Кіріспе
Украинаның Волын облысының қаласы және әкімшілік орталығы.
Тарих
Аңыз бойынша, Луческ VII ғасырда пайда болған. Алғашқы жазбаша мәліметтер 1085 жылға дейін жетеді. Қала 1199 жылы құрылған Галич-Волынь княздығының Владимир билікке келгенге дейін астанасы болды. Қала Рурик әулетінің жергілікті тармағы салған ағаш қамалдың төңірегінде өркендеді. Кейде княздық астанасы қызмет еткенімен, қала сауда және мәдениеттің ірі орталығына айналмады.
Литва Ұлы Герцогтығы
1240 жылы татарлар жақын маңдағы қаланы басып алып, тонады, бірақ қамалға зиян келтірмеді. 1321 жылы Левтің ұлы Георгий, Галич-Волыньдің соңғы мұрагері, Литваның Ұлы князі Гедиминас әскерлерімен шайқаста қаза тапты, содан кейін литвалық әскерлер қамалға ие болды. 1349 жылы Польша королі Казимир III-тің әскерлері қаланы басып алды, бірақ Литва оны көп ұзамай қайтарып алды. Литва билігі тұсында қала дамып өркендеді. Гедиминастың ұлы Любарт (1384 жылы қайтыс болған) өзінің бекініс жоспарының аясында Любарт қамалын салды. 1392 жылдан 1430 жылға дейін Литваның Ұлы князі болған Ұлы Витаутас қалаға отарлаушыларды (көбінесе еврейлер, татарлар және қараимдер) әкеліп, қаланы негіздеді. 1427 жылы ол католик епископтығын Владимирден Луцкке көшірді. Витаутас «Волынь герцогы» атағын қолданған және Любарт қамалында тұрған соңғы монарх болды. Қала жылдам өсіп, 15 ғасырдың соңына қарай 19 православие және 2 католик шіркеуі болды. Бұл қала екі христиан епископының – католик және православие шіркеулерінің орталығы болды. Сондықтан қала кейде «Волын Римi» деп аталды. Луцк қаласының крест символында Литва президентінің ең жоғары наградасы – Ұлы Витаутас ордені бейнеленген. 1429 жылы Луцк, Жогайла мен София Халшанскаяның ұйымдастыруымен, татар қатеріне қарсы монархтар конференциясын өткізу үшін таңдалды. Шақырылғандардың арасында Киелі Рим императоры Зигмунд, Дания королі Эрик Померания, Ресейдің Василий II, Ливон орденінің магистрі, Щецин герцогы Казимир V, Валахияның воеводасы Дан II және Германияның көптеген елдерінің сайлаушы князьдары болды.
Польша Корольдігінің тажы
1432 жылы Волынь Польша Корольдігінің вассалдық иелігіне айналды, ал Луцк губернаторлардың, кейін Волынь жерінің маршалдарының резиденциясына айналды. Сол жылы қала Магдебург құқығын алды. 1569 жылы Волынь Польша Корольдігіне толық қосылды және қала Волынь воеводтығының және Люк повятының (Польша әкімшілік бірлігі) астанасы болды. Люблин униясынан кейін, жергілікті православие епископы униат дініне ауысты. Қала аймақтың маңызды экономикалық орталығы ретінде дамуын жалғастырды. 17 ғасырдың ортасына қарай Луцк шамамен 50 000 тұрғыны бар, аймақтағы ең ірі қалалардың біріне айналды. Хмельницкий көтерілісі кезінде қала полковник Колодконың әскерлерімен басылып алынды. 4000-ге жуық адам өлтірілді, шамамен 35 000 адам қашып кетті, қала тоналып, жартылай өртенді. Ол толыққанды қалпына келген жоқ. 1781 жылы қалада 440 үйді, екі соборды және бірнеше шіркеуді қиратқан өрт болды.
