Кеңес-фин соғысы (1941-1944) және Мәскеу келісімі

Советско-финская война (1941-44): причины, участие Германии, потеря территорий и Московское перемирие. История Второй советско-финской войны.

38 мин оқу

100%

Дереккөз: Continuation War — Wikipedia

Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.

Мазмұны

Кіріспе

Финляндияның Кеңес Одағына қарсы соғысы (1941–1944)

Порккала түбегі 50 жылға КСРО-ға жалға берілді
Ханко Финляндияға қайтарылды
| нәтижесі = Кеңес жеңісі
Мәскеу қарулы келісімі
| соғысқа қатысушы1 = Нацистік Германия Теңіз қолдауы: Фашистік Италия (1922–1943)
| соғысқа қатысушы2 = Кеңес Одағы Әуе қолдауы: nowrap|Ұлыбритания

Ұзақ соғыс, сондай-ақ Екінші совет-фин соғысы деп те аталады, екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Финляндия мен Нацистік Германияның Кеңес Одағына қарсы күресі болды. Ол 1941 жылдың 25 маусымында Финляндияның соғыс жариялауымен және басып кіруімен басталды және 1944 жылдың 19 қыркүйегінде Мәскеу қарулы келісімімен аяқталды. Кеңес Одағы мен Финляндия бұрын 1939-1940 жылдар аралығында Қысқы соғыста соғысқан, ол Кеңес Одағының Финляндияны басып алудағы сәтсіздігімен және Мәскеу бейбіт келісімімен аяқталды. Финляндияның басып кіру шешіміне қатысты көптеген себептер ұсынылды, ең көп таралғаны – Қысқы соғыста жоғалған аумақтарды қайтару. Соғыстың басқа да себептері ретінде Финляндия президенті Ристо Ритидің Ұлы Финляндия туралы көзқарасы және Бас қолбасшы Карл Густаф Эмиль Маннергеймнің Шығыс Карелияны аннексиялауға деген ниеті қарастырылады. 1941 жылдың 22 маусымында Остік державалар Кеңес Одағына басып кірді. Үш күннен кейін Кеңес Одағы фин қалаларына әуе шабуылын жасады, бұл Финляндияны соғыс жариялауға және Финляндиядағы неміс әскерлеріне шабуылға көшуге итерді. 1941 жылдың қыркүйегіне қарай Финляндия Қысқы соғыстан кейін Карелиядағы Кеңес Одағынан алған жеңілдіктерін қайта алды. Фин армиясы Шығыс Карелияға басып кіру кезінде 1939 жылғы шекарадан өтуін жалғастырды және оны Ленинград орталығынан ғана тоқтатты. Ол 1944 жылға дейін қаланың солтүстік жабдықтау жолдарын кесіп, бекініс қазу арқылы қаланы қоршауға қатысты. Лапландияда Германия мен Финляндияның біріккен күштері Мурманскіні басып алуға немесе Киров (Мурманск) теміржолын кесіп тастауға қол жеткізе алмады. 1944 жылдың маусым және тамыз айларында Кеңес Одағының Выборг-Петрозаводск шабуылы финдерді соғыс кезінде алған аумақтарының көп бөлігінен ығыстырды, бірақ фин армиясы 1944 жылдың тамызында шабуылды тоқтатты. 1944 жылдың қыркүйегінде Финляндия мен КСРО арасындағы жауынгерлік әрекеттер Мәскеу қарулы келісіміне қол қоюмен тоқтатылды, онда Финляндия 1940 жылғы Мәскеу бейбіт келісіміне сәйкес шекарасын қалпына келтірді, сонымен қатар Петсамоны және Порккала түбегін кеңестіктерге жалға берді. Бұған қоса, Финляндия Кеңес Одағына соғыс өтемақы төлеуге, соғысқа жартылай жауапкершілікті мойындауға және Германияның одақтасы болғанын мойындауға міндеттелді. Келісім бойынша Финляндия Германия әскерлерін Финляндия аумағынан шығаруға міндетті болды, бұл Финляндия мен Германия арасындағы Лапландия соғысына әкелді.

The Continuation War, also known as the Second Soviet Finnish War, was a conflict fought by Finland and Nazi Germany against the Soviet Union during World War II. It began with a Finnish declaration of war and invasion on 25 June 1941 and ended on 19 September 1944 with the Moscow Armistice. The Soviet Union and Finland had previously fought the Winter War from 1939 to 1940, which ended with the Soviet failure to conquer Finland and the Moscow Peace Treaty. Numerous reasons have been proposed for the Finnish decision to invade, with regaining territory lost during the Winter War regarded as the most common. Other justifications for the conflict include Finnish President Risto Ryti's vision of a Greater Finland and Commander in Chief Carl Gustaf Emil Mannerheim's desire to annex East Karelia. On 22 June 1941, the Axis invaded the Soviet Union. Three days later, the Soviet Union conducted an air raid on Finnish cities which prompted Finland to declare war and allow German troops in Finland to begin offensive warfare. By September 1941, Finland had regained its post–Winter War concessions to the Soviet Union in Karelia. The Finnish Army continued its offensive past the 1939 border during the invasion of East Karelia and halted it only around from the centre of Leningrad. It participated in besieging the city by cutting the northern supply routes and by digging in until 1944. In Lapland, joint German Finnish forces failed to capture Murmansk or to cut the Kirov (Murmansk) Railway. The Soviet Vyborg–Petrozavodsk Offensive in June and August 1944 drove the Finns from most of the territories that they had gained during the war, but the Finnish Army halted the offensive in August 1944. Hostilities between Finland and the USSR ceased in September 1944 with the signing of the Moscow Armistice in which Finland restored its borders per the 1940 Moscow Peace Treaty and additionally ceded Petsamo and leased the Porkkala Peninsula to the Soviets. Furthermore, Finland was required to pay war reparations to the Soviet Union, accept partial responsibility for the war, and acknowledge that it had been a German ally. Finland was also required by the agreement to expel German troops from Finnish territory, which led to the Lapland War between Finland and Germany.

Қысқы соғыс

1939 жылғы 23 тамызда Кеңес Одағы мен Германия Молотов-Риббентроп пактісіне қол қойды. Бұл пакті бойынша екі тарап та Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Польша және Румынияның тәуелсіз елдерін өзара ықпал ету аймақтарына бөлуге келісті, Финляндия кеңестік ықпал аймағына жатты. Бір аптадан кейін Германия Польшаға шабуыл жасады, осыдан кейін Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялады. Кеңес Одағы 17 қыркүйекте Польшаның шығысын басып алды. Кеңес үкіметі назарын Эстония, Латвия және Литваға аударды, олардан өз аумақтарында кеңес әскери базаларын құруға және әскер орналастыруға рұқсат беруді талап етті. Балтық елдерінің үкіметтері бұл талаптарға келісіп, қыркүйек және қазан айларында тиісті келісімдерге қол қойды. 1939 жылғы қазан айында Кеңес Одағы Финляндиямен Карелия тамашасы мен Фин шығанағындағы аралдарды беру және Финляндияның астанасы Хельсинкиге жақын кеңес әскери базасын құру мәселелерін келісуге тырысты. Фин үкіметі бас тартты, ал 1939 жылғы 30 қарашада Қызыл Армия Финляндияға шабуыл жасады. Шабуыл күні сол кездегі Финляндия Қорғаныс Кеңесінің төрағасы фельдмаршал К.Г.Э. Маннергейм Финляндия Қорғаныс күштерінің Бас қолбасшысы лауазымына тағайындалды. КСРО Ұлттар Лигасынан шығарылып, халықаралық қауымдастық тарапынан заңсыз шабуыл жасағаны үшін айыпталды. Финляндияға шетелдік қолдау көрсетілетіні уәде етілді, бірақ Швециядан басқа, нақты көмек көбінесе іске аспады. 1940 жылғы 13 наурызда 105 күндік Қысқы соғыс Мәскеу бейбіт шартымен аяқталды және Аралық бейбітшілік кезеңі басталды. Шарты бойынша Финляндия ұлттық аумағының 9% және экономикалық әлеуетінің 13% -ын Кеңес Одағына берді. Басып алынған аумақтардан шамамен 420 000 адам эвакуацияланды. Финляндия Совет Одағының толық жаулап алуынан сақталып, мемлекеттік егемендігін сақтап қалды. Соғысқа дейін Финляндияның сыртқы саясаты Ұлттар Лигасы мен Скандинавия елдерінен күтілетін көпжақты қолдауға негізделген, бірақ бұл саясат сәтсіздікке ұшырады. Соғыстан кейін фин жұртшылығы фин Карелиясын қайтаруды қолдады. Үкімет ұлттық қорғанысты басты міндеті деп жариялады және әскери шығындар мемлекеттік бюджеттің жартысына жуығына дейін өсті. Финляндия Қысқы соғыс кезінде және одан кейін де сыйлықтар мен қару-жарақ сатып алды. Сондай-ақ, фин басшылығы Қысқы соғыс кезінде елде сезілген бірлік рухын сақтауды қалады. Сондықтан фин азамат соғысының 16 мамыр жеңіс күнін тойлаудағы Ақ гвардия дәстүрі тоқтатылды. Кеңес Одағы Финляндияның оңтүстік жағалауындағы Хельсинкиге жақын орналасқан Ханко теңіз базасын алды, онда 30 000-нан астам кеңес әскери қызметкері орналастырылды. Бір жақты бейбіт келісімге қол қойылғаннан кейін Финляндия мен Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынас шиеленісіп, келісімді орындау бойынша даулар туды. Финляндия КСРО-ның одан әрі аумақтық талаптарына қарсы қауіпсіздік іздеді және Норвегия мен Швециямен өзара қорғаныс келісімдерін жасауды ұсынды, бірақ бұл бастамалар Мәскеу тарапынан қабылданбады.

On 23 August 1939, the Soviet Union and Germany signed the Molotov–Ribbentrop Pact in which both parties agreed to divide the independent countries of Finland, Estonia, Latvia, Lithuania, Poland, and Romania into spheres of interest, with Finland falling within the Soviet sphere. One week later, Germany invaded Poland, leading to the United Kingdom and France declaring war on Germany. The Soviet Union invaded eastern Poland on 17 September. The Soviet government turned its attention to the Baltic states of Estonia, Latvia, and Lithuania, demanding that they allow Soviet military bases to be established and troops stationed on their soil. The Baltic governments acquiesced to these demands and signed agreements in September and October. In October 1939, the Soviet Union attempted to negotiate with Finland to cede Finnish territory on the Karelian Isthmus and the islands of the Gulf of Finland, and to establish a Soviet military base near the Finnish capital of Helsinki. The Finnish government refused, and the Red Army invaded Finland on 30 November 1939. The same day of the invasion, Field Marshal C. G. E. Mannerheim, who was chairman of Finland's Defence Council at the time, assumed the position of Commander in Chief of the Finnish Defence Forces. The USSR was expelled from the League of Nations and was condemned by the international community for the illegal attack. Foreign support for Finland was promised, but very little actual help materialised, except from Sweden. The Moscow Peace Treaty concluded the 105 day Winter War on 13 March 1940 and started the Interim Peace. By the terms of the treaty, Finland ceded 9% of its national territory and 13% of its economic capacity to the Soviet Union. Some 420,000 evacuees were resettled from the ceded territories. Finland avoided total conquest of the country by the Soviet Union and retained its sovereignty. Prior to the war, Finnish foreign policy had been based on multilateral guarantees of support from the League of Nations and Nordic countries, but this policy was considered a failure. After the war, Finnish public opinion favored the reconquest of Finnish Karelia. The government declared national defence to be its first priority, and military expenditure rose to nearly half of public spending. Finland both received donations and purchased war materiel during and immediately after the Winter War. Likewise, the Finnish leadership wanted to preserve the spirit of unanimity that was felt throughout the country during the Winter War. The divisive White Guard tradition of the Finnish Civil War's 16 May victory day celebration was therefore discontinued. The Soviet Union had received the Hanko Naval Base, on Finland's southern coast near the capital Helsinki, where it deployed over 30,000 Soviet military personnel. Relations between Finland and the Soviet Union remained strained after the signing of the one sided peace treaty, and there were disputes regarding the implementation of the treaty. Finland sought security against further territorial depredations by the USSR and proposed mutual defence agreements with Norway and Sweden, but these initiatives were quashed by Moscow.

