақтары екенін айтады, оларды шарифи тайпалары деп атайды. Қазіргі сахрауилер – арабтардың, Батыс Африкалықтардың және әртүрлі берберлердің аралас этникалық тобы. Олар қазіргі Мавритания, Марокко, Батыс Сахара және Алжирдің кейбір аймақтарында орналасқан Сахараның батыс бөлігінде тұрады. (Кейбір тайпалар дәстүрлі түрде Мали мен Нигердің солтүстігіне немесе Сахара керуен жолдарымен одан әрі көшіп кететін.) Сахараның көптеген халықтары сияқты, бұл тайпалар да араб және басқа да әсерлердің, Сахельдің көптеген этникалық топтарында кездесетін этникалық және мәдени ерекшеліктердің қосындысынан тұратын аралас мұраны көрсетеді. Соңғылары негізінен Волаф, Сонинке және Оңтүстік Сахельдің басқа да халықтарымен араласу арқылы және бай көшпелі отбасылардың құл сатып алуы арқылы пайда болды. Колониялық кезеңге дейінгі дәуірде Сахара Марокконың орталық үкіметі және Фестегі Марокко сұлтаны, сондай-ақ Алжирдің дейлерінің билігінде "диссиденттердің жері" – Блад Эссиба деп есептелді. Мали және Сонгхайдың колониялық Сахель империяларының үкіметтері тайпалық аумақтармен ұқсас қарым-қатынаста болған көрінеді, олар бір жағынан тәртіпсіздік тудыратын шабуылшыл тайпалардың мекені болса, екінші жағынан Сахара керуен саудасының негізгі сауда жолы болды. Орталық үкіметтердің аймаққа ықпалы аз болды, бірақ Хасания тайпалары кейде беделді билеушілерге адалдық көрсететін "бейя" жасайтын, олардың саяси қолдауын алу үшін немесе кейбір жағдайларда діни рәсім ретінде. Бүгінгі Мавританияның солтүстігіндегі мавр халқы бірнеше әмірліктер құрды, олар түрлі тайпалардың адалдығын талап етіп, олар арқылы дәстүрлі жайылымдық жерлерге жартылай тәуелсіздік жүзеге асырды. Бұл Хасания тайпаларының қол жеткізген орталықтандырылған үкіметке ең жақын нәрсе деп санауға болады, бірақ тіпті бұл әмірліктер де әлсіз, қақтығыстарға толы және адалдықты күштеп жүзеге асыру қабілетіне қарағанда, бағынышты тайпалардың ерікті келісіміне көбірек сүйенді.

