Кіріспе
Литваның тарихи дамуы Кітап Литваның тарихы шамамен 10 000 жыл бұрын құрылған елді мекендерге дейін жетеді, бірақ ел атауының алғашқы жазбада кездесуі 1009 жылға қарайды. Балтық халықтарының бірі – литвалықтар көршілес жерлерді жаулап алып, 13 ғасырда Ұлы Литва княздығын құрды (сондай-ақ, Литва Корольдігі де қысқа мерзімге ғана болды). Ұлы Княздық табысты және ұзаққа созылған әскерлік мемлекет болды. Ол берік тәуелсіздікті сақтап, христиан дінін қабылдаған Еуропаның соңғы аймақтарының бірі болды (14 ғасырдан бастап). Зор күшке ие болған ол 15 ғасырда Еуропадағы ең ірі мемлекетке айналды, Рутенияда тұратын көптеген шығыс славян тайпаларын бағындырып, Балтық теңізінен Қара теңізге дейін кеңейді. 1385 жылы Ұлы Княздық Крево одағы арқылы Польшамен династиялық одақ құрды. Кейіннен Люблин одағы (1569) Польша-Литва Республикасын құрды. Екінші Солтүстік соғысы кезінде Ұлы Княздық 1655 жылы Кедайняй одағы арқылы Швеция империясының қорғауын іздеді. Бірақ ол көп ұзамай Польша-Литва мемлекетінің құрамына қайта кірді, ол 1795 жылға дейін, Польшаның соңғы бөлінісіне дейін сақталды, осылайша тәуелсіз Литва мен Польша саяси картадан мүлдем жойылды. Республиканың таратылуынан кейін литвалықтар 20 ғасырға дейін Ресей империясының билігінде өмір сүрді, бірақ осы кезеңде бірнеше ірі көтерілістер болды, әсіресе 1830-1831 және 1863 жылдары. 1918 жылдың 16 ақпанында Литва демократиялық мемлекет ретінде қайта құрылды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанға дейін тәуелсіздігін сақтап тұрды, содан кейін Молотов-Риббентроп пактісінің шарттары бойынша Кеңес Одағы басып алды. Нацистер Кеңес Одағына қарсы соғыс жариялағаннан кейін, Литва нацистік Германияның қысқа мерзімдік оккупациясына түсті, одан кейін шамамен 50 жылға жуық уақытқа Кеңес Одағының құрамына қайтадан енді. 1990-1991 жылдары Литва Литва Мемлекетін қайта құру Актісі арқылы егемендігін қайта жаңартты. Литва 2004 жылы НАТО одағына, ал 2004 жылы Еуропалық Одаққа кеңейту аясында қосылды.
the book
The history of Lithuania dates back to settlements founded about 10,000 years ago, but the first written record of the name for the country dates back to 1009 AD. Lithuanians, one of the Baltic peoples, later conquered neighboring lands and established the Grand Duchy of Lithuania in the 13th century (and also a short lived Kingdom of Lithuania). The Grand Duchy was a successful and lasting warrior state. It remained fiercely independent and was one of the last areas of Europe to adopt Christianity (beginning in the 14th century). A formidable power, it became the largest state in Europe in the 15th century spread from the Baltic Sea to the Black Sea, through the conquest of large groups of East Slavs who resided in Ruthenia. In 1385, the Grand Duchy formed a dynastic union with Poland through the Union of Krewo. Later, the Union of Lublin (1569) created the Polish–Lithuanian Commonwealth. During the Second Northern War, the Grand Duchy sought protection under the Swedish Empire through the Union of Kėdainiai in 1655. However, it soon returned to being a part of the Polish–Lithuanian state, which persisted until 1795 when the last of the Partitions of Poland erased both independent Lithuania and Poland from the political map. After the dissolution, Lithuanians lived under the rule of the Russian Empire until the 20th century, although there were several major rebellions, especially in 1830–1831 and 1863. On 16 February 1918, Lithuania was re established as a democratic state. It remained independent until the onset of World War II, when it was occupied by the Soviet Union under the terms of the Molotov–Ribbentrop Pact. Following a brief occupation by Nazi Germany after the Nazis waged war on the Soviet Union, Lithuania was again absorbed into the Soviet Union for nearly 50 years. In 1990–1991, Lithuania restored its sovereignty with the Act of the Re Establishment of the State of Lithuania. Lithuania joined the NATO alliance in 2004 and the European Union as part of its enlargement in 2004.
