Кіріспе
Фин армиясының, Ваффен СС-нің және АҚШ армиясының әскери офицері Лаури Аллан Тёрни (28 мамыр 1919 – 18 қазан 1965), кейін Ларри Алан Торн деп аталған, Финляндияда туған солдат болды. Ол үш ту астында соғысты: Қысқы соғыста және Ұлттық соғыста Финляндия армиясының офицері ретінде, соңында капитан шеніне жетті; Екінші дүниежүзілік соғыста шығыс майданында Қызыл Армиямен шайқасқан Ваффен СС-нің фин ерікті батальонының капитаны (Ларри Лэйн есімімен); және Вьетнам соғысында АҚШ Армиясының арнайы күштерінде қызмет еткен кезде АҚШ армиясының майоры (Ларри Торн есімімен). Тёрни Вьетнам соғысы кезінде тікұшақ апатында қаза тапты және қайтыс болғаннан кейін майор шеніне көтерілді. Оның мәйіті үш он жылдан кейін табылды, содан кейін Арлингтон ұлттық зиратына жерленді; ол Ваффен СС-тің бұрынғы мүшесі ретінде онда жерленген жалғыз адам.
Lauri Allan Törni (28 May 1919 – 18 October 1965), later known as Larry Alan Thorne, was a Finnish born soldier who fought under three flags: as a Finnish Army officer in the Winter War and the Continuation War ultimately gaining a rank of captain; as a Waffen SS captain (under the alias Larry Laine) of the Finnish Volunteer Battalion of the Waffen SS when he fought the Red Army on the Eastern Front in World War II; and as a United States Army Major (under the alias "Larry Thorne") when he served in the U. S. Army Special Forces in the Vietnam War. Törni died in a helicopter crash during the Vietnam War and he was promoted to the rank of major posthumously. His remains were located three decades later and then buried in Arlington National Cemetery; he is the only former member of the Waffen SS known to be interred there.
Ерте өмір және білім
Лаури Аллан Тёрни (Lauri Allan Törni) деп аталатын ол Финляндияның Випури провинциясының Виролахти қаласында кеме капитаны Джалмари (Ильмари) Тёрни мен оның әйелі Роза Мария (қыз есімі Косонен) отбасында дүниеге келген. Оның екі әпкесі болған: Салме Раджала (1920 ж.т.) және Кайя Миккола (1922 ж.т.). Спортқа бейім жас Тёрни болашақ Олимпиада чемпионы, боксшы Стен Сувиомен ерте танысқан. Аалто университетінің бизнес мектебінде оқып, азаматтық күзетте қызметтен кейін, Тёрни 1938 жылы әскери қызметке шақырылды. Ол Кивинемиде орналасқан 4-ші жаяу әскер батальонына (Jaeger Battalion 4) қосылды. 1939 жылдың қараша айында Ұлы Отан соғысы басталғанда, оның мерзімі ұзартылып, бөлімі Кеңес әскерлеріне қарсы Раутуда шайқасты.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Ладога көліндегі шайқастар барысында Тёрни Шығыс Леметтидегі қоршалған кеңес дивизияларын жоюға қатысты. Оның осы шайқастардағы көрсеткен өнерін командирлері байқады, және соғыстың соңына қарай офицерлік дайындыққа жіберілді, онда ол резервтегі венрик (2-лейтенант) атағын алды. Қысқы соғыс аяқталғаннан кейін, 1941 жылдың маусым айында Тёрни Австрияның Вена қаласына барып, жеті апта Waffen SS-те оқыды, ал шілдеде Финляндияға оралды. Тёрнидің беделі 1941-1944 жылдар аралығындағы Кеңес Одағы мен Финляндия арасындағы жалғасу соғысындағы сәтті әрекеттеріне негізделген. 