Еуропалық отаршылдық

Қазіргі таңда әртүрлі Хасания тілді сахаралық мавр топтары арасындағы ерекшеліктер көбінесе саяси сипатта, бірақ отарлық және отарлықтан кейінгі тарихтың әртүрлі кезеңдеріне тән мәдени айырмашылықтар да байқалады. Маңызды айырмашылық – тайпалық конфедерациялардың француздық немесе испандық отаршылдық үстемдігіне бағынуы. Франция 19 ғасырдың соңында Солтүстік және Батыс Африканың көп бөлігін жаулап алды, оның ішінде Алжир мен Мавритания, ал 1912 жылдан бастап Марокко да оның құрамына кірді. Алайда, Батыс Сахара мен Марокконың шашыраңқы шағын бөліктері Испанияның билігіне өтті және олар тиісінше Испания Сахарасы (Рио-де-Оро және Сагуя-эль-Хамраға бөлінген) және Испания Мароккосы деп аталды. Бұл отаршылдық шабуылдар мұсылман Сахара халықтарын алғаш рет христиандық еуропалық үстемдікке алып келді және қазіргі халықтар арасында және олардың ішінде ұзаққа созылатын мәдени және саяси бөліністерді тудырды, сонымен қатар дәстүрлі билік тепе-теңдігін әртүрлі жолдармен бұзды. Осы кезде әлі нақты аумақтық шекаралары белгіленбеген сахаралық мавр аймақтары отарлаушылар үшін де, бұрынғы ғасырлардағы көршілес династиялар үшін де қиындық тудырды. Бұл халықтардың саяси адалдығы ең алдымен өз руларына болды, ал тайпалардың үстінен құрылған одақтар мен альянстар тез және күтпеген жерден өзгеріп отыратын. Олардың көшпелі өмір салты аумақтарды тікелей бақылауды қиындатты, сондай-ақ жалпы құқық бұзушылық, бұрынғы орталық биліктің болмауы және отарлаушылардың орнатуға тырысқан орнықты өмір салтына тарапынан үлкен наразылық болды. Ғасырлар бойы руаралық соғыстар мен тонау мақсатымен жасалған шабуылдар (ғаззу) халықтың жақсы қаруланғанын және партизандық соғыс тактикасын меңгергенін қамтамасыз етті. Еуропаның жауынгерлік державаларымен одақтасқан тайпалар енді оларға қарсы мал ұрлау үшін заңды нысана саналды, бұл Франция мен Испанияға қарсы күресті көшпелілердің дәстүрлі билік ойынымен байланыстырды және ішкі күрестерді күшейтті. Еуропалықтардың ықпалы күшейген сайын көтерілістер мен тайпалық қақтығыстар жиіледі, кейде олар отаршылдыққа қарсы қасиетті соғыс немесе джихад түрінде болды, мысалы, 20 ғасырдың басындағы Ма аль-Айнайн көтерілісі. Испания қазіргі Батыс Сахараның ішкі аудандарын 1930 жылдарға дейін толық бақылауға ала алмады, тіпті оны француз әскери көмегімен ғана іске асыра алды. Мавританияның шабуылдаушы маврлары бұрынғы онжылдықтарда, француздердің дәстүрлі бәсекелестіктерді және тайпалар арасындағы әлеуметтік жіктерді шебер пайдалануы арқасында бақылауға алынды. Бұл қақтығыстарда Регуибат тайпасы жаңа билеушілерге ерекше қарсылық көрсетті, ал оның жауынгерлері француз және испан аумақтарынан үнемі шығып-кіріп, еуропалық державалар арасындағы бәсекелестікті пайдаланды. Соңғы Регуибат шабуылы 1934 жылы болды, содан кейін испан билігі Смараны басып алды, ақыры соңғы қарауылсыз шекаралық аумақтарды бақылауға алды. Сахаралық мавр тайпалары 20 ғасырдың басына дейін негізінен көшпелі болып қалды, сонда франко-испандық бәсекелестік (сондай-ақ француз отаршылдық режимінің әртүрлі қанаттары арасындағы келіспеушіліктер) бұрынғы сұйық Сахараға қатаң, тіпті кездейсоқ шекараларды енгізді. Көшпелілердің кең жайылымдары бөлініп, олардың сахаралық кербен саудасына және бір-біріне, сондай-ақ солтүстік және оңтүстік Сахель көршілеріне шабуылға негізделген дәстүрлі экономикалары бұзылды. Сахараның ішкі аудандарын бөліскен кезде қазiргi тайпалық конфедерациялар мен ықпал аймақтарына жеткілікті көңіл бөлiнбеді.

Түрлі отарлаушылық тәжірибелер

Француз және испан отаршылдық үкіметтері осы аумақтарда өздерінің басқару және білім беру жүйелерін біртіндеп және әртүрлі күшпен енгізіп, жергілікті халықты әртүрлі отаршылдық тәжірибелерге ұшыратты. Алжирдегі халық француз және еуропалық иммигранттардың жаппай қоныстануын қамтамасыз ету үшін ұйымдастырылған тікелей француз билігіне бағынды. Мавританияда олар француздық метрополиялық емес отаршылдық әкімшілікті бастан кешірді, ол көшпелілерге талаптары аз болғанымен, қазіргі әлеуметтік тәртіпті әдейі бұзып, төмен дәрежедегі марабоут және зенега тайпаларымен одақтасып, күшті Хасан арабтарының жауынгерлік кландарына қарсы тұрды. Марокконың оңтүстігінде Франция кейбір аймақтарда сұлтандық арқылы жанама билікті сақтап, Испания басқаларында тікелей басқаруды жүзеге асырды. Испандық Сахара алдымен колония, кейіннен теңіз арты провинциясы ретінде қарастырылды, саяси жағдай біртіндеп күшейіп, кейінгі жылдары испандық қоныс аударушылардың көптеп келуіне (1975 жылы испандықтар халықтың шамамен 20% құрады) әкелді. 1950-1970 жылдардағы отаршылдықтан азат ету кезеңінде осы әртүрлі аумақтардағы сахаралық тайпалар бір немесе бірнеше ұрпаққа жуық ерекше тәжірибелерден өтті; алайда, олардың көшпелі өмір салты олардың сол аймақтардағы отырықсы халыққа қарағанда аз кедергіге ұшырауын қамтамасыз етті.

