Томас Фуллер: Англия тарихшысы және дін қызметкері
Thomas Fuller
Томас Фуллер (1608-1661) – ағылшын дін қызметкері, тарихшы. «Англияның лайықтылары» еңбегімен танымал, жазу арқылы өмір сүрген алғашқы авторлардың бірі.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Ағылшын шіркеу қайраткері және тарихшысы (1608–1661)
ұқсас атаулары бар басқа мақалалар
English churchman and historian (1608–1661)
other articles with similar names
Томас Фуллер (19 маусым 1608-де крещение алған – 16 тамыз 1661) – ағылшын шіркеу қайраткері және тарихшысы. Ол қазір өзінің жазған еңбектерімен, әсіресе, 1662 жылы, оның қайтысынан кейін жарық көрген «Англияның көрнекті тұлғалары» еңбегімен танылады. Ол өнімді жазушы болды және қаламымен (және көптеген демеушілерінің көмегімен) өмір сүре алған алғашқы ағылшын жазушыларының бірі еді.
Thomas Fuller (baptised 19 June 1608 – 16 August 1661) was an English churchman and historian. He is now remembered for his writings, particularly his Worthies of England, published in 1662, after his death. He was a prolific author, and one of the first English writers able to live by his pen (and his many patrons).
Ерте өмір
Фуллер Нортгемптонширдегі Олдвинкл Санкт-Петер шіркеуінің ректоры Томас Фуллердің үлкен ұлы болды. Ол әкесінің ректоратында дүниеге келді және 19 маусымда крещение рәсімінен өтті. Солсбери епискобы доктор Джон Дэвенент оның ағасы және куәгері болды. Джон Обридің айтуынша, Фуллер "зор саналы бала" болған. Он үш жасында ол Кембридждегі Квинс колледжіне қабылданды, содан кейін оны Джон Дэвенант басқарды. Оның туысы Эдвард Давенент мұнда оқытушы болды. Ол академиялық жағынан жақсы оқыды және 1624–1625 жылдары бакалавр, ал 1628 жылдың шілдесінде, небәрі 20 жасында магистр дәрежесін алды. Колледжінің мүшелерін сайлауда назарсыз қалғаннан кейін, 1628 жылдың қарашасында Кембридждегі Сидни Суссекс колледжіне көшті. 1630 жылы ол Корпус-Кристи колледжінен Кембридждегі Сент-Бенет шіркеуінің пасторы қызметін алды. Фуллердің шешендігі көп ұзамай-ақ назар аударды. 1631 жылдың маусым айында оның ағасы оған Солсбериде пребенд тағайындады, онда оның әкесі, келесі жылы қайтыс болған, каноник болып қызмет еткен. 1634 жылы Бристоль епархиясына қарасты Бродвиндзор, Дорсет шіркеуінің ректораты оның келесі тағайындамасы болды. 1635 жылдың 11 маусымында ол Кембридждегі Сидни Суссекс колледжінен діни бакалавр дәрежесін алды. Үш айдан кейін Оксфордтағы келіссөздерге жақсы нәтиже күтілген кезде Фуллер 1643 жылдың 27 наурызында Вестминстер аббаттығында Карл I патшаның таққа отыруының жылдығына орай "Иә, бәрін алсын, бірақ патша ием аман-сау оралсын" деген мәтінмен уағыз айтты. 