Еуропадағы неміс және кеңестік экспансия

Қысқы соғыстан кейін финдер Германияға күдіспен қарады, себебі ол Кеңес Одағының одақтасы саналды. Дегенмен, Финляндия үкіметі Германиямен дипломатиялық қарым-қатынасты қайта жаңғыртуға тырысты, бірақ батысқа бағытталған саясатын сақтап, Ұлыбританиямен соғыс саудасы туралы келісім жасады. 1940 жылдың 9 сәуірінде Дания мен Норвегияға Германия шабуыл жасағаннан кейін келісім күшін жойды, нәтижесінде Ұлыбритания скандинавия елдерімен барлық сауда және көлік байланыстарын үзіп тастады. Францияның құлауынан кейін батысқа бағытталу Финляндияның сыртқы саясатында тиімді нұсқа болып көрінбеді. 15 және 16 маусымда Кеңес Одағы Балтық елдерін ірі қарсылықсыз басып алды және оларға кеңестік марионеттік үкіметтер орнатылды. Екі ай ішінде Эстония, Латвия және Литва КСРО құрамына енді, ал 1940 жылдың ортасына қарай солтүстіктегі қалған екі демократиялық мемлекет – Финляндия мен Швеция Германия мен Кеңес Одағының жауырына қоршалды. 23 маусымда, Балтық елдерін Кеңес Одағы басып алғаннан кейін көп ұзамай, Кеңес Одағының сыртқы істер министрі Вячеслав Молотов Финляндия үкіметіне Пицамодағы никель кеніштеріне кен шығару лицензиясын беруді немесе, балама ретінде, сол жерде жұмыс істеу үшін бірлескен кеңестік-фин компаниясын құруға рұқсат беруді талап етті. Аталған кен орнына кен шығаруға лицензия бұрыннан британдық-канадтық компанияға берілгендіктен, Финляндия бұл талапты қабылдамады. Келесі айда Кеңес Одағы Финляндиядан Аланд аралдарындағы бекіністерді жоюды және Кеңес Одағына совет әскерлерін Ханкодағы жаңадан иеленген кеңестік базасына тасымалдау үшін фин теміржолдарын пайдалану құқығын беруді талап етті. Финляндиялықтар бұл талаптарға өте мәжбүрліктің астында келісті. 24 шілдеде Молотов фин үкіметін коммунистік Финляндия-Кеңес Одағы бейбітшілік және достық қоғамын қуғындап жатыр деп айыптады және көп ұзамай бұл ұйымға қолдау білдірді. Қоғам Финляндияда демонстрациялар ұйымдастырды, олардың кейбіреулері тәртіпсіздікке ұласты. Кеңес Одағы құлағаннан кейінгі орыс тіліндегі дереккөздер, мысалы, "Сталиннің қадағалаушылық мүмкіндігі" атты зерттемесі, Кеңес Одағының жалғасу соғысына дейінгі саясатын шабуылдық амалдар арқылы қорғану шаралары ретінде түсіндіреді. Польшаны Германиямен бөлісу, Балтық елдерін басып алу және Қысқы соғыс кезінде Финляндияға шабуыл жасау – бұл Батыс Еуропаның капиталистік державаларынан туындаған қауіптен қорғаныс аймағын немесе буферлік аймақты құрудың элементтері болып табылады. Басқа кеңес Одағы құлағаннан кейінгі орыс тіліндегі дереккөздер Варшава шартының елдеріндегі кеңестік марионеттік мемлекеттердің құрылуын және 1948 жылғы Фин-Кеңес келісімін кеңестік қорғаныс жоспарының шыңы деп санайды. Батыстың тарихшылары, мысалы Норман Дэвис және Джон Лукакс, бұл көзқарасқа қарсы шығып, соғысқа дейінгі кеңестік саясатты соғыстан қашу және Ресей империясының құлауынан кейін Брест-Литовск келісімі нәтижесінде жоғалған жерлерді қайтаруға жасалған әрекет ретінде сипаттайды.

After the Winter War, Germany was viewed with distrust by the Finnish, as it was considered an ally of the Soviet Union. Nonetheless, the Finnish government sought to restore diplomatic relations with Germany, but also continued its Western orientated policy and negotiated a war trade agreement with the United Kingdom. The agreement was renounced after the German invasion of Denmark and Norway on 9 April 1940 resulted in the UK cutting all trade and traffic communications with the Nordic countries. With the fall of France, a Western orientation was no longer considered a viable option in Finnish foreign policy. On 15 and 16 June, the Soviet Union occupied the Baltic states almost without any resistance and Soviet puppet regimes were installed. Within two months Estonia, Latvia and Lithuania were incorporated into the USSR and by mid–1940, the two remaining northern democracies, Finland and Sweden, were encircled by the hostile states of Germany and the Soviet Union. On 23 June, shortly after the Soviet occupation of the Baltic states began, Soviet Foreign Minister Vyacheslav Molotov contacted the Finnish government to demand that a mining licence be issued to the Soviet Union for the nickel mines in Petsamo or, alternatively, permission for the establishment of a joint Soviet Finnish company to operate there. A licence to mine the deposit had already been granted to a British Canadian company and so the demand was rejected by Finland. The following month, the Soviets demanded that Finland destroy the fortifications on the Åland Islands and to grant the Soviets the right to use Finnish railways to transport Soviet troops to the newly acquired Soviet base at Hanko. The Finns very reluctantly agreed to those demands. On 24 July, Molotov accused the Finnish government of persecuting the communist Finland–Soviet Union Peace and Friendship Society and soon afterward publicly declared support for the group. The society organised demonstrations in Finland, some of which turned into riots. Russian language sources from the post Soviet era, such as the study Stalin's Missed Chance, maintain that Soviet policies leading up to the Continuation War were best explained as defensive measures by offensive means. The Soviet division of occupied Poland with Germany, the Soviet occupation of the Baltic states and the Soviet invasion of Finland during the Winter War are described as elements in the Soviet construction of a security zone or buffer region from the perceived threat from the capitalist powers of Western Europe. Other post Soviet Russian language sources consider establishment of Soviet satellite states in the Warsaw Pact countries and the Finno Soviet Treaty of 1948 as the culmination of the Soviet defence plan. Western historians, such as Norman Davies and John Lukacs, dispute this view and describe pre war Soviet policy as an attempt to stay out of the war and regain the land lost due to the Treaty of Brest Litovsk after the fall of the Russian Empire.

Финляндия, Германия және Кеңес Одағы арасындағы қарым-қатынастар

1940 жылғы 31 шілдеде Адольф Гитлер Кеңес Одағына шабуыл жоспарлауға бұйрық берді, яғни Германия Финляндия және Румыния саясатын қайта қарастыруға мәжбүр болды. Осыған дейін Германия финдердің қару сатып алу туралы өтініштерін қабылдамаған еді, бірақ Ресейге шабуыл мүмкіндігімен бұл саясат өзгерді және тамыз айында Финляндияға қарудың жасырын сатылуына рұқсат берілді. Әскери билік 12 қыркүйекте келісімге қол қойды, ал 22 қыркүйекте дипломатиялық ноталар ресми түрде алмастырылды. Осы кезде неміс әскерлеріне Швеция және Финляндия арқылы өтуге рұқсат берілді. Бұл саясаттың өзгеруі Германияның Молотов-Риббентроп келісімін бұза отырып, Германия мен Кеңес Одағының ықпал аймақтарының шекарасын қайта сызғанын көрсетті. Осы жаңа жағдайға жауап ретінде Молотов 1940 жылғы 12-13 қарашада Берлинге сапар шекті. Ол Германиядан Финляндиядан әскерін шығарып алып, финдердің кеңеске қарсы көңілін қоздыруды тоқтатуын сұрады. Сондай-ақ ол немістерге 1939 жылғы келісімді еске салды. Гитлер Кеңес Одағының «фин мәселесін» қалай шешуді жоспарлап отырғанын сұрады, ал Молотов бұл Бессарабия мен Балтық елдеріндегі оқиғаларға ұқсас болатынын айтты. Гитлер бұл бағытты қабылдамады. 1940 жылдың желтоқсанындағы Финляндия президенттік сайлауында Ристо Рити, Молотовтың Ритиге қолдау көрсетуіне байланысты президент болып сайланды, өйткені ол премьер-министр ретінде Мәскеу бейбіт шартына қол қойған еді. 1940 жылғы 18 желтоқсанда Гитлер «Барбаросса» операциясын ресми мақұлдады, бұл Финляндия мен Румынияның да қатысатынын күткен Кеңес Одағына неміс шабуылына жол ашты. Осы уақытта фин генерал-майоры Пааво Талвела Берлинде неміс генерал-полковнигі Франц Халдермен және рейхмаршал Герман Герингпен кездесті. Бұл алғашқы рет немістер фин үкіметіне, кеңеспен соғысқа дайындалып жатқанын дипломатиялық тілмен жеткізді. 1941 жылдың қаңтарында жоспардың негізгі тұжырымдары жарияланды және ақпан айында фин және неміс әскери басшылары арасында тұрақты байланыс орнатылды. Сондай-ақ 1941 жылдың қаңтарында Мәскеу Финляндиядан Петсамо кен аймағын босатуды талап етті, бірақ Финляндия, қайта құрылған қорғаныс күштері мен неміс қолдауына сене отырып, бұл ұсыныстан бас тартты. 1941 жылдың көктемінде КСРО Финляндияның толығымен неміс ықпалына түсуіне жол бермеу үшін бірқатар жақсылық ниет білдірді. Елші Зотов Иван Степановичтің орнына келісімшіл және бейтарап Орлов Павел Дмитриевич тағайындалды. Сонымен қатар, Кеңес үкіметі Финляндия мен Швеция арасындағы қарым-қатынасқа қарсы емес екенін мәлімдеді. Алайда бұл келісімдік шаралар Финляндия саясатына әсер етпеді. Финляндия соғысқа қайтадан қатысуды қалады, себебі Қысқы соғыс кезінде Кеңес Одағы Финляндияға басып кірді, ал Ұлттар Лигасы мен скандинавиялық бейтараптық сыртқы қолдау болмағандықтан бұған тосқау бола алмады. Финляндияның басты мақсаты 1940 жылғы Мәскеу бейбіт шартынан келген аумақтық шығындарды өтеу және Германияның Кеңес Одағына шабуылының сәттілігіне байланысты, мүмкін, шекарасын кеңейту, әсіресе Шығыс Карелияға қарай. Кейбір оңшыл топтар, мысалы Академиялық Карелия қоғамы, «Ұлы Финляндия» идеологиясын қолдады. Бұл идеология, көбінесе кеңестік аумақтардан тұратын «Ұлы Финляндия» құруға бағытталған және орыс қарсы сезімдермен күшейтілген.

On 31 July 1940, Adolf Hitler gave the order to plan an assault on the Soviet Union, meaning Germany had to reassess its position regarding both Finland and Romania. Until then, Germany had rejected Finnish requests to purchase arms, but with the prospect of an invasion of Russia, that policy was reversed, and in August, the secret sale of weapons to Finland was permitted. Military authorities signed an agreement on 12 September, and an official exchange of diplomatic notes was sent on 22 September. Meanwhile, German troops were allowed to transit through Sweden and Finland. This change in policy meant Germany had effectively redrawn the border of the German and Soviet spheres of influence, in violation of the Molotov Ribbentrop Pact. In response to that new situation, Molotov visited Berlin on 12–13 November 1940. He requested for Germany to withdraw its troops from Finland and to stop enabling Finnish anti Soviet sentiments. He also reminded the Germans of the 1939 pact. Hitler inquired how the Soviets planned to settle the "Finnish question" to which Molotov responded that it would mirror the events in Bessarabia and the Baltic states. Hitler rejected that course of action. During the Finnish presidential election in December 1940, Risto Ryti was elected to be president largely due to interference by Molotov in Ryti's favour since he had signed the Moscow Peace Treaty as prime minister. On 18 December 1940, Hitler officially approved Operation Barbarossa, paving the way for the German invasion of the Soviet Union, in which he expected both Finland and Romania to participate. Meanwhile, Finnish Major General Paavo Talvela met with German Colonel General Franz Halder and Reich Marshal Hermann Göring in Berlin, the first time that the Germans had advised the Finnish government, in carefully couched diplomatic terms, that they were preparing for war with the Soviet Union. Outlines of the actual plan were revealed in January 1941 and regular contact between Finnish and German military leaders began in February. Additionally in January 1941, Moscow again demanded Finland relinquish control of the Petsamo mining area to the Soviets, but Finland, emboldened by a rebuilt defence force and German support, rejected the proposition. In the late spring of 1941, the USSR made a number of goodwill gestures to prevent Finland from completely falling under German influence. Ambassador Зотов, Иван Степанович was replaced with the more conciliatory and passive Орлов, Павел Дмитриевич. Furthermore, the Soviet government announced that it no longer opposed a rapprochement between Finland and Sweden. Those conciliatory measures, however, did not have any effect on Finnish policy. Finland wished to re enter the war mainly because of the Soviet invasion of Finland during the Winter War, which the League of Nations and Nordic neutrality had failed to prevent due to lack of outside support. Finland primarily aimed to reverse its territorial losses from the 1940 Moscow Peace Treaty and, depending on the success of the German invasion of the Soviet Union, to possibly expand its borders, especially into East Karelia. Some right wing groups, such as the Academic Karelia Society, supported a Greater Finland ideology. This ideology of a Greater Finland mostly composed of Soviet territories was augmented by anti Russian sentiments.