Колониалды адалдықтар туралы пікірталас

Колонизация кезеңі қазіргі билік құрылымдарын түбегейлі өзгертті, қарама-қайшы саяси байланыстардың шатастырған мұрасын қалдырды, еуропалықтар салған, этникалық және тайпалық шындыққа ұқсамайтын шекараларды, сондай-ақ қазіргі саяси қақтығыстардың негізін қалады. Мысалы, Батыс Сахара дауында (Марокко мен Полисарио майданы) екі тарап та өздерінің ұстанымын дәлелдеу үшін отаршылдық тарихқа көп сүйенеді. Ұлы Марокко идеологиясының жақтаушылары кейбір сахара тайпаларының 1912 жылға дейін аймақтың соңғы тәуелсіз ислам билеушісі болған марокколық сұлтанға еуропалықтарға қарсы көмек сұрағанын айтады (Ма әл-Айнайнға қараңыз). Ал тәуелсіздік жақтастары, керісінше, мұндай адалдық жариялаулардың түрлі тайпа басшыларымен қысқа мерзімді одақтар құру үшін жиі жасалғанын, сондай-ақ басқа тайпа басшыларының Испанияға, Францияға, Мавритания әмірліктеріне және тіпті бір-біріне адалдық көрсететінін атап көрсетеді. Олар мұндай келісімдердің уақытша екенін, тайпалық конфедерациялардың орталық биліктен де-факто тәуелсіздігін сақтап, оны қорғау үшін күрескенін дәлелдейді. 1975 жылы Халықаралық сот бұл мәселе бойынша шешім шығарып, Марокко сұлтаны мен сол кездегі испандық Сахарадағы кейбір (негізінен солтүстік Текна) тайпалар арасында байланыс болғанын, бірақ бұл байланыстар Батыс Сахараның өзін-өзі анықтау құқығын жоюға жеткіліксіз екенін мәлімдеді. Осыған ұқсас шешім Мавританияға қатысты да шығарылды. Сот сахаралықтар мен мавритандықтардың арасында, соның ішінде кейбір мавр әмірліктеріне тарихи адалдық сезімін қоса алғанда, мықты тайпалық және мәдени байланыстар бар екенін анықтады, бірақ бұл байланыстар мемлекеттік немесе үкіметтік сипатта емес және егемендіктің ресми негізін құрамайды. Осылайша, сот Біріккен Ұлттар Ұйымына сахаралықтардың өзін-өзі анықтау құқығын ілгерілетуді ұсынды, оларға Испаниялық Сахараның тәуелсіз мемлекетке айналуын немесе Мароккоға немесе Мавританияға қосылуын өздері шешуге мүмкіндік беруді ұсынды.

Батыс Сахарадағы қақтығыс

Біріккен Ұлттар Ұйымының мәліметінше, бүгінде Батыс Сахара деп аталатын аймақ әлемдегі соңғы маңызды, өзін-өзі басқара алмайтын аумақтардың бірі болып табылады. Марокко аумақтың көп бөлігін өзінің Оңтүстік провинциялары деп бақылайды. АҚШ оны мойындағанымен, аймақтың тәуелсіздігін Сахрау Араб Демократиялық Республикасы (САДР) ретінде жариялаған, Алжир қолдауымен құрылған Полисарио майданы оның заңдылығын әскери тұрғыдан жоққа шығарады. 1991 жылдан бері Марокко мен Полисарио арасында атысты тоқтату режимі сақталып келеді, бірақ Марокко бақылауындағы аумақтардағы жағдайдың тұрақсыздығы және аймақтың құқықтық мәртебесіне қатысты дау БҰҰ-ның араласуын және мәселеге халықаралық назар аударуын қамтамасыз етеді.