26 шілдеде ол шіркеу реформасы туралы уағыз айтып, діни реформаторларды сынады және реформаларды тек Жоғарғы Билік ғана бастай алатынын мәлімдеді. Ол Лондонды тастап кетуге мәжбүр болды және 1643 жылдың тамызында Оксфордтағы корольге қосылды, онда ол Линкольн колледжіндегі бөлмеде тұрды. Сол жерде ол шіркеу реформасы бойынша көзқарастарына шабуыл жасаған Джон Солтмаршқа ақылға қонымды және тиімді жауап берді. Кейіннен Фуллер корольдік өтініш бойынша 1644 жылдың 10 мамырында Оксфордтың Сент-Мэри шіркеуінде король мен принц Чарльз алдында уағыз айтты, ол "Яковтың серті" деп аталды. Фуллердің уағыздарының тыныштық пен қалыптылыққа толы рухы жоғары роялистерді ренжітті. Әділетсіз айыптауларды тоқтату үшін ол сэр Ральф Хоптон полкінің капелланы болды. Соғыстың алғашқы бес жылында ол "жазуға уақыты немесе мүмкіндігі болмады, тарихқа айналудан қорқып, күнде қауіпсіздігімді сақтадым. Осы уақыт ішінде мен өмір сүру үшін оқыған жоқпын, ал оқу үшін өмір сүргенім жоқ". Хоптонды Черитон Даунында жеңгеннен кейін Фуллер Басинг Хаусқа қашып кетті. Ол оның қорғанысына белсене қатысты және әскердегі өмірі оны кейін "үлкен кавалер пасторларының" бірі ретінде қарастыруға себеп болды. Ол 1645 жылы дұғалар мен ой-толғамдардан тұратын шағын томды жинады – "Жаман уақытта жақсы ойлар", ол Эксетер қаласындағы қоршауда тұрған қалада басылып шықты және ол өзі "Эксетер баспасының алғашқы жемісі" деп атады. Ол оны нәресте ханшайым Генриетта Аннаның (1644 ж.т.) тәрбиешісі Леди Далкитке арнады, оның үйіне ол капеллан ретінде қосылды. Корпорация оған 1646 жылдың 21 наурызында Бодлей лекторлығын берді, ол қала парламентке берілгенге дейін 17 маусымға дейін қызмет етті. "Ескі жарықты жоғалтудан қорқу" (1646) – Эксетердегі достарына арналған қоштасу сөзі болды. Фуллер Лондондағы үкіметпен келісім жасады, оның "қылмысы" – ол корольдің гарнизондарында болғаны. "Андроник немесе бақытсыз саясаткер" (1646) атты еңбегінде ол революция басшыларын сатирамен қорлады, ал соғыстан зардап шеккендерді жұбату үшін (1647) екінші бағышталған нұсқаулық шығарды, ол "Жаман уақытта жақсы ойлар" деп аталды, оның ішінде ыстық тілектер көп және оның өмірінің оқиғаларынан немесе заманның жағдайларынан әдемі тілмен моральдық сабақтар алынды. Кітапханасы мен қолжазбаларынан (оның "жоғарғы және төменгі диірмен тасынан") және елдің апаттарынан қайғырып, ол "Жараланған ар-ожданның себебі мен емделуі" (1647) атты еңбегін жазды. Ол өзінің туған жеріндегі Боутон-хауста дайындалды, онда ол және оның ұлы Эдвард Лорд Монтегьюдің қонақтары болды, ол университеттегі замандастарының бірі болды және парламент жағына шықты. Өмірінің келесі бірнеше жылында Фуллер негізінен кітап сатушылармен қарым-қатынасқа байланысты болды, олардың ешқайсысы одан зиян көрмегенін айтты. Ол досы архиепископ Ушердің "Анналы" атты еңбегін ағылшын тіліне аударуда үлкен жетістіктерге жетті.