Ресей империясы
1795 жылы Польшаның бөлінісінің нәтижесінде Ресей империясы Луцк қаласын жаулап алды. Воеводство таратылды және қала провинцияның астанасы ретіндегі мәртебесін жоғалтты (ол Житомирға көшірілді). 1830-1831 жылдардағы қараша көтерілісінен кейін, поляк ықпалын жоюға бағытталған күш-жігер күшейді. Ресми орталарда орыс тілі басым тілге айналды. Дегенмен, халық украин тілінде сөйлеуді жалғастырды, поляктар поляк тілінде, ал еврейлер идиш тілінде (тек жеке өмірде) сөйлесті. Грек католик шіркеулері православиелік шіркеулерге айналдырылды, бұл жердегі униаттардың өзін-өзі таратуына әкелді. 1845 жылы қала тағы да ірі өртке ұшырады, бұл халықтың одан әрі азаюына себеп болды. 1850 жылы Луцк қаласының төңірегінде үш ірі бекініс салынды, соның нәтижесінде қала Михайлогород деп аталған шағын бекініске айналды. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде 1915 жылдың 29 тамызында қала Австро-Мажарстан әскерлері басып алды. Қалаға көп зиян келтірілген жоқ. Бір жылдан астам австро-венгрлік оккупация кезінде Луцк маңызды әскери орталыққа айналды, оның штабы эрцгерцог Йозеф Фердинанд басқаратын IV армияда орналасқан. Жұқпалы тиф эпидемиясы қала тұрғындарын қырып салған. 1916 жылдың 4 маусымында генерал Алексей Брусилов басқаратын төрт орыс армиясы кейін Брусилов шабуылы деп танылған әскери операцияны бастады. Шамамен үш күнге созылған ауыр артиллериялық оққа тұтқаннан кейін Луцк шайқасы басталды. 1916 жылдың 7 маусымында орыс әскерлері қаланы қайта басып алды. 1917 жылы Брест-Литовск шартына қол қойылғаннан кейін, 1918 жылдың 7 ақпанында қала Германияның бақылауына өтті. 1918 жылдың 22 ақпанында қала Симон Петлюраға адал күштерге қайтарылды, оны шегініп келе жатқан неміс армиясы тапсырды.
Екінші Польша Республикасы
Польша-большевик соғысы кезінде 1919 жылдың 16 мамырында Польшаның Көк әскері, Қызыл әскермен болған ауыр шайқастан кейін Луцк қаласын басып алды. Қала қирап, халқы азайып қалды. 1920 жылы кеңес әскерінің қарсы шабуылына куә болды және 1920 жылдың 12 шілдесінде қайтадан басылып алынды. Польшаның 45-ші атқыштар полкі мен далалық артиллериясы 1920 жылдың 15 қыркүйегінде оны қайтадан басып алды. Америкалық социолог Александр Гелланың айтуынша, "поляктардың жеңісі [Қызыл әскерге қарсы] Польшаға ғана емес, кем дегенде Еуропаның орталық бөлігіне жиырма жыл тәуелсіздік сыйлады. Польшаның жаңадан құрылған мемлекеті Луцк қаласын Волынь воеводствосының астанасы деп белгіледі. Қала теміржол арқылы Львов (кейін Львов) және Пшемысль қалаларымен байланысты. Луцк қаласында және оның шетінде ауыл шаруашылығы техникасы, ағаш және былғары өнімдері сияқты тұтыну тауарларын өндіретін бірнеше жаңа зауыттар салынды. Жаңа диқандықтар мен сыра қайнату фабрикалары ашылды. Жетімдер үйі мен үлкен стипендиялық қор құрылды. Біраз уақыттан кейін алғашқы жоғары мектеп ашылды. 1937 жылы Луцк қаласында ауданы белгілі бір шамада болатын әуежай құрылды. Барбаросса операциясы басталғаннан кейін, қала 1941 жылдың 25 маусымында Вермахт әскерінің қолына түсті. Саяси түрмелерде отырған мыңдаған поляк және украин тұтқындары, НКВД-нің артқа шегінуі кезінде қаза тапты. Тұтқындарға рақымшылық жарияланып, 1941 жылдың таңында ғимараттан жаппай шығуға бұйрық берілді. Олар совет танктерімен атылып тасталды. Поляктар, еврейлер және украиндарды қоса алғанда, шамамен 4000 тұтқын қырғынға ұшырады. Нацистер басып алғаннан кейін, қаланың еврей халқының көп бөлігі жаңа Луцк геттосына (Люцк геттосы) қоныстырылып, содан кейін қаладан алыс емес Горка Полонка төбесіндегі ату алаңында өлтірілді. Барлығы 25000-нан астам еврей, ерлер, әйелдер және балалар жақыннан атылып өлтірілді. Луцк геттосы Холокост кезінде оқпен толығымен жойылды. Волыньде поляктарды қырғынға ұшырату кезінде, Украина көтерілісші әскері осы аймақта шамамен 10000 полякты өлтірді. 1944 жылдың 2 ақпанында қала Қызыл әскер тарапынан басылып алынды.
