Кіріспе
Литва метрикасы немесе Литва Ұлы Княздігінің метрикасы (Acta Magni Ducatus Lithuaniae, , Metryka Litewska, немесе Metryka Wielkiego Księstwa Litewskiego; , Литовська метрика) - Литва Ұлы Княздігінің (GDL) Канцеляриясының 14-18 ғасырлардағы заң құжаттары жинағы. XV ғасырдың 2-жартысынан бері жүйелі түрде сақталған метрика бастапқыда және негізінен Ұлы князь, Литва Лордтар Кеңесі және Сейм шығарған құжаттардың көшірмелерінен тұратын. Метрикаға сыртқы дереккөздер (Қырым хандарының жарлықтарының аудармалары, Мәскеу дипломатиялық құжаттарының көшірмелері және т.б.) кірді. ), кеңседе құжаттамалық материалдар сақталады (мысалы, актілер тізілімі, Метриканың өзінде инвентаризация және т.б.) Метрикаға кіретін құжаттар кластарының таңдауы 15 - 16 ғасырдың 2-жартысынан бастап ұлғайды, ал 17 - 18 ғасырларда дипломатиялық хат алмасулардың көшірмелері, артықшылықтар туралы жарлықтар, өсиеттер, үкімдер, сот қаулылары, тіпті кейбір жеке хат алмасулар, мысалы, ресми адамдар алған. Кейде сыртқы және тақырыптық жағынан бір-бірімен байланысты емес құжаттар жинақтары да Метриканың бөлігі деп аталды, Метрика сөзі осы жерде Мемлекеттік архив деп түсініледі. Метриканың құжаттары мәңгі сақталуы тиіс еді. Нақты айтқанда, Метрика Ұлы герцогтың мұрағатының, кейіннен GDL-дің негізгі мемлекеттік мұрағатының өзегіне айналды, ол хабарлама (сот тіркеуі), сот, анықтамалық функцияларды орындады. Ол ресми құжаттардың (көшірмелердің көшірмелері) көзі болды. Метрика Польшаның Корольдік Метрикасының үлгісіне сәйкес және параллель дамыды. Бүгінде литвалық Метриканың 600-ден астам (бағаланған) кітаптары әлі де бар. Олардың микрофильмдері Вильнюс қаласында Литваның мемлекеттік тарихи мұрағатында сақталған.
Аттар
Метрика сөзі архивті метрикадан, кеңсе кітабы үшін матрикуладан туындайды. Жинақтың алғашқы тарихи атаулары метрика, метрика кітаптары, метрика болды. XVI ғасырдың соңынан бастап XVII ғасырдың басына дейін Литва Ұлы Княздігінің толық ресми атауы Метрика болды. Бұл ең дұрыс ғылыми атау болар еді. Рус тілінің атауын да қараңыз. 16 ғасырдың соңынан бастап 17 ғасырдың басында поляк және латын тілдерінде жазылған құжаттар саны тұрақты түрде өсіп, GDL-де русин тілінің кеңседе қолданылуынан толық жойылғанға дейін және русин тілінің ресми қолданылуына ресми тыйым салынға дейін (1696 ж.) 17-18 ғасырлардағы Метриканың тілі негізінен поляк тілі және ішінара латын тілі.