1943 жылы оның басшылығымен ресми түрде "Тёрни отряды" деп аталған бөлім құрылды. Бұл бөлім жау тылына терең еніп, жауынгерлік тиімділігімен екі жақтан да танылды. Тёрнидің бағыныштыларының бірі – болашақ Финляндия президенті Мауно Койвисто болды. Койвисто 1944 жылдың шілде және тамыз айларындағы Иломанци шайқасында, жалғасу соғысының соңғы фин-кеңес шайқасында Тёрнидің басшылығымен барлау ротасында қызмет етті. Тёрнидің бөлімі кеңес әскерлеріне ауыр шығын келтірді, сондықтан Кеңес Армиясы оның басына 3 000 000 фин маркасы сыйақы белгіледі. 1944 жылдың 9 шілдесінде ол 2-дәрежелі Маннергейм кресімен марапатталды. 1944 жылдың қыркүйегіндегі Мәскеу келісімі Финляндия үкіметінен өз аумағынан неміс әскерлерін шығаруды талап етті, нәтижесінде Лапландия соғысы басталды. Осы кезеңде Финляндия армиясының көп бөлігі демобилизацияланды, соның ішінде Тёрни де, ол 1944 жылдың қараша айында жұмыссыз қалды. 1945 жылдың қаңтарында ол Финляндиядағы немісшіл қарсылық қозғалысына қосылды және Финляндияны Кеңес Одағы басып алған жағдайда қарсылық ұйымдастыру мақсатымен Германияға диверсанттық оқуға кетті. Оқу наурыз айында аяқталды, бірақ Тёрни Финляндияға қайтуға билет ала алмағандықтан, Германияның Шверин қаласының жанында кеңес әскерлерімен күресу үшін неміс бөліміне қосылды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңғы кезеңдерінде британдық әскерлерге тұтқынға берілді және 1945 жылдың маусым айында Германияның Любек қаласындағы британдық тұтқын лагерінен қашқаннан кейін Финляндияға оралды. Отбасы Карелиядан эвакуацияланғаннан кейін, Тёрни оларды Хельсинкиде кездестіруге тырысты, бірақ Финляндия мемлекеттік полициясы (Valpo) тарапынан ұсталды. Қашып шыққаннан кейін, ол 1946 жылдың сәуір айында екінші рет тұтқынға алынып, Лапландия соғысы кезінде неміс әскерінде қызмет етуді жалғастырғаны үшін мемлекетке опасыздық жасады деген айыппен сотталды. Қазан және қараша айларында өткен сот отырысының нәтижесінде 1947 жылдың қаңтарында ол алты жылға бас бостандығынан айырылды. Түрку провинциялық түрмесінде отырған Тёрни маусым айында қашып кетті, бірақ қайтадан ұсталды және Риихимяки мемлекеттік түрмесіне жіберілді. Президент Юхо Паасикиви 1948 жылдың желтоқсанында оған кешірім берді.
АҚШ-қа көшіп кету
1949 жылы Тёрни өзінің соғыс кезіндегі бас офицері Холгер Питкяненмен бірге Швецияға сапар шегіп, Торниодан Хапарандаға (Хапаранда) дейін шекараны өтті, онда көптеген тұрғындар этникалық финдер еді. Хапарандадан Тёрни теміржолмен Стокгольмге жетті, онда ол соғыстан кейін қашқан көптеген фин офицерлерін баспанаға алған баронесса фон Эссенде тұрды. Питкянен тұтқындалып, Финляндияға қайтарылды. Швецияда Тёрни швед фині Марья Копсқа ғашық болып, жақын арада үйленуге ниеттенді. Жұмыс табу үшін Тёрни SS Боливия кемесімен швед теңізшісі болып, жалған есіммен Венесуэланың Каракасына сапарлады. Онде ол соғыс кезіндегі командирлерінің бірі, Финляндия полковнигі Матти Аарниомен кездесті, ол соғыстан кейін Венесуэлада эмиграцияда болған. Тёрни 1950 жылы Каракастан АҚШ-қа бағытталған MS Skagen швед жүк кемесіне тығылып кірді. Мексика шығанағында, Алабама штатының Мобил қаласына жақын жерде ол кемеден секіріп, жағаға жүзіп өтті. Саяси босқынға айналған Тёрни Нью-Йоркке сапар шегіп, Бруклиндегі Сансет Парк "Финнтаунында" тұратын фин-американдық қауымнан көмек алды. Ол ағаш шеберлігімен және тазалаушы болып жұмыс істеді. 1953 жылы Тёрниге Конгресс актісі арқылы тұруға рұқсат берілді, оны бұрынғы Стратегиялық қызметтер басқармасының басшысы "Wild Bill" Донованның заң фирмасы қолдады.