After the start of Operation Barbarossa the city was captured by the Wehrmacht on 25 June 1941. Thousands of Polish and Ukrainian prisoners were shot by the retreating NKVD responsible for political prisons. The inmates were offered amnesty and in the morning of 1941 ordered to exit the building en masse. They were gunned down by Soviet tanks. Some 4,000 captives including Poles, Jews and Ukrainians were massacred. Upon Nazi occupation, most of the Jewish inhabitants of the city were forced into a new Łuck Ghetto (Ghetto Luzk) and then murdered at the execution site on Górka Połonka hill not far from the city. In total, more than 25,000 Jews were executed there at point blank range, men, women and children. The Łuck Ghetto was liquidated entirely through the Holocaust by bullets. During the massacres of Poles in Volhynia approximately 10,000 Poles were murdered by the Ukrainian Insurgent Army in the area. It was captured by the Red Army on 2 February 1944.
Соғыстан кейінгі
Соғыс аяқталғаннан кейін қалада қалған поляк тұрғындары, көбінесе Польшаның қайта иеленген аймақтары деп аталатын жерлерге қуылды. Қала Украина КСР-інің өнеркәсіптік орталығына айналды. Қаланың демографиялық құрамындағы маңызды өзгерістер нәтижесінде соғыс аяқталған кезде қаланың халқы басым бөлігі украиндықтардан құралды. Суық соғыс кезеңінде қалада Луцк әуе базасы орналасты. Батыс Украинадағы ірі қалалардың бірі саналатын Луцк 2003 жылы Польшаның Бас консулдығының орналасқан жері болды. 2020 жылдың 21 шілдесінде қарулы және жарылғыш заттармен қаруланған адам автобусқа шабуыл жасап, сағат 9:25 шамасында 16 адамды кепілге алған кепілге алу оқиғасы болды. Полиция кепілге алушыны анықтағанын және ол әлеуметтік желіде "Украина жүйесіне" наразылық білдіргенін мәлімдеді. Украина Президенті Владимир Зеленский оқ атылғанын және автобустың зақымдалғанын хабарлады. Оқиға салдарынан полиция қала орталығын жапты. Бірнеше сағаттан кейін барлық кепілге алынғандар босатылып, кепілге алушы ұсталды.
Ресейдің Украинаға басып кіруі
2022 жылдың 11 наурызында Украинаға Ресейдің басып кіруі аясында Ресей армиясы Луцк әскери аэродромына төрт зымыран ұрды, нәтижесінде екі украин әскери қызметшісі қаза тауып, алтысы жараланды. 28 наурызда Луцк тағы бір ресей зымыранының нысаны болды.
Халық саны
2022 жылдың 1 қаңтарына Луцк қалалық аумақтық бірлестігінің халқы 244 678 адамды, ал Луцк қаласының халқы 215 986 адамды құрады.
Климат
Луцкте ылғалды континенталды климат (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Dfb).
Дін
Қала Русь епархиясындағы Луцк-Острог епархиясының епископтық орталығы болды. Қала сонымен қатар, қысқа ғасырлық Украина католик апостолдық экзархатының – Волынь, Полесье және Пидляшьяның орталығы да болды. Қазіргі уақытта ол Луцк Рим-католик діоцезінің және Украина грек-католик шіркеуіндегі Луцк экзархатының орталығы болып табылады. Украина Православие шіркеуінде бұрынғы католик соборы – Қасиетті Үштік, Волынь епархиясының орталығы болып табылады.
Танымал мәдениетте
НКВД және нацистік жаппай қырғындар Джонатан Литтлдің Гонкур сыйлығымен марапатталған «Мейірімділер» романында еске алынады. Луцк – Чарли Паттерсонның «Кризис алқабы» атты ғылыми-ойыншық романында апокалипсистен кейінгі құл сатушылар басып алған қала.