Германия мен Финляндияның соғыс жоспарлары

Финляндияның соғысқа дайындықтары әлі толыққанды ашылмаған. Тарихшы Уильям Р. Троттер «Барбаросса операциясы туралы Финляндияға нақты қай күні хабарланғанын анықтау әзірге мүмкін болмады» десе, сондай-ақ «фин жағы да, неміс жағы да ұлттық мақсаттары мен әдістері бойынша бір-біріне толыққанды ашық болған жоқ. Дегенмен, шұғыл жоспардан нақты операцияға көшу, орын алғанда, тек қана формальдылық болды». Финляндияның Рыти мен Маннергейм басқаратын ішкі шеңбері, Швециямен одақ құруға тырысып, нәтиже алмағаннан кейін, Германиямен әрекеттесуді, ресми келісімдерсіз және бейтараптық сыпайылығымен жоспарлады, деп мәлімдейді фин тарихшысы Фи. Ол сондай-ақ Финляндияның тек ірі державалар саясатының ағынындағы басқаруға келмейтін ағаш бөлігі болған деген «ағынмен келе жатқан ағаш теориясын» жоққа шығарды. Осыған қарамастан, көптеген тарихшылар Финляндияның Германиямен ынтымақтастыққа басқа амалы болмағанына келіседі. 20 мамырда немістер бірнеше фин офицерін Барбаросса операциясын үйлестіру мәселесін талқылауға шақырды. Қатысушылар 25-28 мамыр аралығында Зальцбург пен Берлинде кездесіп, 3-6 маусымда Хельсинкиде осы кездесуді жалғастырды. Олар фин әскерін жұмылдыру және операцияларды жалпы бөлу туралы келісімге келді. Сондай-ақ, фин армиясының 15 маусымда жұмылдыруды бастауы туралы келісті, бірақ немістер шабуылдың нақты күнін ашпады. Бұл шешімдерді Финляндия үкіметінің қалған бөлігіне хабарсыз, саяси және әскери жетекшілердің ішкі шеңбері қабылдады. Германия мен Кеңес Одағы арасындағы шиеленіс салдарынан, үкіметке резервтегілерді жұмылдыру қажеттігі туралы 9 маусымға дейін хабарланбады.

Финляндияның Германиямен қарым-қатынасы

Финляндия үшжақты келісімге ешқашан қол қоймады. Финляндия басшылығы 1940 жылғы шарттың тепе-теңдігін қалпына келтіру үшін қажетті деңгейде ғана кеңестік Одаққа қарсы күресетінін мәлімдеді, бірақ кейбір тарихшылар «қысқа шекара, ұзақ бейбітшілік» ұранымен одан кең аумақтық мақсаттары болғанын санайды. Соғыс кезінде фин басшылығы немістерді «бірлескен қарулас достар» деп атады, бірақ олардың Германияның одақтастары екенін жоққа шығарды – оның орнына олар «бірге соғысқан елдер» екенін мәлімдеді. Гитлер үшін бұл айырмашылық маңызсыз болды, өйткені ол Финляндияны одақтас деп қарады. 1947 жылғы Париж бейбіт шартында Финляндия «Кезеңдік соғыс кезінде Гитлерлік Германияның одақтасы» деп сипатталды. 2008 жылы Helsingin Sanomat газеті жүргізген 28 фин тарихшысының сауалнамасында 16 адам Финляндияның нацистік Германияның одақтасы болғанын айтты, алты адам олай емес деді, ал алты адам жағдайды білдірмеді.

Кеңес одағы

Ленинград әскери округінің Солтүстік фронты (Северный фронт) генерал-лейтенант Маркиан Поповтың басшылығында болды және Финляндия аймағында 18 дивизия мен 40 тәуелсіз батальоннан құралған, шамамен 450 000 сарбазды қамтыды. Аралық бейбітшілік кезеңінде Кеңес әскері Финляндияны басып алу жоспарларын жаңартты, бірақ 22 маусымда басталған неміс шабуылы – «Барбаросса» операциясы, кеңестік тараптың ең жақсы әскерлік бөлімдері мен жаңа техникасын немістерге қарсы жұмылдыруды талап етті, сондықтан Финляндияға қарсы жаңадан шабуыл жасау жоспарларынан бас тартылды. 23-ші армия Карелия тасқындығына, 7-ші армия Ладога Карелиясына, ал 14-ші армия Лапландияның Мурманск-Салла аймағына орналастырылды. Солтүстік фронт сонымен қатар сегіз авиациялық дивизияны басқарды. Германияның Кеңес әуе күштеріне жасаған алғашқы шабуылы Финляндияға жақын орналасқан әуе бөлімдеріне әсер етпегендіктен, кеңес әскері бірнеше Кеңес теңіз авиациялық бөлімдерінің қолдауымен шамамен 700 ұшақты орналастыра алды. Қызыл Ту Балтық флоты, Германияның әскери-теңіз күштерінен (Кригсмарин) сандық артықшылыққа ие болды, оның құрамында 2 линкор, 2 жеңіл крейсер, 47 эсминец немесе ірі торпедалық катер, 75 суасты кемесі, 200-ден астам кіші кеме және 682 ұшақ (оның 595-і қолданысқа жарамды) болды.

Фин және неміс тілдері

Фин армиясы (Maavoimat) фин фельдмаршалы (sotamarsalkka) Маннергеймнің басшылығымен 14 дивизия және 3 бригадада 475 000 мен 500 000-ға дейін сарбазды жұмылдырды. Армия мынадай ретпен ұйымдастырылды: II корпус және IV корпус: Карелия тасжолында орналасқан, жеті жаяу әскер дивизиясы мен бір бригададан тұрады. Карелия армиясы: Ладога көлінің солтүстігінде орналасқан және генерал Эрик Генрихс басқарады. Ол VI корпус, VII корпус және Ойнонен тобынан құралды; барлығы жеті дивизия, соның ішінде неміс 163-ші жаяу әскер дивизиясы және үш бригада. 14-дивизия: Каину аймағында орналасқан, тікелей фин штабының (Päämaja) басшылығымен. Бастапқыда бекіністі қорғанысқа орналастырылған, бірақ кейіннен фин армиясы Ладога көлінің екі жағынан оңтүстікке шабуылға өтіп, Ленинградқа қысым жасады, соның арқасында неміс армиясының Солтүстік тобының Балтық елдері арқылы Ленинградқа қарай жылжуына көмектесті. Фин барлауы Қызыл Армияның күшін жоғары бағалады, бірақ шындығында шекараның әртүрлі учаскелерінде фин күштерінен сандық жағынан кем болды. Армия, әсіресе артиллериясы, Қысқы соғыс кезіндегіден күшті болды, бірақ тек бір бронетанкілік батальон болды және жалпы мототранспорттың жетіспеушілігі байқалды; армияның басылымдарының басында 1829 артиллериялық құрал болды. Фин әуе күштері (Ilmavoimat) Ұзақ соғысқа дейін Германиядан көп көмек алды, оның ішінде Curtiss Hawk 75, Fokker D. XXI, Dornier Do 22 дирижабльдері, Morane M. S. 406 бомбалаушылары және Focke Wulf Fw 44 Stieglitz оқу ұшақтары; 1941 жылдың маусымына қарай фин әуе күштерінде барлығы 550 ұшақ болды, олардың шамамен жартысы жауынгерлік. 1944 жылдың қыркүйегінде, неміс ұшақтары жеткізілгеніне қарамастан, финдерде тек 384 ұшақ болды. Ұшақтардың саны артқанмен, әуе күштері советтерден үнемі кем болды. Норвегия армиясы, немесе AOK Norwegen, төрт дивизиядан тұрады, олардың жалпы саны 67 000 неміс сарбазын құрады, фин Лапландиясы арқылы созылған Арктикалық майданды ұстады. Бұл армияға «Күміс түлкі» операциясы кезінде Мурманск және Киров (Мурманск) теміржолына шабуыл жасау міндеті де жүктелді. Норвегия армиясы тікелей неміс армиясының Жоғарғы Бас Қолбасшылығының (OKH) бағынысында болды және Финляндияның III корпусы мен 14-дивизиясы қосылған Норвегияның Тау корпусы мен XXXVI Тау корпусынан құралды. Неміс әуе күштерінің Жоғарғы Бас Қолбасшылығы (OKL) Норвегия армиясы мен фин армиясына әуе көмегін көрсету үшін, сондай-ақ Норвегияның әуе кеңістігін қорғау жөніндегі негізгі міндетінен басқа, Luftflotte 5 (Әуе флоты 5) 60 ұшағын бөлді. Финляндиядағы майданмен салыстырғанда, Барбаросса операциясының қалған бөлігіне барлығы 149 дивизия және 3 050 000 сарбаз орналастырылды.

The Finnish Army (Maavoimat) mobilised between 475,000 and 500,000 soldiers in 14 divisions and 3 brigades for the invasion, commanded by Field Marshal (sotamarsalkka) Mannerheim. The army was organised as follows:
II Corps and IV Corps: deployed to the Karelian Isthmus and comprised seven infantry divisions and one brigade. Army of Karelia: deployed north of Lake Ladoga and commanded by General Erik Heinrichs. It comprised the VI Corps, VII Corps, and Group Oinonen; a total of seven divisions, including the German 163rd Infantry Division, and three brigades. 14th Division: deployed in the Kainuu region, commanded directly by Finnish Headquarters (Päämaja). Although initially deployed for a static defence, the Finnish Army was to later launch an attack to the south, on both sides of Lake Ladoga, putting pressure on Leningrad and thus supporting the advance of the German Army Group North through the Baltic states towards Leningrad. Finnish intelligence had overestimated the strength of the Red Army, when in fact it was numerically inferior to Finnish forces at various points along the border. The army, especially its artillery, was stronger than it had been during the Winter War but included only one armoured battalion and had a general lack of motorised transportation; the army possessed 1,829 artillery pieces at the beginning of the invasion. The Finnish Air Force (Ilmavoimat) had received large donations from Germany prior to the Continuation War including Curtiss Hawk 75s, Fokker D. XXIs, Dornier Do 22 flying boats, Morane M. S. 406 bombers, and Focke Wulf Fw 44 Stieglitz trainers; in total the Finnish Air Force had 550 aircraft by June 1941, approximately half being combat. By September 1944, despite considerable German supply of aircraft, the Finns only had 384 planes. Even with the increase in supplied aircraft, the air force was constantly outnumbered by the Soviets. The Army of Norway, or AOK Norwegen, comprising four divisions totaling 67,000 German soldiers, held the arctic front, which stretched approximately through Finnish Lapland. This army would also be tasked with striking Murmansk and the Kirov (Murmansk) Railway during Operation Silver Fox. The Army of Norway was under the direct command of the German Army High Command (OKH) and was organised into Mountain Corps Norway and XXXVI Mountain Corps with the Finnish III Corps and 14th Division attached to it. The German Air Force High Command (OKL) assigned 60 aircraft from Luftflotte 5 (Air Fleet 5) to provide air support to the Army of Norway and the Finnish Army, in addition to its main responsibility of defending Norwegian air space. In contrast to the front in Finland, a total of 149 divisions and 3,050,000 soldiers were deployed for the rest of Operation Barbarossa.

Бастапқы операциялар

1941 жылы 21 маусым күні кешке Архипелаг теңізінде жасырынған неміс мина тастаушылары Фин шығанағы бойында екі ірі миналық дала орналастырды. Сол түні неміс бомбалаушылары шығанақ арқылы Ленинградқа ұшып, портын және Нева өзенін миналады, ал кері жолда Финляндияның Утти қаласында жанармаймен толықты. 22 маусым таңында фин әскерлері «Килпапурджехдус» операциясын («Регата») бастады, ол демилитаризацияланған Аланд аралдарына әскерлерді орналастыруды көздейді. 1921 жылғы Аланд конвенциясында Финляндияға шабуыл жағдайында аралдарды қорғауға рұқсат берілген ережелер болғанымен, фин тарихшысы Мауно Йокипиидің сөзіне сүйенсек, осы операцияны неміс басқыншылығымен үйлестіру және аралдардағы кеңестік консулдық қызметкерлерін қамау келісімді уәкілсіз бұзу болды. 22 маусым таңында Гитлер жариялады: «Нарвиктен келген батырлар фин әріптестерімен бірге Арктика мұхитының жиегінде тұр. Норвегияны бағындырған неміс әскерлері және фин маршалының басшылығымен фин бостандық күрескерлері фин аумағын қорғайды». 1941 жылғы 22 маусымда сағат 3:15 шамасында «Барбаросса» операциясы басталғаннан кейін Кеңес Одағы Финляндияға қарсы шабуыл ретінде жеті бомбалаушы ұшақ жіберді. Финляндияның жағалау қорғаныс кемесі «Вейнамёйнен» хабарлағандай, олар Хельсинки уақыты бойынша таңғы сағат 6:06-да нысаналарды бомбалады. 25 маусым таңында Кеңес Одағы тағы бір әуе шабуылын жүргізді, онда 460 истребитель мен бомбалаушы Финляндиядағы 19 әуежайды нысанаға алды. Алайда, нақты емес барлау және нашар бомбалау дәлдігі салдарынан бірнеше шабуылдар фин қалаларына немесе муниципалитеттеріне тиді, осыдан үлкен зиян келді. Бұл шабуылда 23 совет бомбалаушысы жойылды, ал фин әскерлері бірде-бір ұшақты жоғалтпады. КСРО әуе шабуылдары неміс нысаналарына, әсіресе Финляндиядағы әуежайларға бағытталғанын мәлімдегенімен, Финляндия Парламенті шабуылдарды «қорғаныстық соғыс» жариялауға негіз ретінде пайдаланды. Тарихшы Дэвид Кирбидің пікірінше, бұл хабарлама Финляндиядан гөрі шетелдегі қоғамдық пікірге көбірек бағытталған, себебі ел Остік державалардың одақтасы ретінде қарастырылды.