Полисарио майданы

Полисарио фронты – Батыс Сахараның ұлттық азаттық қозғалысы, 1973 жылдан бері Батыс Сахараның тәуелсіздігі үшін күресіп келеді. Алғашқыда Испания үкіметіне қарсы, 1975 жылдан кейін Мавритания және Мароккоға қарсы, ал 1979 жылдан бері тек Мароккоға қарсы күресіп келеді. Ұйымның штаб-пәтері Алжирде орналасқан, ол Тиндуф босқындар лагерьтеріне жауапты. 1991 жылдан бері Мароккомен атысты тоқтату режимін сақтап келеді (Қарқынды жоспарға қараңыз), бірақ Сахрави Араб Демократиялық Республикасы (САДР) ретінде аумақтың тәуелсіздігі үшін бейбіт келіссөздер арқылы күресін жалғастыруда. Полисарио фронты өзінің талаптарын отаршылдықпен белгіленген Батыс Сахарамен шектейді, мысалы, Мароккодағы сахрави халқы қоныстанған Тарфая аймағына немесе Мавританияның кез келген бөлігіне ешқандай талап танытпайды. 1979 жылдан бері Біріккен Ұлттар Ұйымы Полисарио фронтын Батыс Сахара халқының өкілі деп мойындады.

Ұлттар: Берберлер мен арабтар

Жоғарыда сипатталғандай, Хасания тілін сөйлейтін тайпалар – араб, Бени Хасан ұрпақтары, олар басым Санхаджа бербер тайпаларымен, сондай-ақ қара африкалықтармен және басқа да жергілікті халықтармен (мысалы, жергілікті Сонинке тілін сөйлейтін топтар) бірігіп кеткен. Берберлердің мәдени арабиялануы толық болғанымен, берберлік идентитінің кейбір элементтері сақталған. Кейбір тайпалар, мысалы, ірі Регуибат тайпасы, бербер тегінен шыққан, бірақ содан бері толық арабияланды; ал басқалары, мысалы, Улад Делим, Бени Хассанның ұрпақтары саналады, тіпті басқа тайпалармен және бұрынғы құлдармен аралас некелер жасаған; аймақтың бербер диалектілерінің кейбірін Текна тайпалық конфедерациясы сақтап қалған. Көбінесе, бірақ Текна тайпасының жағдайында емес, тайпаның мәдени мұрасының бербер-араб элементтері әлеуметтік жіктелуді көрсетеді. Сахаралық морей қоғамында Текна конфедерациясының араб тайпалары, қарусыз әлсіз бербер тайпаларының билеушілері және қорғаушылары рөлін ойнаған. Осылайша, жауынгер тайпалары мен ақсүйектер арабтар болған. Дегенмен, тайпалардың аралас тегіне қарамастан, көпшілігі араб шығуына қатысты белгілі бір дәрежеде талаптар қояды, себебі бұл әлеуметтік мәртебеге қол жеткізудің кілті болған. Көптеген тайпалар (соқталған «хорфа» тайпалары) ислам пайғамбары Мұхаммедтен тарағандарын айтады. Дегенмен, тайпалық идентиті тасқа қашалған жоқ, ғасырлар бойында көптеген аралас некелер мен тайпалық қайта құрулар бұрынғы этникалық/мәдени шекараларды бұлыңғыр етті; топтар бұрынғы билеушілерді жеңіп, әскери немесе экономикалық күшке қол жеткізгеннен кейін жоғары мәртебелі идентитіге оңай көшкен. Бұл, мысалы, Сахараның ең ірі тайпасы – Регуибат тайпасының жағдайында болды. 18 ғасырда түйе көшпелілігі мен жауынгерлік дәстүрлерді қабылдаған бербер тегінен шыққан зауия (ғалымдық) тайпасы, араб идентитін күшейтіп, араб Хасан тегінен шыққан дәстүрлі жауынгерлік касталармен, мысалы, Улад Делим және Текна конфедерациясының араб тілінде сөйлейтін тайпаларымен қатарғы жаңа позициясын көрсетті.

