Литва халқы: демография, этникалық құрамы, тарихы (1009 ж. бастап). Балт тайпаларының шығу тегі, білім деңгейі, дін және экономикалық жағдай туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Литва халқының демографиялық ерекшеліктері халық тығыздығы, этникалық құрамы, білім деңгейі, денсаулық жағдайы, экономикалық жағдайы және діни сенімдерін қамтиды.
none
Demographic features of the population of Lithuania include population density, ethnicity, level of education, health, economic status, and religious affiliations.
Тарихқа дейінгі дәуір
Қазіргі Литва аумағындағы тұрғындардың ең ерте дәлелдері б.з.д. 10 000 жылға дейін жетеді. Б.з.д. 3000 және 2000 жылдар аралығында, Сымдық оюлы керамика мәдениетінің халқы Балтық теңізі мен батыстағы Висла өзенінен шығыстағы Мәскеу-Курск сызығына дейінгі Шығыс Еуропаның кең аймағына тарады. Жергілікті халықтармен қосылып, олар Балтықтарды құрды – ерекше үнді-еуропалық этностық топ, олардың ұрпақтары бүгінгі литвалықтар мен латыштар, сондай-ақ бұрынғы ежелгі прустар.
The earliest evidence of inhabitants in present day Lithuania dates back to 10,000 BC. Between 3000 and 2000 BC, the people of the Corded Ware culture spread over a vast region of eastern Europe, between the Baltic Sea and the Vistula River in the West and the Moscow–Kursk line in the East. Merging with the indigenous peoples, they gave rise to the Balts, a distinct Indo European ethnic group whose descendants are the present day Lithuanian and Latvian nations and the former Old Prussians.
Литва Ұлы Герцогтығы
Литваның атауы алғаш рет 1009 жылы айтылған. Оның этимологиясының арасында кішкентай өзен – Лиетава сөзінен, сондай-ақ лейčiai сөзінен туындауы мүмкін, бірақ ең ықтимал – литвалық этностық тайпалардың одағының атауы ("susilieti, lietis" – біріктіруді білдіреді, ал "lietuva" сөзі біріктірілген нәрсені білдіреді). Литваның алғашқы мемлекеті – Литва Герцогтығы литвалықтардың этникалық отаны Литва аумағында пайда болды. Ұлы Литва Княздығы (ҰЛК) құрылған кезде халықтың 70% литвалықтарды құрады. Жаңа русь жерлерін қосып алған кезде бұл үлес 50%-ға, кейін 30%-ға төмендеді. Киев Русі жерлеріне қарайғы кеңеюдің ең жоғары шегінде, 13-ғасырдың соңында және 14-ғасырда ҰЛК-ның аумағы шамамен 800 000 км² болды, оның 10% этникалық литвалықтарды құрады. 1375 жылы этникалық литвалықтардың саны 1,4 миллионға шамамен 420 000 (аумағы 700 000 км² шамасында) болды, ал 1490 жылы – 3,8 миллионға 550 000 (аумағы 850 000 км²) болды деп есептеледі. Русь және литвалықтардан басқа, ҰЛК-да еврейлер мен татарлар да маңызды этникалық топтардың қатарында болды. 1493 жылы Польша мен ҰЛК-ның біріктірілген халқы 7,5 миллионға бағаланды, оның ішінде 3,25 миллионы поляктар, 3,75 миллионы русь халқы және 0,5 миллионы литвалықтар болды. Люблин униясымен Литва Ұлы Герцогтығы жерлерінің көп бөлігін Польша Корольдығына жоғалтты (Польша-Литва одақтастығының демографиялық жағдайына қараңыз). Люблин униясынан кейін ҰЛК-да этникалық литвалықтардың үлесі шамамен 1/4 құрады және бұл көрсеткіш бөліске дейін сақталды. 17-ғасырдың ортасы мен соңында ҰЛК-ның аумағында, соның ішінде Вильнюс воеводшалығындағы литвалық халқының көп бөлігі жойылды және халық саны азайды. Русь халқының саны Ресей империясына аумақтардың өткенінен кейін де пропорционалды түрде төмендеді. 1770 жылы ҰЛК-да шамамен 4,84 миллион адам тұрды, оның ішінде ең ірі этникалық топ русь халқы болды, ал литвалықтардың саны шамамен 1,39 миллионды құрады. Литва тілі Вильнюс, Тракай және Самогития воеводшалықтарында ауызша қолданылды, ал басқа жерлерде оны аздаған адамдар қолданды. Литваның Люблин униясына дейінгі соңғы Ұлы князі Зигмунд II Августтың Вильнюс сарайында поляк және литва тілдері бірдей деңгейде қолданылды.