In the evening of 21 June 1941, German mine layers hiding in the Archipelago Sea deployed two large minefields across the Gulf of Finland. Later that night, German bombers flew along the gulf to Leningrad, mining the harbour and the river Neva, making a refueling stop at Utti, Finland, on the return leg. In the early hours of 22 June, Finnish forces launched Operation Kilpapurjehdus ("Regatta"), deploying troops in the demilitarised Åland Islands. Although the 1921 Åland convention had clauses allowing Finland to defend the islands in the event of an attack, the coordination of this operation with the German invasion and the arrest of the Soviet consulate staff stationed on the islands meant that the deployment was a deliberate violation of the treaty, according to Finnish historian Mauno Jokipii. On the morning of 22 June, Hitler's proclamation read: "Together with their Finnish comrades in arms the heroes from Narvik stand at the edge of the Arctic Ocean. German troops under command of the conqueror of Norway, and the Finnish freedom fighters under their Marshal's command, are protecting Finnish territory." Following the launch of Operation Barbarossa at around 3:15 a. m. on 22 June 1941, the Soviet Union sent seven bombers on a retaliatory airstrike into Finland, hitting targets at 6:06 a. m. Helsinki time as reported by the Finnish coastal defence ship Väinämöinen. On the morning of 25 June, the Soviet Union launched another air offensive, with 460 fighters and bombers targeting 19 airfields in Finland, however inaccurate intelligence and poor bombing accuracy resulted in several raids hitting Finnish cities, or municipalities, causing considerable damage. 23 Soviet bombers were lost in this strike while the Finnish forces lost no aircraft. Although the USSR claimed that the airstrikes were directed against German targets, particularly airfields in Finland, the Finnish Parliament used the attacks as justification for the approval of a "defensive war". According to historian David Kirby, the message was intended more for public opinion in Finland than abroad, where the country was viewed as an ally of the Axis powers.

Карелиядағы финдер

Финляндияның Ладога Карелиясындағы шабуыл жоспарлары 1941 жылдың 28 маусымында бекітілді, ал операцияның бірінші кезеңдері 10 шілдеде басталды. 16 шілдеде VI корпус Ладога көлінің солтүстік жағалауына жетіп, аймақты қорғауға міндеттелген советтік 7-армияны екіге бөлді. КСРО неміс шабуылын тоқтатуға күресті, жақын арада советтік жоғары бас қолбасшылығы, Ставка (Ставка), Финляндия шекарасында орналасқан барлық қолдағы бірліктерді қиын жағдайға түскен майданға тартты. Қосымша күштер 237-ші атқыштар дивизиясы мен 10-шы механикаландырылған корпус сапынан тартылды, 198-ші моторизованная дивизияны қоспағанда, екеуі де Ладога Карелиясында дислокацияланған, бірақ бұл аймақты қорғаған советтік бөлімшелердің резервтік күшінің көп бөлігін жойды. Финляндияның II корпусы 31 шілдеде Карелия тасмуының солтүстігінде шабуылға көшті. Басқа фин күштері 9 тамызда Ладога көлінің жағалауына жетіп, көлдің солтүстік-батыс жағалауындағы үш советтік қорғаныс дивизиясының көп бөлігін қоршап алды; бұл дивизиялар кейіннен көлден өтіп эвакуацияланды. 22 тамызда финляндияның IV корпусы II корпусқа оңтүстіктен шабуыл жасап, Выборгқа қарай жылжыды. 23 тамызда II корпус шығысқа қарай Вуокси өзеніне жетіп, Выборгты қорғаған советтік күштерді қоршап алды. Финляндия әскерлері 29 тамызда Выборгты басып алды. Советтік әскерлердің Выборгтан шығуға берген бұйрығы кешігіп, материалдық шығынға себеп болды, бірақ көптеген әскерлер Койвисто аралдары арқылы эвакуацияланды. Ауыр шығындарға ұшыраған советтік 23-армия шабуылды тоқтатуға шамасы келмеді, ал 2 қыркүйекте финляндия армиясы 1939 жылғы ескі шекараға жетті. Фин және неміс күштерінің ілгерілеуі 23 тамызда советтік Солтүстік майданын Ленинград және Карелия майдандарына бөлді. 31 тамызда финляндия штабы ең алға жылжыған II және IV корпустарға Фин шығанағынан Белоостров–Сестра–Охта–Лемболово арқылы Ладога көліне дейінгі сызық бойынша ілгерілеуді тоқтатуға бұйрық берді. Бұл сызық 1939 жылғы бұрынғы шекарадан және Ленинградтан шамамен созылып, осы сызық бойында қорғаныс позициясы құрылды. 30 тамызда IV корпус Порлампи шайқасында советтік 23-армиямен шайқасып, 1 қыркүйекте жеңіске жетті. Белоостров маңында советтер 5 қыркүйекте финдерді ығыстырғанға дейін үзірлі шайқастар жалғасты. 8 қыркүйекте Ленинградты қоршау басталды. Карелия финляндия армиясы 9 қыркүйекте Шығыс Карелияда Петрозаводск, Онега көлі және Свирь өзеніне қарай шабуылға көшті. Неміс әскерлерінің Солтүстік тобы Ленинградтың оңтүстігінен Свирь өзеніне қарай жылжып, Тихвинды басып алды, бірақ советтік қарсы шабуылдарынан Волхов өзеніне шегінуге мәжбүр болды. Совет әскерлері қазан және желтоқсан айларында Свирьдің оңтүстігіндегі финдердің плацдармын ығыстыруға бірнеше рет тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады; 1941 жылдың қазан айында советтік бөлімшелер Свирьден арғы жағында финляндия басшылығында жұмыс істейтін неміс 163-ші жаяу әскер дивизиясына шабуыл жасады, бірақ оны ығыстыра алмады. Осы сәтсіз шабуылдарға қарамастан, Финляндияның Шығыс Карелиядағы шабуылы баяулап, 6 желтоқсанда олардың ілгерілеуі тоқтады. Бес айлық науқан барысында финдер 75 000 адамнан, оның ішінде 26 355 адам қаза тапты, ал советтер 230 000 адамнан, оның ішінде 50 000 адам тұтқынға түсті.

The Finnish plans for the offensive in Ladoga Karelia were finalised on 28 June 1941, and the first stages of the operation began on 10 July. By 16 July, the VI Corps had reached the northern shore of Lake Ladoga, dividing the Soviet 7th Army, which had been tasked with defending the area. The USSR struggled to contain the German assault, and soon the Soviet high command, Stavka (Ставка), pulled all available units stationed along the Finnish border into the beleaguered front line. Additional reinforcements were drawn from the 237th Rifle Division and the Soviet 10th Mechanised Corps, excluding the 198 я моторизованная дивизия, both of which were stationed in Ladoga Karelia, but this stripped much of the reserve strength of the Soviet units defending that area. The Finnish II Corps started its offensive in the north of the Karelian Isthmus on 31 July. Other Finnish forces reached the shores of Lake Ladoga on 9 August, encircling most of the three defending Soviet divisions on the northwestern coast of the lake in a pocket ; these divisions were later evacuated across the lake. On 22 August, the Finnish IV Corps began its offensive south of II Corps and advanced towards Vyborg By 23 August, II Corps had reached the Vuoksi River to the east and encircled the Soviet forces defending Vyborg. Finnish forces captured Vyborg on 29 August. The Soviet order to withdraw from Vyborg came too late, resulting in significant losses in materiel, although most of the troops were later evacuated via the Koivisto Islands. After suffering severe losses, the Soviet 23rd Army was unable to halt the offensive, and by 2 September the Finnish Army had reached the old 1939 border. The advance by Finnish and German forces split the Soviet Northern Front into the Leningrad Front and the Karelian Front on 23 August. On 31 August, Finnish Headquarters ordered II and IV Corps, which had advanced the furthest, to halt their advance along a line that ran from the Gulf of Finland via Beloostrov–Sestra–Okhta–Lembolovo to Lake Ladoga. The line ran past the former 1939 border, and approximately from Leningrad; a defensive position was established along this line. On 30 August, the IV Corps fought the Soviet 23rd Army in the Battle of Porlampi and defeated them on 1 September. Sporadic fighting continued around Beloostrov until the Soviets evicted the Finns on 5 September. The front on the Isthmus stabilised and the siege of Leningrad began on 8 September. The Finnish Army of Karelia started its attack in East Karelia towards Petrozavodsk, Lake Onega and the Svir River on 9 September. German Army Group North advanced from the south of Leningrad towards the Svir River and captured Tikhvin but were forced to retreat to the Volkhov River by Soviet counterattacks. Soviet forces repeatedly attempted to expel the Finns from their bridgehead south of the Svir during October and December but were repulsed; Soviet units attacked the German 163rd Infantry Division in October 1941, which was operating under Finnish command across the Svir, but failed to dislodge it. Despite these failed attacks, the Finnish attack in East Karelia had been blunted and their advance had halted by 6 December. During the five month campaign, the Finns suffered 75,000 casualties, of whom 26,355 had died, while the Soviets had 230,000 casualties, of whom 50,000 became prisoners of war.

Лапландиядағы "Күміс түлкі" операциясы және Мурманскке "Ленд-Лизинг"

Финляндиялық Лапландиядағы неміс мақсаты Мурманскті басып алу және Салла мен Кандалакшаны басып алу арқылы Мурмансктен Ленинградқа дейінгі Киров (Мурманск) теміржолын кесіп тастау болды. Мурманск солтүстіктегі жыл бойы мұздан бос жалғыз порт болды және Петсамодағы никель кенішіне қауіп төндірді. Бірлескен фин-герман операциясы "Күміс түлкі" (Unternehmen Silberfuchs;) 1941 жылғы 29 маусымда Норвегия армиясы бастады, оның құрамында фин 3-ші және 6-шы дивизиялары қорғаныстағы кеңестік 14-ші армия мен 54-ші атқыштар дивизиясына қарсы күштермен болды. Қараша айына қарай операция Киров теміржолына жеткенше тоқтап қалды, себебі неміс әскерлері жаңа климатқа бейімделе алмады, кеңес тарапынан қарсылық күшті болды, жергілікті жағдай қиын болды, арктикалық ауа райы нашар болды және АҚШ финдерге Мурманскіге жәрдемдік жеткізілімдерге байланысты дипломатиялық қысым көрсетті. Шабуыл және оның үш қосалқы операциясы өз мақсаттарына жете алмады. Екі тарап та бекініп, арктикалық майдан 1944 жылғы қазан айында кеңестік Петсамо-Киркенес шабуылына дейін, ұсақ қақтығыстарды есептемегенде, тұрақты күйде болды. Мурманск және Киров теміржолы арқылы АҚШ пен Ұлыбританиядан Кеңес күштерінің басым бөлігіне арктикалық жәрдемдік конвойлер Екінші дүниежүзілік соғыс бойы жалғасты. АҚШ шамамен 11 миллиард долларлық материал жеткізді: 400 000 джип және жүк көлігі; 12 000 бронетранспорт құралы (оның ішінде 7 000 танк, олармен 20 АҚШ бронедивизиясын жабдықтауға болар еді); 11 400 ұшақ; және азық-түлік. Мысалы, британдық Matilda, Valentine және Tetrarch танктері совет танктерінің жалпы өндірісінің 6% құрады, бірақ Қызыл Армия үшін өндірілген орта және ауыр танктердің 25% астам бөлігін құрады.