Ерте тұрақтандыру
Соңғы мұз дәуірінің аяқталуымен мұздықтар шегінгеннен кейін, біздің заманымызға дейінгі 10-мыңжылдықтың екінші жартысында алғашқы адамдар қазіргі Литва аумағына келді.
Балтық тайпалары
Алғашқы литвалықтар балттар деп аталатын ежелгі топтың бір тармағы болды. Балтықтардың негізгі тайпалық бөліністері – Батыс Балтық Ескі пруссиялықтар мен йотвингтер, ал Шығыс Балтық литвалықтар мен латыштар. Балтықтар үнді-еуропа тілдерінің бір түрін сөйледі. Бүгінде балтық ұлттарының тек литвалықтар мен латыштар ғана сақталған, бірақ бұрын балтықтардың көптеген тайпалары болған. Олардың кейбіреулері литвалықтар мен латыштарға (самогиттер, селондар, курондар, семигаллиандар) бірігіп кетті, ал қалғандары Тевтон ордені мемлекетінің жаулап алуы және ассимиляциялауы салдарынан жойылды (Ескі пруссиялықтар, йотвингтер, самбиялықтар, скальвиандар және галиндиандар). Балтық тайпалары Рим империясымен тығыз мәдени немесе саяси байланыстарды күйзеген жоқ, бірақ сауда байланыстарын сақтады (Күміс жол туралы қараңыз). Тацит өзінің «Германия» еңбегінде 97 жыл шамасында Балтық теңізінің оңтүстік-шығыс жағалауында тұрған аэст тайпасын сипаттаған, олар, болжам бойынша, балтықтар болған. Батыс балтықтар алғашқыда сыртқы жылнамашыларға белгілі болды. Птолемей б.з. 2 ғасырында галиндтер мен йотвингтер туралы білген, ал ерте ортағасырлық жылнамашылар пруссиялықтар, курондар және семигаллиандарды атаған. Неман өзенінің төменгі және орта ағысында орналасқан Литва, негізінен Самогитияның (ерте ортағасырлық қаңқалы жерлеу орындарымен танымал) және шығысқа қарай Аукштаития, яғни Литваның өзіндік аймақтарын (ерте ортағасырлық кремациялық жерлеу орындарымен танымал) қамтыды. Бұл аймақ сырттан келгендерге, соның ішінде саудагерлерге тартымсыз болды, осы себепті ол ерекше тілдік, мәдени және діни ерекшеліктерін сақтап, жалпы еуропалық үлгілер мен тенденцияларға кешіккен интеграцияны бастан өткерді. Литваның дәстүрлі діни сенімдері мен мифологиясы, көптеген архаикалық элементтерімен, ұзақ сақталды. Литва христиан дінін қабылдағанға дейін билеушілердің денелері өртелуімен болды: Ұлы князьдер Алгирдас пен Кестутінің кремация рәсімдерінің сипаттамалары бізге жеткен. Литва тайпасының қалыптасуы бірінші мыңжылдықтың соңында айқын байқалды. 1009 жылы Кверфурттан келген миссионер Бруно Литваға келіп, литвалық билеушісі «Патша Нетимерді» суға батырып, дінге өтті.