Әлеуметтік және этникалық иерархия

Жалпы алғанда, Хасания халқы әртүрлі әлеуметтік статусы бар бірнеше топқа бөлінген (немесе бөлінеді). Қоғамның ең жоғарғы сатысында аристократиялық "жауынгер" тегі немесе кландары, Хасан тайпасы, Бени Хасан араб тайпасының ұрпақтары деп есептеледі (сағ. Олад Делим). Олардан төмен "білімді" немесе "дін қызметкерлері" тегі тұрды. Бұлар марабоут немесе зауия тайпалары деп аталды (бағ. Олад Тидрарин). Соңғы атау Батыс Сахарадағы тайпалар арасында жиірек қолданылды, олар өздерінің діни беделін арттыру үшін chorfa мәртебесін талап ететін. Зауия тайпаларын Хасан билеушілері олардың діни қызметтері үшін және горма салығын – мал немесе тауар түрінде төлеуі үшін қорғады; олар белгілі бір дәрежеде пайдаланылса да, қарым-қатынас көбінесе өзара тиімді болды. Бұл екі топтың төменінде, бірақ Батыс Сахара қоғамының құрамында, знага тайпалары тұрды – мақұлықсыз жұмыстармен айналысатын тайпалық топтар, мысалы, балықшылар (сағ. Имрагуен), сондай-ақ осы салаларда жұмыс істейтін шеткі жартылай тайпалық топтар (олардың ішінде "кәсіби" касталар, mallemin және igawen). Осы топтардың барлығы бидан тобына жатқан деп есептелді. Олардан төмен құлшындық топтар – Харатин орналасты, кейбір деректер бойынша, олар араптар келгенге дейінгі халықтың ұрпақтары. (Ескеріңіз, "Харатин" терминінің шығу тегі белгісіз, Марокконың бербер аймақтарында басқа мағынасы бар.) Олар көбінесе бидан отбасыларына қызмет ететін, сондықтан өз тайпалары болмай, тайпаның бір бөлігін құрады. Одан төмен жеке немесе отбасылық топтарға тиесілі құлдар келді, олар ең жақсы жағдайда босатылып, Харатин мәртебесіне көтерілуге үміттене алатын. Бай бидан отбасылары көбінесе бірнеше құлға ие болар еді, өйткені көшпелі қоғамдар тұрақтанған қоғамдарға қарағанда құл еңбегіне аз мұқтаж; алайда, кейбір жағдайларда құлдар оазистегі плантацияларда, хурма егінде, құдық қазуда және т.б. жұмыс істеді. Сахара халқының этнографиясы туралы маңызды еңбек – испан антропологы Хулио Каро Бароханың жұмысы, ол 1952–1953 жылдары испан Сахарасының жергілікті тайпалары арасында бірнеше ай өткізді. Ол бұл тақырыпта 1955 жылы кітап жариялады.

Халық саны

Этнолог дерекқорына сәйкес, 2006 жылы 3 миллионнан астам хасания тілінде сөйлейтін адам болған, олардың 2,7 миллионы Мавританияда тұрған. Қазіргі саяси мағынада сахрауи деп өзін жариялаған хасания тілінде сөйлейтіндердің саны белгісіз, және бағалаулар Батыс Сахара жанжалының тараптары арасында қызу дау тудырады. Дегенмен, көптеген бағалаулар 200 000-ден 400 000-ға дейін ауқымда. Осы топтар Марокконың оңтүстігінде, Батыс Сахарада және Алжирдің Тиндуф провинциясында шоғырланған, онда Батыс Сахарадан келген көптеген босқындар орналасқан.