Ұмтылыстар, соғыс күштері және халықаралық қатынастар

Вермахт операциясы Барбаросса науқанының басында совет аумағына жылдам ілгерілеп, фин үкіметіне Германия Совет Одағын тез жеңіске жетеді деген сенімді сыйлады. Президент Рыти Ұлы Финляндияны көз алдына келтірді, онда финдер мен басқа фин халықтары Кола түбегін, Шығыс Карелияны және мүмкін, Солтүстік Ингрияны қосып алған "табиғи қорғаныс шекарасында" өмір сүретін еді. Ұсынылған шекара "қысқа шекара, ұзақ бейбітшілік" деген ұранмен таныстырылды. Фин парламентінің кейбір мүшелері, әсіресе Социал-демократиялық партия мен Швециялық халық партиясының өкілдері, бұл идеяға қарсы шығып, 1939 жылғы шекараны сақтау жеткілікті екенін айтты. Маннергейм соғысты "большевизмді біржола жеңу" үмітімен коммунизмге қарсы крест жорығы деп сипаттады. 10 шілдеде Маннергейм күндізгі бұйрығының жобасын жасады, ол Карелияны азат етуге уәде берді; 1941 жылғы желтоқсанда жеке хаттарда ол бұрынғы шекарадан тыс жылжу қажеттігіне күмәнданатынын білдірді. Фин үкіметі АҚШ-ты бұл бұйрықтан хабарсыз екеніне сендірді. Вехиляйненнің сөзіне сәйкес, көптеген финдер жаңа шабуылдың мақсаты Қысқы соғыста алынған жерді қайтару ғана деп ойлады. Ол сондай-ақ "жалғасқан соғыс" терминінің фин үкіметі тарапынан халыққа қарсы шабуылды қорғаныс шарасы ретінде ақтау үшін қалыптасқандығын мәлімдеді. Үкімет өзінің Германиямен ресми одақтас емес екенін, тек ортақ жауға қарсы күресетін және тек фин мақсаттарын көздейтін "бірлескен соғысқа қатысушы" екенін көрсетуге тырысты. Вехиляйненнің пікірінше, Фин армиясы 1939 жылғы ескі шекараны кезіп, Кеңес аумағын аннексиялай бастаған кезде үкіметтің мәлімдемесінің шынайылығы өзгерді. Британдық автор Джонатан Клементс 1941 жылғы желтоқсанға қарай фин әскерлері ұлттық қорғаныс немесе шетелдік жаулап алу үшін соғысып жатқандарына күмән келтіре бастады деп мәлімдеді. 1941 жылдың күзінде фин әскери басшылығы Германияның соғысты тез аяқтауға қабілеттілігіне күмәндана бастады. Фин қорғаныс күштері алға жылжу кезінде ауыр шығынға ұшырады және жалпы алғанда, неміс әскерлері Мәскеуге жақын тоқтағандықтан, неміс жеңісі күмәнді болды. Солтүстік Финляндиядағы неміс әскерлері күтпеген жағдайларға тап болды және мақсаттарына жете алмады. Алдыңғы шептер тұрақтанғаннан кейін Финляндия КСРО-мен бейбіт келіссөздерді бастауға тырысты. Маннергейм Финляндияны Германиямен тығыз байланыста ұстайтын Ленинградқа шабуыл жасаудан бас тартты; ол соғыстағы мақсаттарына жеткенін есептеді, бұл шешім немістерді ашуландырды. Соғыс күш-жігерінің салдарынан Финляндия экономикасы жұмыс күшінің жетіспеуінен, азық-түлік тапшылығынан және бағаның өсуінен зардап шекті. Осыған қарсы күресу үшін фин үкіметі өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірісінің құлдырауын болдырмау үшін әскердің бір бөлігін демобилизациялады. Қазан айында Финляндия Германияға келесі жылғы егін жинауға дейін астық қажет екенін хабарлады. Неміс билігі бұл өтінішті қабылдамады, бірақ Гитлер өзі келісті. Жылдық астық жеткізу көлемі фин өнімінің жартысына жуығына тең болды. 1941 жылғы 25 қарашада Финляндия Анти-Коминтерн келісіміне қол қойды, бұл формалды емес одақ еді, оны неміс басшылығы "сенімділіктің лакмус қағазы" деп қарады. Финляндия көптеген батыс мемлекеттермен жақсы қарым-қатынас сақтады. Фин армиясына қосылған шетелдіктердің арасында Швеция мен Эстониядан келген еріктілер де болды. 200-ші жаяу әскер полкі, "фин ұлдары" деп аталды, көбінесе эстондықтардан тұрды, ал шведтер Швециялық ерікті батальонын құрды. Фин үкіметі Финляндияның тек өзін қорғау үшін Германиямен бірлесіп соғысқа қатысып жатқанын және ол әлі де Қысқы соғыстағыдай демократиялық ел екенін атап өтті. Мысалы, Финляндия Норвегияның эмигранттық үкіметімен дипломатиялық қарым-қатынас орнатып, Норвегиядағы неміс оккупациялық саясатын бірнеше рет сынады. Финляндия мен АҚШ арасындағы қарым-қатынас күрделі болды, өйткені американдықтар "батыл демократияға" жанашырлық танытып, коммунизмге қарсы болды. Бастапқыда АҚШ Финляндияның мүддесін қолдады, бірақ Фин армиясы 1939 жылғы шекараны кезіп өткеннен кейін жағдай қиынға соқты. Фин және неміс әскерлері Киров темір жолына және Батыс одақтастары мен Кеңес Одағы арасындағы солтүстік жабдықтау желісіне қауіп төндірді. 1941 жылғы 25 қазанда АҚШ Финляндиядан КСРО-ға қарсы барлық жауыздықтарды тоқтатуды және 1939 жылғы шекараға қайтаруды талап етті. Президент Рыти бұл талаптарды жария түрде қабылдамады, бірақ жеке хатта 5 қарашада Маннергеймге хат жазып, шабуылды тоқтатуды сұрады. Маннергейм келісіп, генерал Хьялмар Сииласуо мен оның III корпусына Киров темір жолына шабуылды тоқтатуды құпия түрде бұйырды. Дегенмен, АҚШ соғыстың барлық кезеңінде Финляндияға қарсы соғыс жарияламады.

The Wehrmacht rapidly advanced deep into Soviet territory early in the Operation Barbarossa campaign, leading the Finnish government to believe that Germany would defeat the Soviet Union quickly. President Ryti envisioned a Greater Finland, where Finns and other Finnic peoples would live inside a "natural defence borderline" by incorporating the Kola Peninsula, East Karelia and perhaps even northern Ingria. In public, the proposed frontier was introduced with the slogan "short border, long peace". Some members of the Finnish Parliament, such as members of the Social Democratic Party and the Swedish People's Party, opposed the idea, arguing that maintaining the 1939 frontier would be enough. Mannerheim often called the war an anti Communist crusade, hoping to defeat "Bolshevism once and for all". On 10 July, Mannerheim drafted his order of the day, the Sword Scabbard Declaration, in which he pledged to liberate Karelia; in December 1941 in private letters, he made known his doubts of the need to push beyond the previous borders. The Finnish government assured the United States that it was unaware of the order. According to Vehviläinen, most Finns thought that the scope of the new offensive was only to regain what had been taken in the Winter War. He further stated that the term 'Continuation War' was created at the start of the conflict by the Finnish government to justify the invasion to the population as a continuation of the defensive Winter War. The government also wished to emphasise that it was not an official ally of Germany, but a 'co belligerent' fighting against a common enemy and with purely Finnish aims. Vehviläinen wrote that the authenticity of the government's claim changed when the Finnish Army crossed the old frontier of 1939 and began to annex Soviet territory. British author Jonathan Clements asserted that by December 1941, Finnish soldiers had started questioning whether they were fighting a war of national defence or foreign conquest. By the autumn of 1941, the Finnish military leadership started to doubt Germany's capability to finish the war quickly. The Finnish Defence Forces suffered relatively severe losses during their advance and, overall, German victory became uncertain as German troops were halted near Moscow. German troops in northern Finland faced circumstances they were unprepared for and failed to reach their targets. As the front lines stabilised, Finland attempted to start peace negotiations with the USSR. Mannerheim refused to assault Leningrad, which would inextricably tie Finland to Germany; he regarded his objectives for the war to be achieved, a decision that angered the Germans. Due to the war effort, the Finnish economy suffered from a lack of labour, as well as food shortages and increased prices. To combat this, the Finnish government demobilised part of the army to prevent industrial and agricultural production from collapsing. In October, Finland informed Germany that it would need of grain to manage until next year's harvest. The German authorities would have rejected the request, but Hitler himself agreed. Annual grain deliveries of equaled almost half of the Finnish domestic crop. On 25 November 1941, Finland signed the Anti Comintern Pact, a less formal alliance, which the German leadership saw as a "litmus test of loyalty". Finland maintained good relations with a number of other Western powers. Foreign volunteers from Sweden and Estonia were among the foreigners who joined Finnish ranks. Infantry Regiment 200, called soomepoisid ("Finnish boys"), mostly Estonians, and the Swedes mustered the Swedish Volunteer Battalion. The Finnish government stressed that Finland was fighting as a co belligerent with Germany against the USSR only to protect itself and that it was still the same democratic country as it had been in the Winter War. For example, Finland maintained diplomatic relations with the exiled Norwegian government and more than once criticised German occupation policy in Norway. Relations between Finland and the United States were more complex since the American public was sympathetic to the "brave little democracy" and had anticommunist sentiments. At first, the United States sympathised with the Finnish cause, but the situation became problematic after the Finnish Army had crossed the 1939 border. Finnish and German troops were a threat to the Kirov Railway and the northern supply line between the Western Allies and the Soviet Union. On 25 October 1941, the US demanded that Finland cease all hostilities against the USSR and to withdraw behind the 1939 border. In public, President Ryti rejected the demands, but in private, he wrote to Mannerheim on 5 November and asked him to halt the offensive. Mannerheim agreed and secretly instructed General Hjalmar Siilasvuo and his III Corps to end the assault on the Kirov Railway. Nevertheless, the United States never declared war on Finland during the entire conflict.

Ұлыбританияның соғысты жариялауы және Солтүстік Мұзды мұхиттағы іс-әрекеттері

1941 жылдың 12 шілдесінде Ұлыбритания Кеңес Одағымен бірлескен әрекеттер туралы келісімге қол қойды. Германияның қысымымен Финляндия 1 тамызда Хельсинкидегі британдық өкілдігін жабып, Ұлыбританиямен дипломатиялық қарым-қатынасты үзді. 1941 жылдың 2 тамызында Ұлыбритания Финляндияның жаудың оккупациясы астында екенін жариялады, бұл Ұлыбритания мен Финляндия арасындағы барлық экономикалық операцияларды тоқтатты және фин саудасына блокада салды. Финляндия аумағындағы британдықтардың ең ірі әрекеті – 1941 жылдың 31 шілдесінде неміс және фин кемелеріне қарсы авиациялық шабуыл жасалған Киркенес және Петсамоға жасалған шабуыл болды. Шабуылдың нәтижесінде бір норвегиялық кеме және үш британдық ұшақ жоғалды, бірақ бұл британдықтардың кеңестік одақтасына қолдау көрсету мақсатын көздеді. 1941 жылдың қыркүйек және қазан айларында Мурманскіде орналасқан 151-ші эскадрильясының 39 «Хокер Харрикейн» ұшағы арктикалық конвойлерді қорғау мақсатында «Бенедикт» операциясы аясында кеңес әуе күштерін нығайтып, ұшқыштарға оқыту жүргізді. 28 қарашада британ үкіметі Финляндияға 3 желтоқсанға дейін финдердің әскери әрекеттерін тоқтатуын талап ететін ультиматум жіберді. Финляндия одақтастарға фин әскерлерінің алдағы бірнеше күнде шабуылын тоқтатары туралы ресми емес хабарлады. Бұл жауап Лондонды қанағаттандырмады, нәтижесінде 6 желтоқсанда Ұлыбритания Финляндияға соғыс жариялады. Канада, Австралия, Үндістан және Жаңа Зеландия сияқты Доминион елдері де осы қадамды жасады. Жеке хатта, британ премьер-министрі Уинстон Черчилль 29 қарашада Маннергеймге кеңестік одақтастығына байланысты Ұлыбританияның Финляндияға соғыс жариялауға мәжбүр екендігіне «шынайы өкініш білдіргенін» жазды. Маннергейм өзінің басқаруындағы британдық еріктілерді Швеция арқылы Ұлыбританияға қайтарды. Клементстің сөзіне сүйенсек, соғыс жариялау көбінесе формалдық сипатта болды.

Дәстүрлі емес соғыс және әскери операциялар

Дәстүрлі емес соғыс Финляндия мен Кеңес Одағының шұрақты далаларында жүрді. Финляндиялық ұзақ қашықтықтағы барлау тобы, барлау бөлімінің 4-жекеленген батальоны және жергілікті бөлімдер ұйымдастырған, кеңес әскерлерінің артында патрульдеді. 1941 жылдан 1944 жылға дейін Финляндияда және Шығыс Карелияда кеңес партизандары – қарсылық күресшілері де, тұрақты ұзақ қашықтықтағы барлау отряды да – бірқатар операциялар жүргізді. 1942 жылдың жазында КСРО 1-партизандық бригадасын құрды. Бұл бөлім тек атымен ғана «партизандық» болды, себебі ол негізінен фин операцияларын бұзуға арналған 600 ер және әйелден тұратын ұзақ қашықтықтағы барлау тобы еді. 1-партизандық бригада фин патрульдік шебінен тысқары өте алды, бірақ 1942 жылдың тамызында Сегозеро көлінде тоқтатылып, тиімсіз болды. Жасырын партизандар «Правда» (Ланг ру) коммунистік партиясының ресми газетінің фин тіліне аудармалары сияқты үгіт насихаттық газеттер таратты. Атақты кеңес саясаткері Юрий Андропов осы партизандық әрекеттерге қатысты. Финляндиялық дереккөздердің мәліметінше, Шығыс Карелиядағы кеңес партизандарының әрекеттері фин әскери жабдықтау және байланыс жүйесін бұзғанмен, шабуылдардың үштен екісі бейбіт азаматтарға бағытталған, нәтижесінде 200 адам қаза тауып, 50-і, оның ішінде балалар мен қарттар жарақат алды. 1942 және 1943 жылдар аралығында әскери операциялар шектеулі болды, бірақ майданның кейбір учаскелерінде шайқас болды. 1942 жылдың қаңтарында Кеңес Карелия майданы 1941 жылдың соңында финдерге жоғалған Медвежьегорскті қайтаруға тырысты. Көктемнің келуімен, сәуір айында кеңес әскерлері Свирь өзені бойында, Лапландияның солтүстігіндегі Кестенга аймағында және сондай-ақ солтүстіктегі Петсамода 14-атқыштар дивизиясының десанттық операцияларын, Солтүстік флоттың қолдауымен шабуылға көшті. Барлық кеңес шабуылдары бастапқыда сәтті болды, бірақ кеңес әскерлерінің шебін тым кеңейтуі немесе финдердің қарсыласуы салдарынан шабуылдар тойтарылды. Кестенгадағы фин және неміс қарсы шабуылдарынан кейін майдан сызықтары тұрақтанды. 1942 жылдың қыркүйегінде КСРО Медвежьегорскті қайтадан шабуылдады, бірақ бес күндік шайқасқа қарамастан, кеңес әскерлері фин шебін майданның шамамен ұзын бөлігіне ғана итерді. Сол айдың соңында Петсамоға екі батальонмен келген кеңес десанты неміс қарсы шабуылымен жеңілді. 1941 жылдың қарашасында Гитлер Лапландияда соғысып жатқан неміс күштерін Норвегия армиясынан бөліп, генерал-полковник Эдуард Дитльдің басқаруымен Лапландия армиясын құру туралы шешім қабылдады. 1942 жылдың маусым айында Лапландия армиясы 20-тау армиясы болып қайта аталды.