Литва мемлекетінің құрылуы
9-11 ғасырларда Балтық теңізі жағалауындағы аймақтарға викингтер шабуыл жасады, ал Дания патшалары кейде салық жинады. 10-11 ғасырларда литвалық жерлер Киев Русіне салық төлейтін аймақтардың қатарында болды, ал Ярослав Ғалым 1040 жылдан бастап Литваға шабуыл жасаған русь билеушілерінің бірі болды. 12 ғасырдың ортасынан бастап литвалықтар русь жерлеріне шабуыл жасады. 1183 жылы Полоцк және Псков қалалары қиратылды, тіпті алыс және қуатты Новгород Республикасына да 12 ғасырдың соңында пайда болған литвалық әскери күші бірнеше рет қауіп төндірді. 12 ғасырда және одан кейін литвалық және поляк әскерлерінің өзара шабуылдары сирек болды, бірақ екі елдің арасын йотвингтердің жерлері бөліп тұрды. 12 ғасырдың соңында неміс қоныс салушылары (Остсиедлунг) Даугава өзенінің сағасына қарай кеңейді. Осы кезде және ғасырдың басында литвалықтармен әскери қақтығыстар болды, бірақ литвалықтар үстемдік танытты. 12 ғасырдың соңынан бастап литвалықтардың ұйымдасқан әскери күші құрылды; ол сыртқы шабуылдар жасау, тонау және құлдарды жинау үшін қолданылды. Мұндай әскери және қаржылық іс-қимылдар әлеуметтік жіктелуді күшейтіп, Литвада билік үшін күреске алып келді. Осының нәтижесінде алғашқы мемлекеттік құрылым қалыптасты, одан Литваның Ұлы Герцогтығы дамыды.
Миндаугас және оның патшалығы
13 ғасырдың басында Балтық тайпаларының ынтымақтастығы мен үйлестірілуінің артуына байланысты, жиі-жиі шетелдік әскери жорықтар жасау мүмкін болды. 13 ғасырдың басында екі неміс крестшілер әскери ордені – Ливониялық Қылышбастарлар және Тевтон ордені – Даугава өзенінің сағасында және Челмно жерінде орналасты. Олар халықты христиан дініне өткізу деген желеумен, қазіргі Латвия мен Эстонияның көп бөлігін, сондай-ақ Литваның бір бөлігін жаулап алды. 1236 жылы Папа литвалықтарға қарсы крест жорығын жариялады. Миндаугастың қарсыласы Викинтас басқарған Самогиттер 1236 жылы Сауле шайқасында Ливониялық Қылышбастарларды және олардың одақтастарын жеңіске ұшыратты, бұл Қылышбастарларды 1237 жылы Тевтон орденімен бірігуге мәжбүр етті. Бірақ Литва орденнің екі тармағының арасында қысылып қалды. 1250 жылы Миндаугас Тевтон орденімен келісімге келді; ол крещениеден өтуге келісті (оқиға 1251 жылы болды) және Батыс Литвадағы кейбір жерлерге талабынан бас тартты, мұның орнына патшалық тәжді алды. Содан кейін Миндаугас 1251 жылы қалған коалицияның әскери шабуылына тойтарыс берді және орденнің қолдауымен Литва үстінен билігін бекітіп, жеңіске жетті. 17 шілдеде 1251 жылы Папа Иннокентий IV екі паптық бұйрыққа қол қойды, онда Челмно епископына Миндаугасты Литва патшасы етіп коронациялауға, Литва үшін епископ тағайындауға және собор салуға бұйрық берілді. 1253 жылы Миндаугас коронацияланды және Литва тарихында алғаш рет және жалғыз рет Литва Корольдігі құрылды. 1253–1259 жылдары Миндаугас өзі бақыламайтын Йотвинг және Самогитияның бөліктерін орденге "ұсынды". 1254 жылы Галициялық Даниилмен жасалған бейбіт келісім Миндаугастың қызы мен Даниилдің ұлы Шварнның некесімен бекітілді. Миндаугастың туысы Таутвилас Полоцк князьдығына қайтып келді, ал Самогития бөлініп, жақын арада басқа туысы Трениота басқарды. Бұл оның дінінен айырылуымен бірге болды ма, жоқ па, белгісіз. Миндаугас ортағасырлық литва саясатының негізгі принциптерін қалыптастырды: батыс және солтүстіктен неміс орденінің кеңеюіне қарсы қорғаныс және оңтүстік және шығыста Рутенияны жаулау.