Тілдер

Сахаралықтардың ана тілі – Хасания, батыс Сахараның Бени Хасан араб тайпаларының бастапқыда қолданған араб тілінің бір түрі. Бұл тіл аймақта бұрын қолданылған бербер тілдерін толыққанды түрде ығыстырды. Хасания батыс диалектісі болғанымен, Солтүстік Африканың басқа араб тілдерінен едәуір алшақтыққа ие. Географиялық орналасуының арқасында Зенега және Волоф тілдерінің ықпалына түсті. Хасания тілінің бірнеше диалектісі бар, олардың арасындағы басты айырмашылық – дыбысталу ерекшеліктері. Бүгінде Хасания тілі Алжирдің оңтүстік-батысында, Малидің солтүстігінде, Мавританияда, Марокконың оңтүстігінде және Батыс Сахарада қолданылады. (Мавританияда осы тілде сөйлейтін адамдардың саны ең көп). Кейбір сахаралықтар көрші елдермен байланысқа түсуінің нәтижесінде Ташельхит және/немесе Марокко араб тілін екінші тіл ретінде біледі. Қазіргі стандартты араб тілі мен Амазиг тілі (Марокко бербер тілдерінің стандартталған нұсқасы) Марокконың басқаратын Батыс Сахара аймағының ресми тілдері болып табылады. Ал стандартты араб тілі Мавритания, Алжир және Сахара Араб Демократиялық Республикасындағы жалғыз ресми тіл. Марокконың қазіргі конституциясы (2011 жылдың шілдесінде қабылданған) 5-бабында Хасания тіліне сілтеме жасайды және оны Марокконың мәдени мұрасы ретінде сақтауды ұсынады. Испанияның Батыс Сахара мен Кейп-Жюбиді отарлауының салдарынан испан тілі сахаралықтардың көпшілігі, әсіресе сахаралық диаспора арасында кеңінен қолданылады. Сахара Араб Демократиялық Республикасының ресми ақпарат агенттігі – Сахара Пресс Сервисі 2001 жылдан бері испан тілінде қызмет етеді, ал Батыс Сахараның жалғыз кинофестивалі – Сахара кинофестивалі көбінесе испан тіліндегі фильмдерді көрсетеді.

Қауіпкерлер

Мадрид келісімдерінен кейін испандық Сахараның басқару құқығы Мавритания мен Мароккоға берілді, ал Марокко аймақтарға егемендік деп талап етумен бірге, Сахара халқының өзін-өзі анықтау құқығын қайта бекіткен Халықаралық сот шешімін мойындамады. 1975 жылдың соңынан бастап, осыдан туған зорлық-зомбылықтан қашқан босқындардың үлкен ағыны болды. Олардың көп бөлігі Алжир Сахарасындағы Полисарио фронтының базалық аймақтарына, Тиндуф провинциясында құрылған босқындар лагерьлеріне орналасты, ал қалғандары Мавританиядағы лагерьлерге барып паналады. Тиндуфтағы лагерьлер Батыс Сахарадағы қалалардың (Аусерд, Лаюне, Смара және Дахла) аттарымен аталады. 2018 жылғы қаңтар айының мәліметтері бойынша, Тиндуфтағы бес лагерьде шамамен 174 000 сахаралық босқындар тұрады, олардың 125 000-ы БҰҰ-ның азық-түлік және тамақтану көмегіне құқылы, ал 90 000-ы "ең осал босқындар" санатында есептеледі. Марокко үкіметі бұл көрсеткіштің әлдеқайда төмен, шамамен 45 000-нан 50 000-ға дейін екенін және Полисарио осы адамдарды олардың еркіне қарсы босқындар лагерьлерінде ұстап отырғанын мәлімдейді. 2009 жылғы мәліметтерге сәйкес, Мавританияда 26 000-ға жуық сахаралық босқындар орналасқан, БҰҰ оларды "босқын сияқты жағдайдағы адамдар" деп жіктеді. Олардың көпшілігі Алжирдегі Тиндуф лагерьлері арасында қоныс аударып отырды. Сонымен қатар, Испанияда, олардың бұрынғы отарлаушысы, 3 000-нан 12 000-ға дейін сахаралықтар тұрады.

Дін

Діни тұрғыдан алғанда, сахаралықтар – Малики мәзхабы бойынша суннит мұсылмандары. Тарихи тұрғыдан қарағанда, діни амалдар көшпелі тіршілік пен жергілікті дәстүрлерге бейімделіп келген. Сонымен қатар, орта ғасырдың соңынан бері түрлі суфилік тариқаттар (бауырластықтар немесе ордендер) халық арасындағы діни тәжірибеде маңызды рөл атқарды; олардың ішіндегі ең ірілері – Қадирия және Тижания. Бұдан өзге, Хасания тайпаларының арасында Мұхаммед пайғамбардың ұрпақтары саналатын, хорфалар деп аталатын әулеттер тайпааралық діни өмірде елеулі ықпалға ие болды.