Unconventional warfare was fought in both the Finnish and Soviet wildernesses. Finnish long range reconnaissance patrols, organised both by the Intelligence Division's Detached Battalion 4 and by local units, patrolled behind Soviet lines. Soviet partisans, both resistance fighters and regular long range patrol detachments, conducted a number of operations in Finland and in Eastern Karelia from 1941 to 1944. In summer 1942, the USSR formed the 1st Partisan Brigade. The unit was 'partisan' in name only, as it was essentially 600 men and women on long range patrol intended to disrupt Finnish operations. The 1st Partisan Brigade was able to infiltrate beyond Finnish patrol lines, but was intercepted, and rendered ineffective, in August 1942 at Lake Segozero. Irregular partisans distributed propaganda newspapers, such as Finnish translations of the official Communist Party paper Pravda (Lang ru). Notable Soviet politician Yuri Andropov took part in these partisan guerrilla actions. Finnish sources state that, although Soviet partisan activity in East Karelia disrupted Finnish military supply and communication assets, almost two thirds of the attacks targeted civilians, killing 200 and injuring 50, including children and elderly. Between 1942 and 1943, military operations were limited, although the front did see some action. In January 1942, the Soviet Karelian Front attempted to retake Medvezhyegorsk , which had been lost to the Finns in late 1941. With the arrival of spring in April, Soviet forces went on the offensive on the Svir River front, in the Kestenga region further north in Lapland as well as in the far north at Petsamo with the 14th Rifle Division's amphibious landings supported by the Northern Fleet. All Soviet offensives started promisingly, but due either to the Soviets overextending their lines or stubborn defensive resistance, the offensives were repulsed. After Finnish and German counterattacks in Kestenga, the front lines were generally stalemated. In September 1942, the USSR attacked again at Medvezhyegorsk, but despite five days of fighting, the Soviets only managed to push the Finnish lines back on a roughly long stretch of the front. Later that month, a Soviet landing with two battalions in Petsamo was defeated by a German counterattack. In November 1941, Hitler decided to separate the German forces fighting in Lapland from the Army of Norway and create the Army of Lapland, commanded by Colonel General Eduard Dietl. In June 1942, the Army of Lapland was redesignated the 20th Mountain Army.

Ленинградты қоршау және теңіз соғысы

Соғыстың басында фин армиясы 1939 жылғы бұрынғы шекараны басып алды, бірақ Ленинград орталығына шабуылды тоқтатты. Көптеген авторлар Финляндияның Ленинградты қоршауға қатысқанын (Lang ru) айтады, бірақ олардың қатысуының ауқымы мен сипаты күмәнді және толық келісімге әлі қол жетпеді. Американдық тарихшы Дэвид Гланц фин армиясының 1941-1944 жылдары қоршауға елеулі үлес қоспағанын жазады, ал орыс тарихшысы Барышников Николай Иванович 2002 жылы Финляндияның қаладағы аштық саясатын Гитлердің қолдағанын мәлімдеді. Алайда, 2009 жылы британдық тарихшы Майкл Джонс Барышниковтың сөзін жоққа шығарып, фин армиясының қаланың солтүстік жабдықтау жолдарын кесіп, одан әрі әскери қимылдар жасалмағанын айтты. 2006 жылы американдық жазушы Лиза Киршенбаум қоршаудың "неміс және фин әскерлері Ленинградқа кіретін және шығатын барлық құрлық жолдарын жапқаннан кейін" басталғанын жазды. Клементстің сөзінше, Маннергейм 1942 жылдың 4 маусымындағы кездесуде Гитлердің Ленинградқа шабуыл жасау туралы өтінішін қабылдамады. Маннергейм Гитлерге "Финляндияның Кеңес Одағын одан әрі ашуландырмауға толық негіздері бар" деп түсіндірді. 2014 жылы жазушы Джефф Рутерфорд қаланың неміс және фин армиялары арасында "қоршауға түскенін" сипаттады. Британдық тарихшы Джон Барбер 2017 жылғы кіріспесінде оны "неміс және фин армияларының 1941 жылдың 8 қыркүйегінен 1944 жылдың 27 қаңтарына дейінгі қоршауы" деп сипаттады. Сол сияқты, 2017 жылы Алексис Пери қаланың "Гитлердің Солтүстік армия тобы мен оның фин одақтастарының" Ладога көлінен тек қана қатаң бақылаудағы су жолы арқылы бөлінгенін жазды. Финляндияның Ладога теңіз жасағының 150 жылдам қайығы, екі мина тасушы және төрт бу кемесі, сондай-ақ көптеген жағалау батареялары 1941 жылдың тамызынан бастап Ладога көлінде орналастырылды. Финляндияның генерал-лейтенанты Пааво Талвела 1942 жылдың 17 мамырында Ленинградқа бағытталған совет конвойларын тоқтату үшін көлде бірлескен фин-неміс-итальян жасағын құруды ұсынды. Бұл жасақ "K" теңіз жасағы деп аталды және XII эскадрилья MAS-тың төрт итальяндық MAS торпедалық моторлы қайығынан, төрт неміс KM типіндегі мина тасушыдан және фин Sisu торпедалық моторлы қайығынан тұрды. Жасақ 1942 жылдың тамызында жұмысын бастады, көптеген советтің кішкентай су кемелерін және баржаларын батырып, жау базаларына және жағалауға шабуыл жасады, содан кейін 1942-1943 жылдардың қысында таратылды. Германияның Einsatzstab Fähre Ost-тың жиырма үш Siebel паромдары мен тоғыз жаяу әскер тасымалдаушы кемелері де Ладога көліне орналастырылып, 1942 жылдың қазанында Ленинградқа бағытталған негізгі жабдықтау жолын қорғаған Сухо аралына сәтсіз шабуыл жасады. Қала қоршауға алынғанмен, советтік Балтық флоты Ленинградтан әрекет ете алды. Фин теңіз күштерінің флагманы – фин жағалау қорғаныс кемесі "Ильмаринен" 1941 жылдың қыркүйегінде 1941 жылғы сәтсіз "Солтүстік жел" операциясы кезінде минаға отырып, шығанақта батып кетті. 1942 жылдың басында совет әскерлері Гоголанд аралын қайта басып алды, бірақ оны және Болшой Тютер аралдарын 1942 жылдың көктемінде фин әскерлеріне жоғалтты. 1941-1942 жылдардың қысында советтік Балтық флоты өзінің ірі су асты кемелерін шабуылдық операцияларда пайдалануға шешім қабылдады. 1942 жылдың жазында су асты кемелерімен жасалған алғашқы операциялар сәтті болғанымен, Kriegsmarine және фин теңіз күштері су асты кемелеріне қарсы күш-жігерін күшейтті, бұл 1942 жылдың соңында советтік су асты кемелерімен жасалған операцияларды қымбатқа айналдырды. Советтердің су асты шабуылдары немістерді Порккала түбегі мен Найссар арасында су асты кемелеріне қарсы торлар салуға және мина өрістерін қолдауға итерді, бұл советтік су асты кемелері үшін еңсерілмейтін кедергі болды. Солтүстік Мұзды мұхитында фин радиосы Мурманскіге бағытталған конвойлар туралы, мысалы PQ 17 және PQ 18 хабарламаларын ұстап алып, ақпаратты неміс барлау қызметі Abwehr-ге жеткізді.

In the early stages of the war, the Finnish Army overran the former 1939 border, but ceased their advance from the center of Leningrad. Multiple authors have stated that Finland participated in the siege of Leningrad (Lang ru), but the full extent and nature of their participation is debated and a clear consensus has yet to emerge. American historian David Glantz writes that the Finnish Army generally maintained their lines and contributed little to the siege from 1941 to 1944, whereas Russian historian Барышников, Николай Иванович stated in 2002 that Finland tacitly supported Hitler's starvation policy for the city. However, in 2009 British historian Michael Jones disputed Baryshnikov's claim and asserted that the Finnish Army cut off the city's northern supply routes but did not take further military action. In 2006, American author Lisa Kirschenbaum wrote that the siege started "when German and Finnish troops severed all land routes in and out of Leningrad." According to Clements, Mannerheim personally refused Hitler's request of assaulting Leningrad during their meeting on 4 June 1942. Mannerheim explained to Hitler that "Finland had every reason to wish to stay out of any further provocation of the Soviet Union." In 2014, author Jeff Rutherford described the city as being "ensnared" between the German and Finnish armies. British historian John Barber described it as a "siege by the German and Finnish armies from 8 September 1941 to 27 January 1944 [ ]" in his foreword in 2017. Likewise, in 2017, Alexis Peri wrote that the city was "completely cut off, save a heavily patrolled water passage over Lake Ladoga" by "Hitler's Army Group North and his Finnish allies." The 150 speedboats, two minelayers and four steamships of the Finnish Ladoga Naval Detachment, as well as numerous shore batteries, had been stationed on Lake Ladoga since August 1941. Finnish Lieutenant General Paavo Talvela proposed on 17 May 1942 to create a joint Finnish–German–Italian unit on the lake to disrupt Soviet supply convoys to Leningrad. The unit was named Naval Detachment K and comprised four Italian MAS torpedo motorboats of the XII Squadriglia MAS, four German KM type minelayers and the Finnish torpedo motorboat Sisu. The detachment began operations in August 1942 and sank numerous smaller Soviet watercraft and flatboats and assaulted enemy bases and beach fronts until it was dissolved in the winter of 1942–43. Twenty three Siebel ferries and nine infantry transports of the German Einsatzstab Fähre Ost were also deployed to Lake Ladoga and unsuccessfully assaulted the island of Sukho, which protected the main supply route to Leningrad, in October 1942. Despite the siege of the city, the Soviet Baltic Fleet was still able to operate from Leningrad. The Finnish Navy's flagship Finnish coastal defence ship Ilmarinen had been sunk in September 1941 in the gulf by mines during the failed diversionary Operation North Wind in 1941. In early 1942, Soviet forces recaptured the island of Gogland, but lost it and the Bolshoy Tyuters islands to Finnish forces later in spring 1942. During the winter between 1941 and 1942, the Soviet Baltic Fleet decided to use their large submarine fleet in offensive operations. Though initial submarine operations in the summer of 1942 were successful, the Kriegsmarine and Finnish Navy soon intensified their anti submarine efforts, making Soviet submarine operations later in 1942 costly. The underwater offensive carried out by the Soviets convinced the Germans to lay anti submarine nets as well as supporting minefields between Porkkala Peninsula and Naissaar, which proved to be an insurmountable obstacle for Soviet submarines. On the Arctic Ocean, Finnish radio intelligence intercepted Allied messages on supply convoys to Murmansk, such as PQ 17 and PQ 18, and relayed the information to the Abwehr, German intelligence.

Фин әскери басқармасы және концлагерьлер

1941 жылғы 19 шілдеде финдер Шығыс Карелияда әскери әкімшілік құрды, мақсаты – аймақты Финляндияға қосылуға дайындау. Финдер соғыс аяқталғаннан кейін жергілікті халықтың орыс бөлігін (шамамен жартысын), «ұлт емес» деп есептеліп, аумақтан қуғынға салуды және оларды карелиялықтар, финдер, ижорлар және вепс сияқты жергілікті фин халықтарымен алмастыруды көздеді. Шығыс Карелия халқының көп бөлігі фин әскері келмес бұрын эвакуацияланған, бірақ шамамен 85 000 адам – көбінесе қарттар, әйелдер мен балалар – қалды, олардың жартысынан асымы карелиялықтар емес еді. Көптеген азаматтар, қалған орыстардың шамамен 30 пайызы, концлагерьлерге қамалды. 1941-1942 жылдар арасындағы қыс фин қала тұрғындары үшін нашар егін жинауы және ауыл шаруашылығы жұмысшыларының жетіспеуі салдарынан қиын болды. Дегенмен, фин концлагерьлеріндегі орыстардың жағдайы одан да ауыр болды. 3500-ден астам адам, көбінесе аштықтан қайтыс болды, бұл тұтқындардың 13,8 пайызын құрады, ал оккупацияланған аумақтардағы бос халық арасында бұл көрсеткіш 2,6 пайыз, ал Финляндияда – 1,4 пайызды құрады. Жағдай біртіндеп жақсарды, жалақы мөлшері мен азық-түлік рационындағы этникалық кемсітушілік тоқтатылды, ал келесі жылы Бас қолбасшы Маннергейм Женевадан Халықаралық Қызыл Крест комитетін лагерьлерді тексеруге шақырғаннан кейін орыс тілді халық үшін жаңа мектептер ашылды. Оккупация аяқталған кезде өлім-жітім көрсеткіші Финляндиядағы деңгейге дейін төмендеді.