Fuller was the eldest son of Thomas Fuller, rector of Aldwinkle St Peter's, Northamptonshire. He was born at his father's rectory and was baptised on 19 June 1608. Dr John Davenant, bishop of Salisbury, was his uncle and godfather. According to John Aubrey, Fuller was "a boy of pregnant wit". At thirteen he was admitted to Queens' College, Cambridge, then presided over by John Davenant. His cousin, Edward Davenant, was a tutor there. He did well academically; and in Lent 1624–1625 he became B. A. and in July 1628, at only 20 years of age, received his M. A. After being overlooked in an election of fellows of his college, he moved to Sidney Sussex College, Cambridge in November 1628. In 1630 he received from Corpus Christi College the curacy of St Bene't's, Cambridge. Fuller's oratory soon attracted attention. In June 1631 his uncle gave him a prebend in Salisbury, where his father, who would die in the following year, already held a canonry. The rectory of Broadwindsor, Dorset, then in the diocese of Bristol, was his next preferment (1634); and on 11 June 1635 he achieved the degree of Bachelor of Divinity from Sidney Sussex College, Cambridge. When it was expected, three months later, that a favourable result would attend the negotiations at Oxford, Fuller preached a sermon at Westminster Abbey, on 27 March 1643, on the anniversary of Charles I's accession, on the text, "Yea, let him take all, so my Lord the King return in peace." On Wednesday 26 July, he preached on church reformation, satirising the religious reformers, and maintaining that only the Supreme Power could initiate reforms. He was now obliged to leave London, and in August 1643 he joined the king at Oxford, where he lodged in a chamber at Lincoln College. Thence he put forth a witty and effective reply to John Saltmarsh, who had attacked his views on ecclesiastical reform. Fuller subsequently published by royal request a sermon preached on 10 May 1644, at St Mary's, Oxford, before the king and Prince Charles, called Jacob's Vow. The spirit of Fuller's preaching, characterised by calmness and moderation, offended the high royalists. To silence unjust censures he became chaplain to the regiment of Sir Ralph Hopton. For the first five years of the war, he "had little list or leisure to write, fearing to be made a history, and shifting daily for my safety. All that time I could not live to study, who did only study to live." After the defeat of Hopton at Cheriton Down, Fuller retreated to Basing House. He took an active part in its defence, and his life with the troops caused him to be afterwards regarded as one of "the great cavalier parsons". He compiled in 1645 a small volume of prayers and meditations – the Good Thoughts in Bad Times – which, set up and printed in the besieged city of Exeter, where he had retired, was called by himself "the first fruits of Exeter press". It was inscribed to Lady Dalkeith, governess to the infant princess, Henrietta Anne (b. 1644), to whose household he was attached as chaplain. The corporation gave him the Bodleian lectureship on 21 March 1646, and he held it until 17 June following, soon after the surrender of the city to the parliament. The Fear of Losing the Old Light (1646) was his farewell discourse to his Exeter friends. Under the Articles of Surrender Fuller made his composition with the government at London, his "delinquency" being that he had been present in the king's garrisons. In Andronicus, or the Unfortunate Politician (1646), partly authentic and partly fictitious, he satirised the leaders of the Revolution; and for the comfort of sufferers by the war he issued (1647) a second devotional manual, entitled Good Thoughts in Worse Times, abounding in fervent aspirations, and drawing moral lessons in beautiful language out of the events of his life or the circumstances of the time. In grief over his losses, which included his library and manuscripts (his "upper and nether millstone"), and over the calamities of the country, he wrote his work on the Cause and Cure of a Wounded Conscience (1647). It was prepared at Boughton House in his native county, where he and his son were entertained by Edward Lord Montagu, who had been one of his contemporaries at the university and had taken the side of the parliament. For the next few years of his life Fuller was mainly dependent upon his dealings with booksellers, of whom he asserted that none had ever lost by him. He made considerable progress in an English translation from the manuscript of the Annales of his friend Archbishop Ussher.