АҚШ әскері
Тёрни 1954 жылы Лодж-Филбин заңының шарттары бойынша АҚШ армиясына қабылданып, Ларри Торн есімін қабылдады. АҚШ армиясында ол "Мартиненнің адамдары" (Marttisen miehet) деп белгілі болған фин-американдық офицерлер тобымен дос болып, олардың қолдауымен АҚШ Армиясының арнайы күштеріне қосылды. Арнайы күштерде ол тау шаңғысы, тіршілік ету дағдылары, альпинизм және партизандық тактиканы оқытты. Өзі жеке әуе десанттық мектепте оқып, сержант шеніне дейін көтерілді. 1957 жылы АҚШ азаматтығын алған Торн офицерлік кандидаттар мектебін бітіріп, Сигнал корпусының кіші лейтенанты болып тағайындалды. Кейін ол тұрақты армияға қабылданып, 1960 жылы капитан шеніне өрледі. 1958 жылдан 1962 жылға дейін ол Батыс Германиядағы Бад-Төлц қаласындағы 10-шы арнайы күштер тобында қызмет етті. Ол Иранның Загрос тауларындағы іздеу-құтқару операциясының екінші басшысы болды, бұл оған зор бедел әкелді. Германияда болғанда ол Финляндиядағы туыстарына қысқа сапар жасады. 1962 жылы шыққан "The Big Picture" телебағдарламасының эпизодында, 1959 жылы түсірілген кадрларда Торн АҚШ армиясының 10-шы арнайы күштер тобының лейтенанты ретінде көрсетілген.
Вьетнам соғысы
1963 жылғы қарашада Оңтүстік Вьетнамға Вьетнам Республикасы Армиясының (ARVN) күштеріне Вьетнам соғысында көмек көрсету үшін жіберілген Торн мен Арнайы күштер А 734 бөлімшесі Тинь-Биен ауданында орналасып, Цу Ланг және кейін Тинь-Биендегі Азаматтық Тұрақсыз Қорғаныс Тобының (CIDG) лагерьлерін басқаруға бекітілді. Тинь-Биендегі CIDG лагеріне жасалған шабуыл кезінде ол екі «Қызғылт Жүрек» орденімен және шайқастағы батылдығы үшін «Қола Жұлдыз» медалімен марапатталды. Торнның Вьетнамдағы екінші сапары 1965 жылғы ақпан айында 5-ші Арнайы күштер тобымен басталды; кейін ол Вьетнамдағы дағдысыз соғысқа бағытталған құпия АҚШ арнайы операциялар бөлімшесі – Вьетнам Әскери Көмек Тобының (MACV–SOG) әскери кеңесшісі ретінде тағайындалды. 1965 жылғы 18 қазанда «Шайнинг Брасс» операциясы аясында Торн Хо Ши Мин жолындағы Вьетконгтың тоқтау пунктерін анықтап, оларды әуе шабуылымен жою мақсатындағы алғашқы құпия миссияны қадағалап отырды. Вьетнам Республикасы Әуе Күштерінің (RVNAF) екі CH 34 тікұшағы Кам Дюк Арнайы күштер лагерінен ұшып, Данангтан 40 шақырым қашықтықтағы Фуок Сон ауданының таулы аймағында АҚШ Әуе Күштерінің Cessna O 1 Bird Dog алдынғы бақылау тікұшағымен қосысты. Бір CH 34 алты адамнан тұратын топты түсіру үшін ауа райының нашарлауына байланысты төмен түскен кезде, Торн мен O 1 тікұшағын алып жүрген CH 34 жақын маңда күтіп тұрды. Тікұшақ бұлттан шыққанда, екі тікұшақ – CH 34 және O 1 жоғалып кетті. Іздеу-құтқару тобы апат орнын таба алмады. Торнның жоғалуынан кейін ол майор шеніне көтеріліп, өлімнен кейін «Еңбегі үшін орден» және «Батылдық орденімен» марапатталды. 1999 жылы Торнның денесін фин және Бірлескен Толық Есеп беру Тобы тауып, Ханой Ной Бай халықаралық әуежайында АҚТ Мемлекеттік хатшысы Мадлен Олбрайт пен елші Пит Петерсон қатысқан салтанатты шарадан кейін АҚШ-қа қайтарып берді. 2003 жылы ресми сәйкестендірілген оның денесі 26 маусымда Арлингтон ұлттық зиратына, апат орнынан табылған RVNAF қаза болғандарымен бірге жерленді. Ол Вьетнам соғысы ардагерлерінің ескерткіш тақтасында 02E панелінің 126-шы қатарында мәңгі есте қалды. Оның жанында тек никелі Марья Копс қалды.