Финляндиядағы еврейлер

1939 жылы Финляндияда шамамен 2000 адамнан тұратын еврей халқының аз бөлігі болды, олардың 300-і Германия, Австрия және Чехословакиядан келген босқындар еді. Олар толық азаматтық құқықтарына ие болды және фин армиясының қатарында басқа финдермен бірге соғысты. Шығыс Карелиядағы далалық синагога соғыс кезінде Одіс тарапындағы жұмыс істеп тұрған санаулы синагогалардың бірі болды. Фин армиясының еврей офицерлеріне неміс Темір кресі табысталды, бірақ олар оны қабылдаудан бас тартты. Неміс сарбаздарын еврей дәрігерлері емдеді, кейде олар сарбаздардың өмірін сақтап қалды. Неміс басшылығы 1942 жылғы қаңтарда Ванзее конференциясында фин еврейлерін атап өтіп, оларды Польшадағы Майданек концлагеріне тасымалдауды жоспарлады. СС басшысы Генрих Гиммлер де 1942 жылғы жазда Финляндияға келген сапарында фин еврейлері мәселесін көтерді; Финляндия премьер-министрі Юкка Рангель Финляндияда еврей мәселесі жоқ деп жауап берді. 1942 жылғы қарашада ішкі істер министрі Тоево Хорелли мен мемлекеттік полиция басшысы Арно Антони сегіз еврей босқынды Гестапоға жасырын түрде депортациялады, бұл Финляндияның Социал-демократтық партиясының министрлері арасында наразылық тудырды. Депортацияланғандардың тек біреуі ғана аман қалды. Осы оқиғадан кейін Финляндия үкіметі неміс тұтқынына тағы еврейлерді жіберуден бас тартты. Фельдмаршал Маннергейм неміс басшылығына бірнеше рет еске салып, егер неміс әскерлері Эстониядан шығып кетсе, Финляндия тіпті өте қиын шарттармен де бейбітшілікке келуге мәжбүр болады деп ескертті. Финляндия 1944 жылғы сәуірде КСРО талап еткен қиын шарттарға байланысты бейбіт келіссөздерден бас тартты.

Виборг-Петрозаводск Шабуыл және прорыв

1944 жылдың 9 маусымында Кеңес Одағының Ленинград майданы Карелия тасжолында және Ладога көлі маңында фин армиясының позицияларына қарсы шабуылға көшті. Бұл шабуыл Тегеран конференциясында келісілгендей, Нормандиядағы «Оверлорд» операциясымен бір уақытта басталды. Кеңес армиясы шабуылдың бағытында 3000 зеңбірек пен минометтерді шоғырландырды. Кейбір учаскелерде артиллерияның концентрациясы әр километр майданға 200-ден астам зеңбірек немесе Карелия тасжолындағы майдан бойында атылған әрбір совет зеңбірегіне бір зеңбіректей болды, барлығы 80 мыңнан астам оқ-дәрі жұмсалды. Шабуылдың екінші күні артиллериялық оқ жауыны мен Кеңес әскерлерінің көптігі фин армиясының негізгі қорғаныс шебін қиратты. Алтыншы күні Кеңес армиясы қорғаныстың екінші шебі – Ваммельсуу-Тайпале желісін (ВТ желісі) Куутерселкэде бұзып өтті және 20 маусымда Виипуриді аз қарсылықпен қайта басып алды. Карелия тасжолындағы кеңестік жеңіс финдерді аймақты нығайтуға мәжбүр етті, соның нәтижесінде Шығыс Карелиядағы кеңестік шабуылға қарсылық азайды және 1944 жылдың 28 маусымына дейін Петрозаводск қайта басып алынды. 25 маусымда Кеңес армиясы үшінші қорғаныс шебіне – Виипури-Купарсаари-Тайпале желісіне (ВКТ желісі) жетті, содан кейін Тали-Ихантала шайқасы басталды, ол скандинавиялық әскери тарихындағы ең ірі шайқас ретінде танылды. Ол кезде фин армиясы Қысқы соғыстың соңында басып алған қорғаныс шебіне дейін шегінді. Финляндияда КВ-1 немесе ИС-2 сияқты советтің ауыр бронетехникасын тоқтатуға қабілетті заманауи танкіге қарсы қарулар жетіспеді. Сондықтан Германияның сыртқы істер министрі Иоахим фон Риббентроп Финляндияға Panzerfaust және Panzerschreck танкіге қарсы гранатометтерін, егер Финляндия кеңестіктермен жеке бейбітшілік келісіміне бармаса, беру туралы ұсыныс жасады. 26 маусымда президент Ристо Рити, фельдмаршал Маннергейм және премьер-министр Эдвин Линкомиес Финляндияның президенттігінің қалған мерзіміне ғана заңды күшіне енетін жеке міндеттеме ретінде осы кепілдіктерді берді. Мыңдаған танкіге қарсы қарулармен қатар, Гитлер 122-ші жаяу әскер дивизиясын, Sturmgeschütz III танк жойғыштарымен жабдықталған 303-ші шабуылдық пулемет бригадасын және ең осал учаскелерде уақытша қолдау көрсету үшін Люфтваффе құрамындағы Кульмэй отрядын жіберді. Германиядан келген жаңа жабдықтар мен көмекпен фин армиясы 1944 жылдың 9 шілдесінде Тали-Иханталада кеңес әскерлерінің сандық және материалдық артықшылығын тоқтатты және майданды тұрақтандырды. Соғыстың соңында бірнеше шайқастар болды, соңғысы 1944 жылдың 26 шілдесі мен 13 тамызы аралығында болған Иломанци шайқасы, нәтижесінде екі совет дивизиясы жойылды және фин армиясы жеңіске жетті. Кеңес шабуылына қарсы тұру Финляндияның барлық ресурстарын сарқып жіберді. Рити-Риббентроп келісімі бойынша Германияның қолдауына қарамастан, Финляндия тағы бір ірі шабуылды тоқтата алмайтынын мәлімдеді. Багратион операциясы кезінде кеңес әскерлерінің Германияның Орталық және Солтүстік армиялық топтарына қарсы жеңісі Финляндияның жағдайын одан бетерлетті. Кеңес әскерлерінің жаңа шабуылдары күтілмегендіктен, Финляндия соғыстан шығуға тырысты. 1 тамызда Рити отставкаға кетті, ал 4 тамызда фельдмаршал Маннергейм жаңа президент болып ант берді. Ол 17 тамызда Рити мен Риббентроп арасындағы келісімді жойды, соның арқасында Финляндия кеңестіктермен қайтадан бейбітшілік келісіміне келуге мүмкіндік алды, ал 29 тамызда Мәскеуден бейбітшілік шарттары келді.

On 9 June 1944, the Soviet Leningrad Front launched an offensive against Finnish positions on the Karelian Isthmus and in the area of Lake Ladoga, timed to coincide with Operation Overlord in Normandy as agreed during the Tehran Conference. Along the wide breakthrough, the Red Army concentrated 3,000 guns and mortars. In some places, the concentration of artillery pieces exceeded 200 guns for every kilometre of front or one for every Soviet artillery fired over 80,000 rounds along the front on the Karelian Isthmus. On the second day of the offensive, the artillery barrages and superior number of Soviet forces crushed the main Finnish defence line. The Red Army penetrated the second line of defence, the Vammelsuu–Taipale line (VT line), at Kuuterselkä by the sixth day and recaptured Viipuri with insignificant resistance on 20 June. The Soviet breakthrough on the Karelian Isthmus forced the Finns to reinforce the area, thus allowing the concurrent Soviet offensive in East Karelia to meet less resistance and to recapture Petrozavodsk by 28 June 1944. On 25 June, the Red Army reached the third line of defence, the Viipuri–Kuparsaari–Taipale line (VKT line), and the decisive Battle of Tali Ihantala began, which has been described as the largest battle in Nordic military history. By then, the Finnish Army had retreated around to approximately the same line of defence they had held at the end of the Winter War. Finland especially lacked modern anti tank weaponry that could stop Soviet heavy armour, such as the KV 1 or IS 2. Thus, German Foreign Minister Joachim von Ribbentrop offered German hand held Panzerfaust and Panzerschreck antitank weapons in exchange for a guarantee that Finland would not seek a separate peace with the Soviets. On 26 June, President Risto Ryti gave the guarantee as a personal undertaking that he, Field Marshal Mannerheim and Prime Minister Edwin Linkomies intended to last legally only for the remainder of Ryti's presidency. In addition to delivering thousands of anti tank weapons, Hitler sent the 122nd Infantry Division and the half strength 303rd Assault Gun Brigade armed with Sturmgeschütz III tank destroyers as well as the Luftwaffe's Detachment Kuhlmey to provide temporary support in the most vulnerable sectors. With the new supplies and assistance from Germany, the Finnish Army halted the numerically and materially superior Soviet advance at Tali Ihantala on 9 July 1944 and stabilised the front. More battles were fought toward the end of the war, the last of which was the Battle of Ilomantsi, fought between 26 July and 13 August 1944 and resulting in a Finnish victory with the destruction of two Soviet divisions. Resisting the Soviet offensive had exhausted Finnish resources. Despite German support under the Ryti Ribbentrop Agreement, Finland asserted that it was unable to blunt another major offensive. Soviet victories against German Army Groups Center and North during Operation Bagration made the situation even more dire for Finland. With no imminent further Soviet offensives, Finland sought to leave the war. On 1 August, Ryti resigned, and on 4 August, Field Marshal Mannerheim was sworn in as the new president. He annulled the agreement between Ryti and Ribbentrop on 17 August to allow Finland to sue for peace with the Soviets again, and peace terms from Moscow arrived on 29 August.

Өрт тоқтату және бейбітшілік

Финляндия 1940 жылғы Мәскеу бейбіт шартында келісілген шекараларға оралуға, қарулы күштерін демобилизациялауға, соғыс өтемақысын төлеуге және Петсамо муниципалитетін беруге міндетті болды. Финляндиядан Германиямен дипломатиялық қатынастарды дереу үзу және 1944 жылдың 15 қыркүйегіне дейін Вермахтты Финляндия аумағынан шығару талап етілді; қалған әскерлер қарусыздандырылып, тұтқындалып, одақтастарға тапсырылуы керек еді. Финляндия Парламенті 2 қыркүйектегі құпия отырыста осы шарттарды қабылдады және қару тоқтату туралы ресми келіссөздерді бастауды сұрады. Финляндия армиясы 4 қыркүйекте Хельсинки уақыты бойынша сағат 8:00-де атысты тоқтатты. Қызыл Армия бір күннен кейін соған ілесті. 14 қыркүйекте Финляндия Премьер-министрі Анти Хакцелл және Сыртқы істер министрі Карл Энкель басқаратын делегация Кеңес Одағы және Ұлыбританиямен Мәскеу келісімінің соңғы шарттарын келісуге кірісті, ол кейіннен кеңес тарапынан қосымша талаптарды қамтыды. Олар 18 қыркүйекте Молотов ұсынды және бір күннен кейін Финляндия Парламенті қабылдады. Кеңес Одағының Финляндиямен бейбіт келісімге қол қою себептері талқыланып жатыр. Батыс елдерінің бірнеше тарихшылары Финляндияға қатысты кеңестік жоспарлардың бастапқы нұсқасы Балтық елдеріне қатысты жоспарлардан ешқандай айырмашылығы жоқ екенін мәлімдеді. Америкалық саясаттанушы Дэн Райтер Мәскеу үшін Финляндияны бақылау қажет екенін айтты. Райтер мен британдық тарихшы Виктор Ротвелл 1940 жылы кеңестік Литваға қосылған кезде Молотовтың Литвалық әріптесіне "Финляндия сияқты шағын мемлекеттер совет халықтарының құрметті отбасына енетінін" айтқандығын келтірді. Райтердің сөзіне қарағанда, ауыр шығындарға ұшыраған Сталин соғыстың нәтижесіне шек қойып, соғыс аяқталуын қабылдады, бірақ кейбір кеңес құжаттары Финляндияны әскери түрде басып алуды талап етті. Ол сондай-ақ Сталиннің 1941 жылдың желтоқсанында Ұлыбритания және 1943 жылдың наурызында АҚШ өкілдеріне, сондай-ақ Тегеран конференциясында Финляндиямен аумақтық жеңілдіктер, өтемақы және әскери базалар туралы айтқандығын атап өтті. Ол соғыстың соңында "Сталиннің фин майданынан алаңдамай, Гитлерді жылдам және шешуші түрде жеңуге деген ниеті" соғысты аяқтады деп сенді. Тали-Ихантала шайқасында тұтқынға алынған Қызыл Армия офицерлері Хельсинкиге жетуді мақсат еткендерін және бұл міндетті орындау үшін күшейтілуі керек екенін мәлімдеді. Бұл туралы совет радиосы арқылы ұсталған хабарламалар растады. Ресейлік тарихшы Николай Барышников Кеңес Одағы Финляндияны тәуелсіздігінен айыруға тырысқан деген пікірге қарсы шықты. Ол мұндай талаптарды растайтын ешқандай құжаттық дәлел жоқ екенін және Кеңес үкіметі әрдайым келіссөздерге ашық болғанын айтты. Барышников Финляндия штабының қоғамдық ақпарат басшысы майор Фи сияқты дереккөздерді келтіріп, Финляндия басшылығы 1944 жылдың шілдесіне қарай кеңестік жоспарлардың шектеулі екенін білгенін көрсетті. Фин тарихшысы Фи 2009 жылы да осындай қорытындыға келді. Оның сөзіне қарағанда, 1944 жылдың жазында кеңестік тарап күштерін Финляндия майданынан Германияға қарсы күреске шоғырландырды, ал Маннергейм 1944 жылдың маусымында полковник Аладар Паасоненнен Кеңес Одағының оккупация емес, бейбітшілікке ұмтылып жатқаны туралы ақпарат алды. Кейіннен Кеңес басшылығының Финляндияны оккупациялау ниетінің дәлелдері табылды. 2018 жылы соғыс аяқталу кезеңінде Кеңес Одағы Финляндия үшін жаңа банкноттарды (Гознакта) жобалап, басып шығарғаны белгілі болды, олар ел оккупацияланғаннан кейін қолданысқа енгізілуі тиіс еді.