The name of Lithuania – Lithuanians – was first mentioned in 1009. Among its etymologies there are a derivation from the word Lietava, for a small river, a possible derivation from a word leičiai, but most probable is the name for union of Lithuanian ethnic tribes ('susilieti, lietis' means to unite and the word 'lietuva' means something which has been united). The primary Lithuanian state, the Duchy of Lithuania, emerged in the territory of Lietuva, the ethnic homeland of Lithuanians. At the birth of the Grand Duchy of Lithuania (GDL), ethnic Lithuanians made up about 70% of the population. With the acquisition of new Ruthenian territories, this proportion decreased to 50% and later to 30%. By the time of the largest expansion towards Kievan Rus' lands, at the end of the 13th and during the 14th century, the territory of the GDL was about 800,000 km2, of which 10% was ethnically Lithuanian. The ethnic Lithuanian population is estimated to have been 420,000 out of 1.4 million in 1375 (the territory was about 700,000 km2), and 550,000 out of 3.8 million in 1490 (territory: 850,000 km2) In addition to the Ruthenians and Lithuanians, other significant ethnic groups throughout GDL were Jews and Tatars. The combined population of Poland and GDL in 1493 is estimated as 7.5 million, of whom 3.25 million were Poles, 3.75 million Ruthenians and 0.5 million Lithuanians. With the Union of Lublin Lithuanian Grand Duchy lost large part of lands to the Polish Crown (see demographics of the Polish–Lithuanian Commonwealth). An ethnic Lithuanian proportion being about 1/4 in GDL after the Union of Lublin was held until the partitions. There was much devastation and population loss throughout the GDL in the mid and late 17th century, including the ethnic Lithuanian population in Vilnius voivodeship. Besides devastation, the Ruthenian population declined proportionally after the territorial losses to the Russian Empire. In 1770 there were about 4.84 million inhabitants in GDL, of which the largest ethnic group were Ruthenians, about 1.39 million – Lithuanians. The Lithuanian language was used orally in Vilnius, Trakai and Samogitian voivodeships, and by small numbers of people elsewhere. At the royal court in Vilnius of Sigismund II Augustus, the last Grand Duke of Lithuania prior to the Union of Lublin, both Polish and Lithuanian were spoken equally widely.
Ресей империясы
Польша-Литва одақтастығының үшінші бөлінісі 1795 жылғы 24 қазанда Ресей империясы, Пруссия корольдігі және Габсбург монархиясы арасында болғаннан кейін, одақтастық таратылды және Литва Ресей империясының құрамына енді. 1861 жылы жекебас бостандығы жойылғаннан кейін, шығыс Литва мен батыс Белоруссияда поляк тілінің қолданылуы едәуір артты. Барлығы: 76.0 жыл
Ерлер: 70.6 жыл
Әйелдер: 81.6 жыл
After the Third Partition of the Polish–Lithuanian Commonwealth on October 24, 1795, between the Russian Empire, the Kingdom of Prussia and the Habsburg monarchy, the Commonwealth ceased to exist and Lithuania became a part of the Russian empire. After the abolition of serfdom in 1861, the use of the Polish language noticeably increased in eastern Lithuania and western Belarus. total: 76.0 years
male: 70.6 years
female: 81.6 years
Литвада ерлер мен әйелдердің өмір сүру ұзақтығы арасындағы айырмашылық әлемдегі ең жоғары көрсеткішті құрайды – 11 жыл. КезеңӨмір сүру ұзақтығы (жыл)1950–195560.831955–1960 66.881960–1965 69.881965–1970 71.281970–1975 71.191975–1980 70.671980–1985 70.531985–1990 71.571990–1995 69.731995–2000 70.252000–2005 71.622005–2010 71.862010–2015 73.99
Lithuania has the largest difference between the life expectancy of men and women in the world, which is 11 years. PeriodLife expectancy inYears1950–195560.831955–1960 66.881960–1965 69.881965–1970 71.281970–1975 71.191975–1980 70.671980–1985 70.531985–1990 71.571990–1995 69.731995–2000 70.252000–2005 71.622005–2010 71.862010–2015 73.99
Литвалықтар – Балтық этносы (яғни балтықтар), көршілес латыштармен тығыз байланысты және үнді-еуропалық тілдер отбасының балтық тіліне жататын литва тілінде сөйлейді. Бұл топ көршілес славян және герман халықтарынан ерекшеленеді, алайда Польша-Литва одақтастығындағы Польшамен болған тарихи одақ, сондай-ақ неміс және орыс отарлауы мен қоныстануы мәдени және діни әсер қалдырды.
