Кіріспе

Абабада (العبابدة немесе العبّادي) – Египет пен Суданның шығысындағы араб тайпасы. Тарихи тұрғыдан алғанда, көпшілігі Нил мен Қызыл теңіз арасындағы аймақта көшпенді өмір сүрген бедуиндер болды, ал кейбіреулері Короско мен Әбу Хамадты байланыстыратын сауда жолы бойында қоныстанды. XIX ғасырдағы көптеген саяхатшылардың баяндамаларында, сол кездегі абабадалардың бір бөлігі бежа тілінде немесе өз тілінде сөйлегендігі айтылады, сондықтан көптеген зерттеулер абабадаларды бежа тайпасының бір тармағы деп санайды. Қазіргі уақытта абабадалардың көпшілігі араб тілінде сөйлейді және Хиджаз аймағынан шыққан араб тайпасы ретінде өзін таныстырады. Абабада халқының саны 250 мыңнан асады.

Шығуы мен тарихы

Абабда тайпасының шығу тегі туралы әңгімелер оларды Хиджаз аймағынан шыққан араб халқы деп көрсетеді, олар Зубайр ибн әл-Ауамнан (мүмкін оның ұлы Абдалла ибн әл-Зубайр арқылы) тараған, Мысырдың мұсылмандар тарапынан бағындырылуынан кейін. Батыс тілдерінде жарияланған көптеген дереккөздер Абабданы Бежа тайпасының бір тармағы немесе кушит тілдерінде сөйлейтін адамдардың ұрпақтары деп сипаттайды.

Араб тілі

Бүгінде барлық Әббда қауымдары араб тілінде сөйлейді. Араб тілінен бұрын басқа тілде сөйлегендігі туралы ауызша дәстүр жоқ, бұл Әббданың араб тегі туралы айтылатын әңгімелерге сәйкес келеді. 1996 жылы Рудольф де Йонг Әббда араб диалектісінің Суданның Шукрия халқының диалектісіне өте ұқсас екенін анықтады және оны солтүстік Судан диалектілерінің жалғасы деп қорытындылады. Альфред фон Кремер 1863 жылы Әббданың араб тіліне негіделген, тек олардың өзі ғана түсінетін ұрылар жаргонын жасағанын хабарлады.

Абабда немесе бежа тілі

19 ғасырдың екінші жартысында абабделер араб және бишарин тіліне ұқсас немесе оған жақын бежа тілінде сөйлейтіндігіне мол дәлелдер бар. Бірнеше ерте саяхатшылар абабадалардың ерекше тілде сөйлейтінін хабарлаған, оны бежа тілі деп атаған немесе одан әрі сипаттамасыз қалдырған. 1770 жылы шотланд саяхатшысы Джеймс Брюс олардың "Барабра" тілінде, яғни нубия тілінде сөйлейтінін мәлімдеді. 19 ғасырдың басында, Мысыр мен Сириядағы француз әскери науқаны кезінде инженер Дубуа Аймэ абабадалар араб тілін түсінетінін, бірақ әлі де өз тілінде сөйлейтінін жазды. 1820 жылдары Эдуард Рюппель абабадалардың араб тілінен өзге, өз тілінде сөйлейтінін қысқаша айтты. Пьер Тремо да 1840 жылдардың соңында Суданға жасаған саяхатынан кейін осыған ұқсас пікір білдірді. Джон Льюис Бёркхардт 1813 жылы бишари тайпасымен бірге тұратын абабадалар бежа тілінде сөйлейтінін хабарлады. Альфред фон Кремер олардың бежа тілінде сөйлейтін туа біткен халық екеніне сенді және абабадалар араб тілінде екі тілді екенін, оны айқын акцентпен сөйлейтінін естіді. Нубиялықтармен бірге тұратындары кензи тілінде сөйлеген. 1859/60 жылдары елді аралаған Роберт Хартманн абабадалардың көпшілігінің араб тілінде сөйлейтінін байқады. Дегенмен, бұрын олар бежа диалектісінде сөйлеген, ал қазір, оған айтылғандай, тек Шығыс шөлде көшіп-қонып жүретін бірнеше отбасы ғана қолданады. Олар араб тілінде сөйлейтін басқа тайпалармен тығыз байланыста болғандықтан өз тілінен бас тартып, араб тіліне ауысқан деп сенді. 1881 жылы жазған еңбегінде швед тіл білгірі Герман Альмквист абабадаларды бежа тайпаларының құрамына қосты және олардың көпшілігі бежа тілін, яғни бишари диалектісімен бірдей тілді араб тіліне алмастырғанын, бірақ "көптеген" адамдар әлі де бежа тілін түсіне алатынын және тіпті сөйлей алатынын атап өтті. Бишари тайпасынан алынған мәліметтерге сәйкес, бұрын бишарилер мен абабадалар бір халық болған. 1840 жылы елді аралаған Джозеф Руссеггер абабадалардың өз тілінде сөйлейтінін, бірақ оның араб тілімен араласқанын айтты. Ол оны "Нубия бедуиндерінің" тілі деп санады және бұл тілдің, сондай-ақ абабадалардың әдет-ғұрыптары мен жалпы сыртқы түрі бишарилерге ұқсас екенін білдірді. 1856 жылы саяхатшы Байард Тейлор абабадалар бишарилерден өзгеше тілде сөйлейтінін, бірақ оның "мүмкін, бір түбірден тараған" екенін жазды. Француз шығыстанушысы Еузеб де Сал 1840 жылы абабада мен бишари тайпалары арасындағы бежа тіліндегі әңгімеге қатысқаннан кейін, екеуінің де бір-бірін жақсы түсінгенін, бірақ абабадалардың "әлбетте" өз тіліне ие екенін мәлімдеді. Дәрігер Карл Бенджамин Клунзингер 1878 жылы абабадалардың бейтаныс адамдармен сөйлескенде әрқашан араб тілінде сөйлейтінін, өз тілінде сөйлеуден қашынатынын, себебі ол араб және бежа тілдерінің қосындысы екенін ойлады.