Трайден, Балтық тайпаларының тевтондық жаулап алулары
1263 жылы Даумантас Псковтан және Трениота Миндаугасты өлтірді, бұл үлкен алабалық пен азамат соғысына әкеп соқты. Литва жерлерін билікке алған Трениота Таутвиланы өлтірді, бірақ 1264 жылы өзі де қаза тапты. Миндаугастың ұлы Вайшвилкас билік құрды. Ол православие дініне кірген және Русь жеріне қоныстанған алғашқы литвалық князь болды. 1241, 1259 және 1275 жылдары Литва Алтын Орданың шабуылдарынан қирады, ол бұрын (1237–1240) Киев Русін әлсіреткен еді. Әсіресе Самогитияда, Орденнің екі тармағын біріктіру үшін. 1285 жылы Бутигедис Ұлы Герцогтіктің билігін өз қолына алды. Витенис (1295–1315 жж.) және Гедиминас (1315–1341 жж.), Гедиминидтер әулеті олардың есімдерімен аталады, Тевтон ордендерінен үнемі шабуылдар мен қиындықтарға тап болды. Витенис олармен 1298 жылы тиімді күресті, және сол кезде Риганың неміс буржуаларымен одақтастық орнатты. Ал Пруссиялық рыцарлар 1299–1300 жылдары Самогитияда литвалық билеушіге қарсы көтеріліс ұйымдастырды, содан кейін 1300–15 жылдары жиырма шабуыл жасады. Гедиминастың Тевтон орденінің агрессиясы туралы шағымдарына жауап ретінде Папа 1324–1327 жылдары Литвамен төрт жылдық бейбітшілікке келісім жасауға мәжбүр етті. Ұлы князь Гедиминастың билігі Литва тарихында елдің ірі держава ретінде танылған алғашқы кезеңі болды, негізінен Русь жеріне аумақтық кеңеюінің ауқымына байланысты. Литва Еуропадағы бірегей "патшалық" және Византия мен Латын христиандығының әлемі арасында жылдам дамитын әскери күш ретінде ерекшеленді. Тевтондық рыцарларға қарсы өте қымбат қорғанысты қамтамасыз ету үшін ол шығысқа қарай кеңеюі керек болды. Гедиминас 1230 жылдардан бастап Русьтің басып алуына қолдау көрсеткен моңғолдарға қарсы күресіп, Литваның шығысқа қарай кеңеюіне қол жеткізді. Киев Русінің саяси құрылымының құлауы Литваның пайдалана алатын аймақтық билік вакуумын тудырды. Литвалық сарбаздар мен русь халқы русь бекіністерін қорғады, кейде шеткі аймақтар үшін Алтын Ордаға салық төледі. Гедиминас мемлекеті Мәскеудің ықпалына қарсы тепе-теңдік сақтады және Псков, Ұлы Новгород және Тверь русь княздықтарымен жақсы қарым-қатынаста болды. 1335 жылы Иван I билігі кезінде Мәскеу княздығымен тікелей әскери қақтығыстар болды. 1345 жылдан бастап Алгирдас Литваның Ұлы князі болды. Іс жүзінде ол тек Литва Русін ғана биледі, ал Литваның өзі оның тең қабілетті бауыры Кестутисқа тиесілі болды. Алгирдас Алтын Орда татарларымен және Мәскеу княздығымен күресті; Кестутис Тевтон орденімен күрес жүргізді. Польшамен дау қайта жанданып, 1366 жылғы бейбітшілік шартымен шешілді, онда Литва Волыньдің бір бөлігін, соның ішінде Владимирді де берді. 1367 жылы Ливон рыцарларымен де бейбіт келісімге қол жеткізілді. 1368, 1370 және 1372 жылдары Алгирдас Мәскеу Ұлы княздығына басып кірді және әр жолы Мәскеудің өзіне жақындады. Соңғы әрекеттен кейін "мәңгілік" бейбітшілік (Любуцк шарты) жасалды, ол Литва үшін өте қажет болды, өйткені ол 1373–1377 жылдары рыцарьлармен ауыр шайқастарға қатысты. 