Lithuanians are a Baltic ethnic group (i. e. Balts), closely related to neighbouring Latvians, who speak Lithuanian, a Baltic language of the Indo European language family. The group is distinct from neighbouring Slavic and Germanic peoples, although the historical union with Poland in the Polish Lithuanian Commonwealth, as well German and Russian colonization and settlement left cultural and religious influences.
Дін
2011 жылғы санақ бойынша литвалықтардың 77,2% өзін католик дінінің жатқызушысы деп атады. Литва 14 ғасырдың соңында христиан дініне өткеннен бері шіркеу басым діни ұйым болып табылады. Кейбір дін қызметкерлері коммунистік режимге қарсы күреске белсенді түрде жетекшілік етті (бұл Кресттер төбесімен символданады). 20 ғасырдың бірінші жартысында лютеран протестант шіркеуінің шамамен 200 000 мүшесі болды, бұл жалпы халықтың 9% құрады, олардың көп бөлігі бұрынғы Мемель аймағынан шыққан протестант литвалықтар мен немістер еді, бірақ 1945 жылдан бері олардың саны азайды. Протестант қауымдастықтары елдің солтүстік және батыс бөліктерінде шашырап орналасқан. Совет оккупациясы кезінде діншілер мен дін қызметкерлері ауыр зардаптарға ұшырады, көптегендері өлтірілді, азапталды немесе Сібірге жер аударылды. 1990 жылдан бері Литвада түрлі протестант шіркеулері миссиялық қызметтерін жүргізіп келеді. 4,1% православиелік, 0,8% ескі нанымдылар (екеуі де негізінен орыс азшылықтары), 0,8% протестанттар және 6,1% дінсіздер. Литва тарихи тұрғыдан еврей қауымының маңызды орталығы болды және 18 ғасырдан бастап еврей ғылымы мен мәдениетінің ірі орталығы болды, бірақ екінші дүниежүзілік соғысқа дейін шамамен 160 000 адамды құраған қауым Холокост кезінде дерлік толығымен жойылды. 2011 жылғы санақ бойынша Литвада 3000-ға жуық адам өзін еврей деп атады, ал шамамен 1200 адам еврей діни қауымдастығымен байланысты. 2005 жылғы «Евробарометр» сауалнамасына сәйкес, 12% «қандай да бір рух, құдай немесе өмір күші жоқ деп санайды», 36% «қандай да бір рух немесе өмір күші бар деп санайды» деп жауап берді, ал 49% литвалық азаматтар «Құдай бар деп санайды» деп жауап берді.
As per the 2011 census, 77.2% of Lithuanians identified themselves as Roman Catholic. The Church has been the majority denomination since the Christianisation of Lithuania at the end of the 14th century. Some priests actively led the resistance against the Communist regime (symbolised by the Hill of Crosses). In the first half of the 20th century, the Lutheran Protestant church had around 200,000 members, 9% of the total population, mostly Protestant Lithuanians from the former Memel Territory and Germans, but it has declined since 1945. Small Protestant communities are dispersed throughout the northern and western parts of the country. Believers and clergy suffered greatly during the Soviet occupation, with many killed, tortured or deported to Siberia. Various Protestant churches have established missions in Lithuania since 1990. 4.1% are Orthodox, 0.8% are Old Believers (both mainly among the Russian minority), 0.8% are Protestant and 6.1% have no religion. Lithuania was historically home to a significant Jewish community and was an important center of Jewish scholarship and culture from the 18th century, until the community, numbering about 160,000 before World War II, was almost entirely annihilated during the Holocaust. By 2011, around 3000 people in Lithuania identified themselves as Jews, while around 1200 identified with Judaic religious community. According to the 2005 Eurobarometer Poll, 12% said that "they do not believe there is any sort of spirit, god, or life force", 36% answered that "they believe there is some sort of spirit or life force" and 49% of Lithuanian citizens responded that "they believe there is a God".
