Кіріспе

Польша королі (1447–1492) және Литваның ұлы князі (1440–1492) Казимир IV (Казимир Эндрю Ягеллон; Казимир Анджей Ягеллончик; литва тілінде: ; 30 қараша 1427 – 7 маусым 1492) 1440 жылдан Литваның ұлы князі, ал 1447 жылдан 1492 жылы қайтыс болғанға дейін Польша королі болды. Ол польша-литвалық билеушілердің ең белсенділерінің бірі еді; оның басшылығымен Польша он үш жылдық соғыста Тевтон орденін жеңіп, Померанияны қайтарып алды. Ягеллон әулеті Еуропаның жетекші патшалық әулеттерінің біріне айналды. Оның билігінің ең үлкен жетістігі – Пруссияны Польша билігіне бағындыру болды. Казимирдің билеу кезеңі Батыс Еуропадағы «жаңа монархиялар» дәуірімен сәйкес келді. XV ғасырға қарай Польша Батыс Еуропадан алшақтамай, халықаралық қатынастарда маңызды күшке айналды. Шикізат пен жартылай фабрикатталған тауарларға деген сұраныс сауданы дамытып, оң тауар айналымын қамтамасыз етті және бүкіл елдегі қолөнер мен кен өндірісінің өсуіне үлес қосты. Ол Англияның ең жоғары рыцарлық ордені – Орденнің белгісімен (KG) марапатталды, бұл Англиядағы ең беделді награда. Казимир 1492 жылы қайтыс болғаннан кейін Иоанн I Альберт Польша королінің орнына отырды, ал Александр Ягеллон Литваның ұлы князі деп жарияланды.

Жастық шақ

Казимир Ягеллон – король Владыслав II Ягеллоның үшінші және кіші ұлы, және оның төртінші әйелі, Гальшанылық Софияның ұлы. Ол көбінесе өз сезімі мен инстинктіне сенді, саяси білімі шамалы болды, бірақ елдің дипломатиялық және экономикалық мәселелеріне зор қызығушылық танытты. Казимирдің жастық кезінде епископ Збигнев Олесницкий оның ұстазы және кеңесшісі болды, алайда дін қызметкері оған күдікпен қарады, Владыславтың қайтысынан кейін ол сәтті патша бола алмайды деп ойлады.

Литваның Ұлы князі

Сигизмунд Кестутайтис кенеттен қайтыс болғандықтан, Литва Ұлы Герцогтігінің тағы бос қалды. Тракай воеводасы Йонас Гоштаутас және Литваның басқа да магнаттары Казимирді таққа үміткер ретінде қолдады. Дегенмен, көптеген поляк дворяндары он үш жастағы ұлдың Литвадағы Польша королінің регенті болатынына үміттенді. Литвалық магнаттар Казимирді Литваға шақырды, ол 1440 жылы Вильнюске келген кезде, 29 маусымда Лордтар кеңесі оны Литваның Ұлы князі деп жариялады, бұл Польша дворяндарының қалауына қайшы болды – бұл акт Йонас Гоштаутас тарапынан қолдалып, үйлестірілді. Казимир билік құрған кезде литвалық дворяндық – князьдер, магнаттар және боярлар (кіші дворяндар) – діні мен ұлтына қарамастан, Польша шляхтасымен тең құқықтарға ие болды. Бұдан өзге, Казимир Ұлы Герцогтіктің шекараларын қорғауға және Польша Корольдігінен адамдарды Ұлы Герцогтіктің лауазымдарына тағайындамауға уәде берді. Ол Ұлы Герцогтігіне қатысты мәселелер Лордтар кеңесінің келісімінсіз шешілмейтінін қабылдады. Сонымен қатар, ол Самогития аймағына өз ақсақалдарын сайлау құқығын берді. Казимир Литваның туған кезде крещение рәсімінен өткен алғашқы билеушісі болды, ол Литваның тұңғыш католик Ұлы князі атанды.

