Кіріспе

Құқықтық теорияда, әсіресе заңда және экономикада тиімді бұзу - бұл келісімшартты ерікті түрде бұзу және келісімшарт бойынша орындау арқылы үлкен экономикалық шығынға ұшырайды деп санайтын тараптың зиянды өтеуі.

Теорияның дамуы

Тиімді бұзу теориясы, келісімшартты бұзу үшін күтілетін зиянды өтеу туралы жалпы құқықтың артықшылығын, нақты орындаудан, сенім артудан немесе жазалаушы зиянды өтеуден айырмашылығын түсіндіруге тырысады. Блэк заң сөздігіне сәйкес, тиімді бұзу теориясы "егер тарап келісімшартты бұза отырып, зиянды өтеуді төлеуге рұқсат етілуі керек, егер бұл келісімшарт бойынша орындаудан гөрі экономикалық тиімдірек болса". Теорияға сәйкес күтілетін зиян тараптарға орындалуы тиімсіз болған кезде және тек қана орындалмаған кезде бұзуға ынта береді. Келісімшарттық келісімдерді және келісімнің бұзылуынан болатын зиянды реттейтін сот заңдары 15 ғасырдан бері қолданыста болды. Тиімді бұзу стандарттарын белгілеудің қозғаушы факторы келісімнің орындалу арқылы зиянды өтеудің орындалуымен анықталуына кіруін қамтамасыз ету болды. Бұл, сондықтан, бұзушылықтан туындаған дәлелденетін зиянды алдын ала болжау немесе болжау керек, әйтпесе, бұзушылық орындалмайды, содан кейін және бұзушы тарап дағдыға сәйкес емес зиянды жою шараларымен шектеледі. Содан кейін жалпы құқық соттары келісімшартты бұзу кезінде келтірілген шығындар мен зиянды өтеу үшін, сондай-ақ келісімшартты бұзушы келісімшарттан алған пайданы есепке алу үшін "бұзушыдан" тек залал мен шығындарды өтейтін өтелген зиянды өтеу ережелерін қайта қарастыруды жалғастырды. Осылайша, келісімшартты бұзбайтын адам келісімшарттың толық орындалуын жүзеге асырғандай жағдайда болады, осылайша ережедегі тиімділік құндылығын орнату және сақтау. Тиімді бұзу теориясының алғашқы мәлімдемесін 1970 жылы Роберт Л. Бирмингемнің "Келісімшартты бұзу, зиянды шаралар және экономикалық тиімділік" атты заңдық мақаласында жасаған көрінеді. Теорияға жеті жылдан кейін Чарльз Гоц пен Роберт Скотт есім берді. Тиімді бұзылу теориясы әдетте Ричард Познермен және Заң және Экономика ой мектебінде байланысты. Познер өзінің көзқарасын көпшілік пікірімен түсіндіреді Lake River Corp. v. Carborundum Co., 769 F.2d 1284 (7th Cir. 1985) деген шешімге қол қойды. Тиімді бұзылу теориясының қарапайым нұсқалары әлеуметтік экономиканың аргументтерін пайдаланып, құқықтық ережелерді тараптарға жиынтық әл-ауқатты максималдандыру немесе Парето тиімділігіне қол жеткізу үшін ынталандыру үшін жасалуы керек деген тұжырымда жұмыс істейді. Теорияның күрделі нұсқалары тараптардың өздері тиімді бұзуды ынталандыратын түзетулерді артық көретінін айтады, өйткені тиімді бұзу сауда-саттықтан болатын пайданы барынша арттырады. Ричард Познер мен Эндрю Розенфельд айтқандай, "сауда-саттық неғұрлым тиімді ұйымдастырылса, тараптар арасында бөлінетін келісімшарттың әлеуетті пайдасы соғұрлым көп болады".

Сын

Чарльз Фридтің "Контракт - уәде" атты еңбегінде айтылғандай, А адамгершілік жағынан Б-мен жасалған келісім-шартты орындауға міндетті, өйткені А уәде берген. Фрид былай деп жазды: "Мұнда міндет моралисі уәделерді орындауға жалпы міндеттеме қояды, оның ішінде келісімшарт міндеттемесі тек ерекше жағдай болады - белгілі бір уәделер заңды, сондай-ақ моральдық күшке ие болған ерекше жағдай". Содан бері Фрид өзінің түсіндіруін қайта қарастырған сияқты. Басқалары бұзылған жағдайда күтілетін зиянды өтеу үшін сот шығыны бастапқы тараптардың біреуіне немесе екеуіне де шартты орындаудан гөрі нашар жағдайға әкеп соғады деп айтады. Сонымен қатар, Познердің гипотетикасы сатушы сатып алушы тауарға қоятын құнды немесе сатып алу құны мен сатып алушы алатын пайданы біледі деп болжайды.

Басқа салымдар

Тиімділік бұзушылық теориясының басқа дамуы күнделікті бизнес сценарийлерінде кез келген айрықша келісімшарттарды бұзған жағдайда тұтынушы алатын барлық мүмкін пайдалардың тозуын қамтиды. Келісімшарт бойынша сатушы келісімшартты сақтаған жағдайда алатын пайдасынан толықтай айырылады. Алайда, сатушы келісімшартты бұзу кезінде туындаған зиянның құнын сақтайды. Ал сатып алушылар келісімшарттың бұзылуы жағдайында бәсекелестеріне қарсы пайда таппай қалады. Нәтижесінде соңғы тұтынушы төмен бағадан немесе мүмкіндігінше құнына жақын бағадан барынша көп пайда алады.

Келісім-шартқа заңсыз араласу мен "тиімді" бұзу: теория және эмпирикалық дәлелдер

Академиктер үшін моральдық және конструктивті, құқық бұзушылық әрекеттері ренжітеді, өйткені ол үшінші тарапты бұзуға итермелегені үшін жазалау арқылы "келісімшартты сәтті бұзған" экономикалық моделін қолдайды. Дегенмен, ғалымдар "жетістікке жеткен" бұзушылықтар мен құқық бұзушылықтың араласуын түсіндіру үшін өнертабыстың екінші реттік негіздемесін тапты. Бұл мақалада неліктен нормативтік деңгейде заңсыз араласудың жақсы құқықтық базаның құрамдас бөлігі болатыны талқыланады. Келісім-шарт құқықтарына араласу келісім-шарт құқықтарына жер қауіпсіздігін қамтамасыз етеді (бұған керісінше, деректер жетіспеушілігі). Үшінші тарап уәде берушінің нәтижелерін уәде берушіге қарағанда оң бағалаған кезде, өңдеу шығындары барынша төмендейді. Оң жағында, бұзылу кедергісі ережесі бірінші жақсы үлгіге сәйкес келеді. Құқық бұзушылықты зерттеушілердің ұсыныстары бойынша екінші орынды иеленген факторлар іс қорытындысын дәлелдеуге жеткіліксіз екендігін бұзушылықты тексеру бойынша жүргізілген регрессиялық зерттеу одан да айқын көрсетеді. Мұндағы ең жақсы модельдегі айнымалылар істің нәтижесіне айтарлықтай әсер етеді.