Білім
2011 жылғы санақ бойынша Литва халқының 10 жастан асқандарының шамамен 0,2% ғана сауатсыз болды, олардың көп бөлігі ауылдық жерлерде тұрды. Бұл көрсеткіш ерлер мен әйелдер арасында шамамен бірдей. Литваның жалпы білім беру жүйесі бастауыш, негізгі, орта және жоғары білім беру деңгейлерінен тұрады. Бастауыш, негізгі және орта (немесе жоғары) білім беру барлық тұрғындар үшін тегін, ал 16 жасқа дейінгі оқушылар үшін міндетті. 5 және 6 жастағы балаларға арналған мектепке дейінгі білім беру де тегін, бірақ міндетті емес. Литвадағы мектепке дейінгі жастағы балалардың шамамен 90% мектепке дейінгі оқуға қатысады. Литвада бастауыш, негізгі және орта білім беру кейбір этникалық азшылықтарға олардың ана тілдерінде, соның ішінде поляк, орыс және белорус тілдерінде ұсынылады. Бастауыш мектепке 7 жасқа толған балалар (немесе ата-аналарының тілегімен одан ертерек) қабылданады және оқу 4 жылға созылады. Бастауыш сынып оқушыларының білімін бағалау жүйесі қолданылмайды, оларға ауызша немесе жазбаша пікір беріледі. Оқушылар алғашқы шет тілін бастауыш мектептің екінші сыныбында оқуға бастайды. 2011 жылғы санақ деректері бойынша 20 және одан жоғары жастағы халықтың 99,1% кем дегенде бастауыш білім алған, ал 2012 жылы шамамен 27 000 оқушы бірінші сыныпқа қабылданды. Негізгі білім беру 5-10 сыныптарды қамтиды. Оны негізгі, орта, жастар, кәсіптік училищалар мен гимназиялар ұсынады. 10-сыныпты бітіргеннен кейін оқушылар литва тілі және математикадан негізгі білімді тексеру емтиханын, сондай-ақ ана тілінен (белорус, поляк, орыс немесе неміс) таңдаулы негізгі білімді тексеру емтиханын тапсыруы керек. Литвада жоғары білім беру ішінара мемлекеттік қаржыландырумен жүзеге асырылады, ал «жақсы» деп танылған студенттерге жоғары білім алуға конституциялық түрде тегін мүмкіндік беріледі. Үздік студенттерге стипендиялар да қарастырылған.
According to the 2011 census, only around 0.2% of the Lithuanian population aged 10 and over were illiterate, the majority of them in rural areas. The proportion is similar for males and females. The general education system in Lithuania consists of primary, basic, secondary and tertiary education. Primary, basic and secondary (or high school) education is free of charge to all residents and is compulsory for pupils under 16 years of age. Pre primary education is also available free of charge to 5 and 6 year old children but is not compulsory. Pre primary schooling is attended by about 90% of pre school age children in Lithuania. Primary, basic and secondary education in Lithuania is available to some ethnic minorities in their native languages, including Polish, Russian and Belarusian. Primary schooling is available to children who have reached age 7 (or younger, should the parents so desire) and lasts four years. Primary school students are not assessed through a grade system, instead using oral or written feedback. Students begin studying their first foreign language in their second year of primary school. Data from the 2011 census showed that 99.1% of the population aged 20 and older have attained at least primary education, while around 27,000 pupils started the first grade in 2012. Basic education covers grades 5 to 10. It is provided by basic, secondary, youth, vocational schools and gymnasiums. After completing the 10th grade, the students must take the basic education achievement test in the Lithuanian language, mathematics, and an elective basic education achievement test in their mother tongue (Belarusian, Polish, Russian or German). Higher education in Lithuania is partly state funded, with free of charge access to higher education constitutionally guaranteed to students deemed "good". There are also scholarships available to the best students.