Мемлекеттер Достастығы кезінде
Оның жомарттық жасағандарының арасында Челсидің сэр Джон Денверсі, король өлтіруші болды. Фуллер 1647 жылы Сент-Клемент, Истчип және басқа жерлерде лектор ретінде уағыз айтуды бастады. Сент-Клементте қызмет еткен кезде ол уақытша қызметтен шеттетілді, бірақ көп ұзамай бостандыққа шығып, шақырылған жерде уағыз айтты. Челсиде, ол кейде діни қызмет атқарған жерде, Чарльздың өлімі туралы құпия түрде уағыз айтты, бірақ өзінің парламентшілер меценаттарымен байланысын үзген жоқ. Джеймс Хей, Карлайлдың 2-графы оны өзінің капелланы етіп тағайындады және 1648 немесе 1649 жылы Уолтем аббаттығының пасторы қызметіне ұсынды. Оливер Кромвельдің "Трайерлері" тағайындалғанда оның қызметін иеленуі қауіпке ұшырады; бірақ ол өзінің тапқырлығымен олардың тексеру сұрақтарынан қашып шықты. 1655 жылы Уолтемде, қорғаушының жарлығы қайтыс болған корольдің жақтастарына уағыз айтуға тыйым салғанда, ол алаңдамады. Фуллердің Реставрацияға дейін Гаагада Лорд Берклидің сүйемелдемесінде болғанына сенуге жеткілікті себеп бар, ол Лордтар палатасының комиссарларының бірі болды, және ол досына жасаған соңғы қызметі – оған епископтық шен алуға көмектесу болды. Чарльз II-нің қайта орналасуын тойлаған көптеген замандас поэмаларының бірі – «Мажарлылығына оралған Ең Көкемнің Мадақтауы» Фуллердің поэзиядағы соңғы тырысы болды.
Amongst his benefactors was Sir John Danvers of Chelsea, the regicide. Fuller in 1647 began to preach at St Clement's, Eastcheap, and elsewhere in the capacity of lecturer. While at St Clement's he was suspended; but soon recovered his freedom and preached wherever he was invited. At Chelsea, where he also occasionally officiated, he covertly preached a sermon on the death of Charles, but he did not break with his Roundhead patrons. James Hay, 2nd Earl of Carlisle made him his chaplain, and presented him in 1648 or 1649 to the curacy of Waltham Abbey. His possession of the living was in jeopardy on the appointment of Oliver Cromwell's "Tryers"; but he evaded their inquisitorial questions by his ready wit. He was not disturbed at Waltham in 1655, when the Protector's edict prohibited the adherents of the late king from preaching. There is good reason to suppose that Fuller was at the Hague immediately before the Restoration, in the retinue of Lord Berkeley, one of the commissioners of the House of Lords, whose last service to his friend was to interest himself in obtaining him a bishopric. A Panegyrick to His Majesty on his Happy Return, one of the many contemporary poems celebrating the restoration of Charles II, was the last of Fuller's verse efforts.
Қайта қалпына келтіруден кейін
1660 жылғы 2 тамызда патшалық хаттармен Кембридж университетінде дінтану докторы дәрежесіне ие болды. Ол Савойдегі лекцияларын қайта бастады, онда Сэмюэл Пепис оның уағыздарын тыңдады; бірақ ол уағыздарынан гөрі әңгімелесуді немесе кітаптарын оқуды артық көреді. Фуллердің соңғы лауазымы – II Чарльздың жеке капелланы болуы еді.
On 2 August 1660, by royal letters, he was admitted Doctor of Divinity at Cambridge. He resumed his lectures at the Savoy, where Samuel Pepys heard him preach; but he preferred his conversation or his books to his sermons. Fuller's last promotion was that of Chaplain Extraordinary to Charles II.
Өлім
1661 жылдың жазында Фуллер өзіне қайта берілген пребендінің мәселесімен байланысты Батысқа сапар шекті. 12 тамызда, жексенбі күні, Савойде уағыз айтып тұрғанда, оны тиф қырықты, және 16 тамызда Ковент-Гардендегі жаңа тұрғын үйінде қайтыс болды. Ол ректоры болған Миддлсекстің Кранфордтағы Сент-Данстан шіркеуіне жерленді. Кейіннен шіркеудің солтүстік жағына қабырғаға ескерткіш тақта орнатылды, онда оның өзінің қаламына лайық, басқаларға мәңгілік өмір сыйлауға тырысып (яғни, «Танымал адамдар» еңбегінде), өзі де оны қол жеткізгені туралы эпитафия жазылған.