Тарих
Мемлекеттік архивтер XIII ғасырда Литва патшалығында пайда болды. Гедиминас тұсында дипломатиялық қарым-қатынас күшейе түсті. Кейінгі соғыстар, су тасқыны мен өрттер кезінде көптеген ресми құжаттар жоғалып кетті. Кейбірін, егер бұл құжаттар қайталанбаса немесе басқаша көшірілмесе, іздеу мүмкін емес еді. Кейіннен осы құжаттарды көбейту қажеттілігі, жарлықтар, өсиеттер, сот үкімдері және т.б. санының өсуі литвалық Метриканың дамуын анықтады. Литвалық Метрика 1511 жылға дейін Тракай аралындағы қамалда қазынашының бақылауында сақталған. Кейін құжаттар Вильнюске көшіріліп, Төменгі қамал деп аталатын жерде сақталды. Метриканы қорғауды мемлекеттік канцлер басқаратын. 1569 жылы Подлясье, Волынь, Подолия және Киев аймақтары Литва Ұлы Герцогтігінен бөлініп, Польша Корольдігінің Тажына қосылған кезде, бұл аймақтарға қатысты кітаптар Литва Метрикасынан алынып тасталды және Тажы Метрикасына қосылды. Кітаптардың нашарлауына байланысты, мемлекеттік бас канцлер Лью Сапиеха 1594 жылы Метриканың томдарын қайта көшіруге бұйрық берді. Көшіру жұмыстары 1607 жылға дейін жалғасты. Жаңадан көшірілген кітаптар тізімге алынып, қайта тексеріліп, Вильнюстегі бөлек ғимаратқа көшірілді, ал ескі кітаптар Вильнюс қамалында қалды. Метриканың үлкен бөліктері Мәскеумен болған соғыстар кезінде жоғалып кетті, ал басқаларын 1656-1657 жылдары швед әскерлері басып алды. Тек Олива келісімінен кейін (1660 ж.) шведтер Метрикадан көптеген кітаптарды қайтарып берді, бірақ олардың кейбіреулері Литваға тасымалдау кезінде Балтық теңізінде жоғалып кетті. 1765 жылы Вильнюс қаласынан Варшаваға әкелінген. Кітаптар байланды, каталогталды және Варшавада қолданылып жүрген жүйеге біріктірілді. 1793 жылы шыққан жарлыққа сәйкес литвалық Метрика Варшавадан Вильнюске қайтадан көшірілуі керек еді. Польшаның үшінші бөлінісінен кейін литвалық Метрика Варшавадан Ресейге соғыс кубогы ретінде берілді және Санкт-Петербургте сақталды. Ресей 1799 жылы Пруссияға литвалық Метрика кітаптарының бірнешеуін берді. Кейін Пруссия бұл кітаптарды 1807 жылы Варшава герцогтігіне тапсырды. Санкт-Петербургте қалған литвалық Метрика кітаптары тізілімге алынып, Мәскеуге жеткізілді. Литваның тарихи метрика кітаптарының басым бөлігі Ресейде сақталған, ал бүгінде Литвада олардың аз бөлігі ғана бар. Литвалық Метриканың қалған бөлігі Польшада, Варшавадағы Орталық тарихи жазбалар мұрағатында сақталады.
Жарияланымдар
Метрика - GDL тарихындағы ең беделді және құрметке ие дереккөздердің бірі. Метриканың кейбір құжаттары мен олардың бөліктері 18 ғасырдың аяғында жариялана бастады. Материалдардың үлкен жинақтары 1830-шы жылдардан бастап жариялана бастады (Князь Оболенскийдің Диджейі, altern. "Метриканың кітабы" 3 томдық, Анастасьевичтің (1817) Метрика кітаптарының егжей-тегжейлі тізілімін қамтиды. Метрика материалдарының басқа да елеулі баспашылары Льонтович, Прохаска, Бершадский және басқалар болды. Осы кезеңдегі басқа да елеулі басылымдар: Литвалық метрика актілері (Акты Литовской метрики, т. 1, в. 1 2, Варшава, 18961897). Батыс Ресей актілері (Акты Западной России, толық атауы: Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографической комиссиею. СПб., 18461853). 1340-1699 жылдар аралығын қамтитын бес томда жарияланған екі мыңға жуық ресми құжаттардан тұрады (барлығы да Metrica-ға тиесілі емес), (I: 1340-1506, II: 1506-1544, III: 1544-1587, IV: 1588-1632, V: 1633-1699) Оңтүстік және Батыс Ресей актілері (Акты Южной и Западной России, толық атауы: Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографической комиссиею, т.1 15 СПб., 18611892). 