Еске алу
Робин Мурдың 1965 жылы жарық көрген «Жасыл берет» кітабында бірінші тараудағы «Свен Корни» (немесе капитан Стив Корни) басты кейіпкері Торниге негізделген. 1990 жылдары Тёрнидің есімі кеңінен танылып, оның өмірі мен қызметі туралы көптеген кітаптар жазылды. Ол «Suuret Suomalaiset» («Ұлы финдер») тізімінде 52-ші орын алды; ал 2006 жылы «Suomen Sotilas» («Финляндия сарбазы») журналының тізімінде Маннергейм орденінің иегерлері арасында ең батылы деп танылды. Финляндияда Торни отрядының аман қалғандары, достары мен туыстары Лаури Торни дәстүрлі қауымдастығын құрды. Финляндияның Миккели қаласындағы жаяу әскер мұражайында (Jalkaväkimuseo) және Хельсинкидегі Финляндия әскери мұражайында Торниге арналған көрмелер бар. Торни қайтыс болғанға дейін АҚШ арнайы күштері арасында оның есімі құрметпен еске алынды. АҚШ-тағы оның ескерткіші – Ларри Торн штаб-ғимараты, 10-шы SFG(A), Форт Карсон, Колорадо штаты. 10-шы топ оны жыл сайын Лари Торн сыйлығымен марапаттау арқылы құрметтейді, бұл сыйлық командадағы ең үздік жедел топқа беріледі. Теннесси штатының Кливленд қаласындағы 33-ші бөлім арнайы күштер қауымдастығы оның есімімен аталады. 2010 жылы ол АҚШ Армиясының Арнайы күштері полкінің құрметті мүшесі атанды, ал 2011 жылы АҚШ Арнайы операциялар бас қолбасшылығының (USSOCOM) Құрметті командалар залына енгізілді. 2013 жылы жарық көрген «Tuntematon Lauri Törni» («Белгісіз Лаури Тёрни») кітабында авторлар Юха Похьёнен мен Оула Сильвеннойнен Тёрнидің мемлекетке опасыздық жасады деген айыптаманың негізді екенін жазады, себебі ол Екінші дүниежүзілік соғыстың соңында Waffen SS-тен алған жаттығулар Финляндияда ұлттық-социалистік төңкеріс жасауға бағытталған. Алайда, Törni Heritage Guild мүшелері Маркку Моберг пен Паси Нииттмяки бұл пікірге қарсы шықты. Олар Торнидің соғыс пен алкогольге тәуелділіктен қысымға ұшырағанын мойындайды, бірақ ол Германияны қолдамағанын мәлімдейді. Сонымен қатар, фин тарихшысы және кейіннен қорғаныс министрі (2015–2019) Юсси Ниинистеу, оңшыл популисттік «Финн партиясының» өкілі, Торнидің жаттығуының шынайы себебі – оның туған еліне деген патриотизм екенін айтты және Похьёнен мен Сильвеннойненді «Финляндияда Ресейдің елді басып алады деген нақты қорқыныш болғандарын» ескермей, кітаптарының сатылымын арттыру үшін араздық тудыруда деп айыптады.