In the summer of 1661 Fuller visited the West in connection with the business of his prebend, which had been restored to him. On Sunday 12 August, while preaching at the Savoy, he was seized with typhus fever, and died at his new lodgings in Covent Garden on 16 August. He was buried in St Dunstan's Church, Cranford, Middlesex (of which he was rector). A mural tablet was afterwards set up on the north side of the chancel, with an epitaph which contains a conceit worthy of his own pen, to the effect that while he was endeavouring (i. e. in the Worthies) to give immortality to others, he himself attained it.
Қабылдау
Фуллердің юмористик сезімі оны шектен сақтады. "Ол өзінің ерекше мінезі мен басқаруымен соңғы үлкен дауылды көптеген басқа да көрнекті тұлғалардан жақсырақ бастан өткерді", - деп жазды Лоренс Эшард "Англия тарихы" еңбегінде. Ол "толыққанды, жүретін кітапхана" ретінде танымал болды. Оның беттерінде қарама-қарсы және аксиомалық ойлар көптеп кездеседі. Колеридж "Шіркеу тарихын" оқығаннан кейін: "Зейін, Фуллердің интеллектынің мәні мен мазмұны болды" деп жазды. Чарльз Лэмб Фуллерден бірнеше үзінділер таңдап алып, оның "алтын еңбектеріне" тәнті болды. Американдық эссеші Сэмюэл МакКорд Кротерс 1916 жылғы "Жолдассыз жер иесінің ләззаты" кітабының бір тарауын Фуллерді және Фуллер прозасының жылы рухын бағалауға арнады, осылай деп жазды: Фуллер әдемі достық шеңбердегідей жақын тонды сақтайды. Тарихтың бейтараптығына ешқандай тырысқандық жоқ. Ол оқиғаны айтса, біз оның пікірін білуге құштар болатынымызды қабылдайды.
Fuller's sense of humour kept him from extremes. "By his particular temper and management", said Laurence Echard in his History of England, "he weathered the late great storm with more success than many other great men". He was known as "a perfect walking library". Antithetic and axiomatic sentences abound in his pages. "Wit," wrote Coleridge after reading the Church History, "was the stuff and substance of Fuller's intellect". Charles Lamb made some selections from Fuller, and admired his "golden works." American essayist Samuel McChord Crothers devoted a chapter of his 1916 book The Pleasures of an Absentee Landlord to an appreciation of Fuller and of the genial spirit of Fuller's prose, writing thatFuller retains the intimate tone of one who is in a little circle of friends. There is no attempt at the impartial dignity of history. If he tells what happens, he takes it for granted that we should like to know what he thinks about it.
Отбасы
1640 жылы Фуллер Уилтширдегі Чизенберидегі Хью Гроувтың қызы Элеонорға үйленді. Ол 1641 жылы қайтыс болды. Олардың ұлы Джон 1641 жылдың 6 маусымында Broadwindsor-да әкесінен крещение алды, кейін Сидни Суссекс колледжінде оқыды, 1662 жылы әкесінің «Англияның көрнекті тұлғалары» атты еңбегін басылымға дайындауға көмектесті және 1687 жылы қайтыс болған Эссекс округындағы Грейт Уэйкингтің пасторы болды. Шамамен 1652 жылы Фуллер екінші әйелі Мэри Роперге үйленді, ол Томас Ропердің кіші қарындасы, 1-ші Балтингласс виконты, және олардан бірнеше бала дүниеге келді.
In about 1640 Fuller married Eleanor, daughter of Hugh Grove of Chisenbury, Wiltshire. She died in 1641. Their son, John, baptised at Broadwindsor by his father on 6 June 1641, was afterwards of Sidney Sussex College, Cambridge, saw his father's Worthies of England through the press in 1662, and became rector of Great Wakering, Essex, where he died in 1687. About 1652 Fuller married his second wife, Mary Roper, youngest sister of Thomas Roper, 1st Viscount Baltinglass, by whom he had several children.