1361 - 1678 жылдар аралығын қамтитын он бес томда жарияланған ресми құжаттардан тұрады (олардың барлығы Metrica-ға тиесілі емес). Тақырып бойынша 17-ғасырға шоғырландырылған. Украина соғыстары мен 16-17 ғасырдағы Ресей-Коммуналдық соғыстары. Бастапқыда поляк және латын тілдеріндегі құжаттар қамтылмаған. Ресей тарихи кітапханасы, V. 20, 27, 30, 33 (Русская историческая библиотека, т. 20, 27, 30, 33, Спб. П., 1903 1915). Литвалық орыс мемлекетінің актілері (Акты Литовско Русского государcтва, в. 1 т.2, М., 18971899). Довнар Запольский жариялаған 14-16 ғасырларды қамтитын, негізінен Метриканың құжаттарынан тұрады. Малиновский. Литва Ұлы Княжелігі абыройының кеңесінің тарихына қатысты материалдардың жинағы (Малиновский И. Сборник материалов, относящихся к истории панов рады Великого Княжества Литовского, [ч. 1 2], Томск, 19011912). 1980-1990 жылдары Metrica материалдарын шығарудың жаңа толқыны басталды, бұл жолы халықаралық, белорусша-литваша-полякша-орысша күш. Метрика GDL тарихының белгілі зерттеушілерінің, мысалы, Любавский, Довнар Запольский, Максимейка, Лаппо, Пичета, Малиновский, Лавмянский және басқалардың еңбектерінің негізі болды. Метриканың ғылыми зерттеулері Пташицкийдің (1887) еңбегімен басталды. Метриканың басқа да елеулі зерттеушілері: Бьерьежков, Гримстед, Сульковская Курасова.
Acts of the Lithuanian Metrica (Акты Литовской метрики, т. 1, в. 1 – 2, Варшава, 1896–1897). Acts of the Western Russia (Акты Западной России, full name: Акты, относящиеся к истории Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею. – СПб., 1846–1853). Consists of about two thousand official documents (not all of them belonging to the Metrica proper), published in five volumes, covering the period of 1340–1699 (I: 1340–1506, II: 1506–1544, III: 1544–1587, IV: 1588–1632, V: 1633–1699). Acts of the Southern and Western Russia (Акты Южной и Западной России, full name: Акты, относящиеся к истории Южной и Западной России, собранные и изданные Археографическою комиссиею, т.1 15 – СПб., 1861–1892). Consists of the official documents (not all of them belonging to the Metrica proper), published in fifteen volumes, covering the period of 1361–1678. Thematically, concentrates on the 17th century. Ukrainian wars and on 16–17th century Russian–Commonwealth wars. Does not include originally Polish and Latin documents. Russian historical library, V. 20, 27, 30, 33 (Русская историческая библиотека, т. 20, 27, 30, 33, Спб. – П., 1903–1915). Acts of the Lithuanian Russian state (Акты Литовско Русского государcтва, в. 1 – т.2, М., 1897–1899). Consists of the documents, mainly of the Metrica, covering the 14–16th centuries, published by Dovnar Zapol’skiy. Malinovskiy. Digest of the materials related to the history of noble council of the Grand Duchy of Lithuania (Малиновский И. Сборник материалов, относящихся к истории панов рады Великого Княжества Литовского, [ч. 1 – 2], Томск, 1901–1912). In 1980s–1990s there had begun a new wave of the publishing of the Metrica materials, this time as an international, Belarusian–Lithuanian–Polish–Russian effort. The Metrica had served as a basis for the works of the notable researchers of the GDL history, e. g., Lyubavskiy, Dovnar Zapol’skiy, Maksimeyka, Lappo, Pichyeta, Malinovskiy, Lawmyanski and others. The scientific research of the Metrica itself had begun with the work of Ptaszycki (1887). Other notable researchers of the Metrica: Byeryezhkov, Grimstead, Sułkowska Kurasiowa.