Finland was required to return to the borders agreed to in the 1940 Moscow Peace Treaty, demobilise its armed forces, fulfill war reparations and cede the municipality of Petsamo. The Finns were also required to end any diplomatic relations with Germany immediately and to expel the Wehrmacht from Finnish territory by 15 September 1944; any troops remaining were to be disarmed, arrested and turned over to the Allies. The Finnish Parliament accepted those terms in a secret meeting on 2 September and requested for official negotiations for an armistice to begin. The Finnish Army implemented a ceasefire at 8:00 a. m. Helsinki time on 4 September. The Red Army followed suit a day later. On 14 September, a delegation led by Finnish Prime Minister Antti Hackzell and Foreign Minister Carl Enckell began negotiating, with the Soviet Union and the United Kingdom, the final terms of the Moscow Armistice, which eventually included additional stipulations from the Soviets. They were presented by Molotov on 18 September and accepted by the Finnish Parliament a day later. The motivations for the Soviet peace agreement with Finland are debated. Several Western historians stated that the original Soviet designs for Finland were no different from those for the Baltic countries. American political scientist Dan Reiter asserted that for Moscow, the control of Finland was necessary. Reiter and the British historian Victor Rothwell quoted Molotov as telling his Lithuanian counterpart in 1940, when the Soviets effectively annexed Lithuania, that minor states such as Finland, "will be included within the honourable family of Soviet peoples". Reiter stated that concern over severe losses pushed Stalin into accepting a limited outcome in the war rather than pursuing annexation, although some Soviet documents called for military occupation of Finland. He also wrote that Stalin had described territorial concessions, reparations and military bases as his objective with Finland to representatives from the UK, in December 1941, and the US, in March 1943, as well as the Tehran Conference. He believed that in the end, "Stalin's desire to crush Hitler quickly and decisively without distraction from the Finnish sideshow" concluded the war. Red Army officers captured as prisoners of war during the Battle of Tali Ihantala revealed that their intention was to reach Helsinki, and that they were to be strengthened with reinforcements for this task. This was confirmed by intercepted Soviet radio messages. Russian historian Nikolai Baryshnikov disputed the view that the Soviet Union sought to deprive Finland of its independence. He argued that there was no documentary evidence for such claims and that the Soviet government was always open for negotiations. Baryshnikov cited sources like the public information chief of Finnish Headquarters, Major fi, to show that Finnish leadership had learned of the limited Soviet plans for Finland by at least July 1944 after intelligence revealed that some Soviet divisions were to be transferred to reserve in Leningrad. Finnish historian fi stated similar findings in 2009. According to him, the Soviets refocused their efforts in the summer of 1944 from the Finnish Front to defeating Germany, and Mannerheim received intelligence from Colonel Aladár Paasonen in June 1944 that the Soviet Union was aiming for peace, not occupation. Evidence of the Soviet leadership's intentions for the occupation of Finland has later been uncovered. In 2018, it was revealed that the Soviets' designed and printed (in Goznak) new banknotes for Finland during the closing phases of the war, which were to be put into use after the planned occupation of the country.

Финляндия мен Германия

Фин тарихшыларының мәліметінше, Фин қорғаныс күштерінің жоғалғандары 63 204 адамды құрады, оның ішінде қаза тапқандар мен хабарсыз жоғалғандар бар, ал шамамен 158 000 адам жарақат алды. Ресми мәліметтер бойынша, кеңестік әскерлер 2 377 фин әскерін тұтқынға алды, бірақ фин зерттеушілері тұтқын санының шамамен 3 500 болғанын бағалады. Барлығы 939 фин азаматы әуе шабуылдарынан қаза тауып, 190 азамат кеңестік партизандар тарапынан өлтірілді. Кеңес Одағының қысымы салдарынан Финляндия Маршалл жоспарынан экономикалық көмек қабылдаудан бас тартты. 1948 жылдың 6 сәуірінде Финляндия мен Кеңес Одағы 1948 жылғы Фин-Кеңес шартты қол қоюға келісті, себебі Финляндия КСРО-дан саяси тәуелсіздікке ұмтылып, ал Кеңес Одағы Финляндияның Батыс елдері тарапынан КСРО-ға қарсы шабуылға пайдаланылуына жол бермеуді көздеді. 1955 жылдың 19 қыркүйегінде Финляндия мен Кеңес Одағы 1948 жылғы Фин-Кеңес шартты ұзартуға келісті, сондай-ақ Кеңес Одағы Порккала түбегін Финляндияға қайтаруға келісті. 1956 жылдың қаңтарында, 1944 жылы жалға алу басталғаннан кейін 12 жыл өткен соң, кеңестік әскерлер Порккала теңіз базасынан шығып, түбек Финляндияның егемендігіне қайтарылды. Қысқы соғыстан кейін эвакуацияланған көптеген азаматтар Ұзақ соғыс кезінде Карелияға оралды, сондықтан олар Карелиядан қайтадан эвакуациялауға мәжбүр болды. Карелияға оралған 260 000 азаматтың арасында тек 19-ы қалды және Кеңес Одағының азаматтығын алды. Көптеген Ингрия финдері, сондай-ақ Германия басып алған Ингрияда тұратын воттар мен ижорлықтар 1943-1944 жылдары Финляндияға эвакуацияланды. Бітімге келгеннен кейін Финляндия эвакуацияланғандарды қайтаруға мәжбүр болды. Кеңес билігі 55 733 қайтып келгенге Ингрияда қоныстануға рұқсат бермеді және Ингрия финдерін Кеңес Одағының орталық аймақтарына депортациялады.

Кеңес Одағы

Соғыс Кеңес Одағының жеңісі деп саналады. Фин тарихшыларының мәліметінше, Ұлттық соғыста совет әскерлерінің қаза тапқандары туралы нақты мәліметтер тіркелмеген, сондықтан әртүрлі есептер пайда болған. Ресейлік тарихшы Григорий Кривошеев 1997 жылы шамамен 250 000 адам қаза тапқан немесе хабарсыз жоғалған, ал 575 000 адам медициналық көмекке мұқтаж болған (385 000 жараланған және 190 000 ауырған) деп есептеген. Фин авторы Ненье және басқалар 2016 жылы соңғы зерттеулерге сәйкес кем дегенде 305 000 адамның қаза болғаны немесе жоғалып кеткені расталды, ал жараланғандардың саны 500 000-нан асып кеткені анықталды. Материалдық шығындарға қатысты, Джоуетт пен Снодграсс авторлары 697 совет танкысы жойылғанын, 842 далалық артиллериясы жаулап алынғанын және 1600 ұшақ фин әуе күштерімен жойылғанын (1030-ы зениттік артиллериямен, 75-і Әскери-теңіз күштерімен) хабарлады. Финляндиядағы совет әскери тұтқындарының саны фин тарихшыларының бағалауынша шамамен 64 000 адамды құрады, оның 56 000-ы 1941 жылы тұтқындалған. Германияға 2600-2800 совет тұтқыны берілді, олардың орнына шамамен 2200 фин тұтқыны қайтарылды. Совет тұтқындарының кем дегенде 18 318-і фин тұтқын лагерьлерінде қайтыс болды. Фин архивтік деректеріндегі мәліметтерге сәйкес, ең жоғары өлім-жітім көрсеткіші ірі тұтқын лагерьлерінде байқалды, ол 41%-ға дейін жеткен. Ал кішкентай лагерьлердегі өлім-жітім көрсеткіші 5%-дан төмен болды. Өлім-жітімнің 85%-ға жуығы 1941 жылдың қарашасы мен 1942 жылдың қыркүйегі аралығында тіркелді, ал ең көп өлім тіркелген ай 1942 жылдың ақпаны болды – 2665 адам. Салыстыру үшін, 1943 жылдың ақпан айында 92 адам қайтыс болды. Тарихшы фи совет әскерлерінің өліміне бірнеше фактордың себеп болғанын айтады: фин армиясының күтпеген үлкен тұтқын санына дайын болмауы салдарынан лагерьлерде тығыздық, негізінен жазғы шабуыл кезінде тұтқынға алынғандардың арасында жылы киімнің жетіспеуі, азық-түліктің шектеулі болуы (лагерь персоналының өзі үшін азық-түлік ұрлағанынан нашарлаған), және осы факторлардың салдарынан туған аурулар. Тарихшы Анти Кужаланың мәліметінше, шамамен 1200 тұтқын атылған, олардың "көпшілігі" заңсыз жолмен. Финляндияның Ленинградты қоршауға қатысуы және қоршау кезінде совет азаматтарының қаза болуы Ұлттық соғысқа жатқызылуы керек пе деген мәселе әлі де даулы және консенсусқа келмей отыр (қоршауда қаза тапқан азаматтардың саны 632 253-тен 1 042 000-ға дейін бағаланады).

The war is considered a Soviet victory. According to Finnish historians, Soviet casualties in the Continuation War were not accurately recorded and various approximations have arisen. Russian historian Grigori Krivosheev estimated in 1997 that around 250,000 were killed or missing in action while 575,000 were medical casualties (385,000 wounded and 190,000 sick). Finnish author Nenye and others stated in 2016 that at least 305,000 were confirmed dead, or missing, according to the latest research and the number of wounded certainly exceeded 500,000. Of material losses, authors Jowett and Snodgrass state that 697 Soviet tanks were destroyed, 842 field artillery pieces captured, and 1,600 airplanes destroyed by Finnish fighter planes (1,030 by anti aircraft fire and 75 by the Navy). The number of Soviet prisoners of war in Finland was estimated by Finnish historians to be around 64,000, 56,000 of whom were captured in 1941. Around 2,600 to 2,800 Soviet prisoners of war were rendered to Germany in exchange for roughly 2,200 Finnic prisoners of war. Of the Soviet prisoners, at least 18,318 were documented to have died in Finnish prisoner of war camps. Finnish archival sources indicate that the highest mortality rates were observed in the largest prisoner of war camps, with mortality rates as high as 41%. For small camps, the comparable mortality rate was under 5%. Nearly 85% of the deaths happened between November 1941 and September 1942 with the highest monthly number of deaths, 2,665, recorded in February 1942. For comparison, the amount of deaths in February 1943 was 92. Historian fi attributes the amount of Soviet deaths to several factors, which include Finnish unpreparedness to handle unexpectedly large amounts of prisoners resulting in overcrowding, a lack of warm clothing among prisoners captured predominantly during the summer offensive, limited supplies of food (often made worse by camp personnel stealing food for themselves), and disease as a result of the previous factors. According to historian Antti Kujala, approximately 1,200 prisoners were shot, "most" of whom illegally. The extent of Finland's participation in the siege of Leningrad, and whether Soviet civilian casualties during the siege should be attributed to the Continuation War, is debated and lacks a consensus (estimates of civilian deaths during the siege range from 632,253 to 1,042,000).

Кино мен әдебиетте

Ұдайы соғыс негізінде бірнеше әдеби және киноадаптациялар жасалған. Ұдайы соғыс туралы ең белгілі туынды – Вейно Линнаның "Белгісіз сарбаз" романы, ол 1955, 1985 және 2017 жылдары үш фильмге негіз болды. Сонымен қатар, 1999 жылы Анти Тууридің романы бойынша Рукаярвидегі оқиғалар негізінде "Амбуш" фильмі, ал 2007 жылы Тали-Ихантала шайқасына арналған "1944: Соңғы қорғаныс" фильмі түсірілді. Совет режиссері Юлий Райцманның 1945 жылы түсірген "Финляндиямен келісім туралы" деген деректі фильмінде соғыстың соңғы кезеңдеріне баса назар аударылған. Бұл деректі фильмде Карелия тасқындысы арқылы совет әскерлерінің ілгерілеуіне әкелген стратегиялық операциялар және советтік пропаганда соғысты қалай бейнелегені көрсетілген. Фин тілінде фильмнің атауы – Läpimurto Kannaksella ja rauhanneuvottelut.

Ағылшынша

Please provide the English text and the existing translation reference. I need both to complete the translation as requested. I will then provide only the final Kazakh translation.