Польша патшасы

1427 жылы поляк ақсүйектері Ягеллонға қарсы оппозиция ұйымдастырып, Владыслав II Ягеллонның ұлдары Владыслав III және Казимир IV Ягеллонды поляк тағына мұрагерлік құқығы жоқ деп жариялауға тырысты. Олар литвалық дворян әйелі София Халшанскаяның ұлдары болғандықтан, бұрынғы билеген поляк әулеті – Пясттармен туыстық байланысы болмады. Алайда Казимирдің әкесі ұлдарының мұрагерлік құқығын қамтамасыз етті. Казимир 1444 жылы Варна шайқасында қаза тапқан ағасы Владыслав III-тің орнына 1447 жылғы 25 маусымда үш жылдық үзілістен кейін Польша королі болды. 1454 жылы ол Германия королі Альберт II және Люксембургтың Елизаветасының қызы, Польша королі Казимир III-тің ұрпағы Австрияның Елизаветасына үйленді. Оның алыс туысы – Киелі Рим императоры Фридрих III болды. Бұл неке Ягеллон әулеті мен Венгрия және Богемия билеушілері арасындағы байланысты нығайтып, Казимирді ішкі Габсбургтар арасындағы бәсекелестік нәтижесінде императормен келіспеушілікке алып келді. Сол жылы Казимирге Пруссия Конфедерациясы Тевтон орденіне қарсы көмек сұрады, ол Пруссияның тәуелсіздікке ұмтылған аймақтарын Польша Корольдігінің протекторатына айналдыруға уәде берді. Бірақ көтерілісші қалалар орденге қарсы бүлік көтергенде, орден қарсылық көрсетті, нәтижесінде он үш жылдық соғыс (1454–1466) басталды. Ұзақ және қымбат соғыстан кейін Казимир мен Пруссия Конфедерациясы Тевтон орденін жеңді. Екінші Торнь бейбіт шартында (1466) орден Польшаның бөлінген батыс Пруссия аймақтарына, Корольдік Пруссияға және 1525 жылы герцогтік Пруссияға айналған қалған Тевтон монахтар мемлекетіне бағынуын мойындады. Елизаветаның жалғыз бауыры Ладислав, Богемия және Венгрия королі 1457 жылы қайтыс болды, содан кейін Казимир мен Елизаветаның династиялық мүдделері оның бауырларының патшалықтарына да бағытталды. Король Казимир IV 1492 жылғы 7 маусымда Польшамен жеке одақта болған Литва Ұлы Герцогтігіндегі Ескі Гродно қамалында қайтыс болды.

Сыртқы саясат

Осы уақытқа дейін Казимирге қарсы болған Рим куриясының араласуы Еуропа саясатындағы өзгерістерге байланысты болды. Рим папасы Осман түріктеріне қарсы одақ құрудың алғашқы қадамы ретінде Богемияның гусит патшасы Георг Подебрадтан құтылуға ұмтылды. Казимир осы одақта маңызды рөл атқарды және ол осы мүмкіндікті ұлы Владислав II-ні Богемия патшасы етіп сайлау үшін пайдаланды. Бірақ ол тым батыл әрекет етпеді, ал оның құпия жоспарларын Мажарстан королі Матиас Корвиннің бәсекелестігі кесіп тастады, ол тіпті Тевтон орденін Казимирге қарсы көтерілуге итермеледі. 1490 жылы Матиас Корвиннің қайтысы Польша үшін үлкен жеңілдік болды, ал Казимир өзінің билігінің қалған екі жылын одан әрі нығайтуға жұмсады. 1490 жылы Казимирдің ұлы Иоанн Альберт мажар ақсүйектерінің бір тобы тарапынан Мажарстан королі сайланды. Алайда ол үлкен ағасы, Богемия королі Владислав II-ге жеңіліс тапты. Ұлдарына жеке мемлекет құруды қалаған Казимир Иоанн Альбертті ұсынды. Көптеген мажар барондары мен шенеуніктері Владиславты артық көрді, өйткені оның Богемиядағы билігі олардың еркіне құрмет ететінін көрсеткен еді. Владислав 1490 жылдың 18 қыркүйегінде Секешфехерварда Мажарстан королі болып таж кигізілді. Шамамен 1480 жылы Казимир Ұлы Ордамен одақтасып, Мәскеу және Қырымға қарсы күресті. Хан Ахметке Угра өзеніндегі үлкен тұста қолдау көрсетпегені Ресейдің далалық көшпелілерден тәуелсіздік алуына себеп болды.

Қабір

Казимир Краковтың Вавель соборында, Вайт Стосс жасаған қызыл мәрмәр қабірге жерленді. 1973 жылы 12 сарапшыдан құралған зерттеу тобы қабірді ашты. Одан кейін көп ұзамай, команданың 10 мүшесі ерте қайтыс болды. Кейіннен, өлімге қабірдегі саңырауқұлақтың әсерінен пайда болған улар себеп болғаны анықталды.