1382 жылы Жогайла Дубсай шартына келісті, бұл оның әлсіздігін көрсетті. Төрт жылдық бітімге сәйкес, Жогайла католик дініне кірді және Самогитияның жартысын Тевтон рыцарларына берді. Витаутас өзінің мұрагерлігін қамтамасыз ету үшін рыцарьлардың қолдауын іздеу үшін Пруссияға барды, соның ішінде ол әкесінен мұрагерлік алған Тракай герцогтығын да қамтыды. Жогайланың өзінің туысы мен рыцарьлардың талаптарына мойынсұнудан бас тартуы 1383 жылы Литваға бірлескен шабуылға әкелді. Алайда Витаутас герцогтықтың барлығын иелене алмады, сондықтан Ұлы князьбен байланыс орнатты. Одан Гродно, Подлясье және Брест аймақтарын алғаннан кейін Витаутас 1384 жылы тарап ауыстырды және орден оған сеніп тапсырған шекаралық бекіністерді жойды. 1384 жылы екі литвалық князь бірлесіп, орден билеген жерлерге қарсы сәтті жорық жасады.
XIII-XIV ғасырлардағы литвалық қоғам
XIV ғасырдың соңында Литва мемлекеті негізінен литвалық және русиндік (қазіргі Беларусь пен Украинаға сәйкес келетін аумақтарда) екіұлтты болды. Оның 800 000 шаршы шақырымдық жалпы аумағының 10% этникалық Литваға тиесілі болды, онда шамамен 300 000-ға жуық адам тұрған болуы мүмкін. Литваның өмір сүруі русь жерлерінің адам және материалдық ресурстарындағы мүмкіндіктерге тікелей байланысты болды. Ұлттық құрамы жаңарып, әртүрліленген литвалық қоғамды Гедимин және Рурик әулеттерінің князьдары, сондай-ақ Гидрайти, Олшанский және Свирский сияқты әулеттерден шыққан бұрынғы кунигтердің ұрпақтары басқарды. Олардан төмен тұрған литвалық дворяндары (немесе боярлары) князьдерге қатаң бағынышты болды және көбінесе қарапайым шаруашылықтарда тұрды, олардың әрқайсысына бірнеше феодалдық тәуелділер немесе, егер боярдың мүмкіндігі болса, құл жұмысшылар қарады. Литвалық боярлар әскери және әкімшілік қызметтері үшін мемлекеттік салықтардан, төлемдерден және русь жерлерінен иелік алғандықтан босатылды. Ауылдық жұмысшылардың көп бөлігі еркін болды. Олар қолөнер бұйымдарын жасаумен және түрлі жарналар мен қызметтерді атқарумен міндетті болды; мұндай қарыздарды төлемегені үшін (немесе басқа да құқық бұзушылықтар үшін) құлдыққа түсіру мүмкін еді. Русь князьдері православие дінін ұстанды, ал көптеген литвалық князьдер де Шығыс православиесіне көшті, тіпті Литвада тұратындарының кейбіреулері немесе кем дегенде олардың әйелдері. Русь шіркеулері мен монастырьларында білімді монахтар, олардың жазбалары (мысалы, Остромир Евангелиясы сияқты Евангелиялардың аудармалары) және діни өнер жинақтары сақталды. Литваның православиелік халқының қоныстанған русь ауданы, онда олардың шіркеуі де орналасқан, XIV ғасырдан бері Вильнюсте бар болды. Вильнюстегі ұлы князьдер кеңсесінде православиелік шіркеу қызметкерлері жұмыс істеді, олар шіркеу славян тілін үйреніп, ресми жазбалар жүргізуге қолайлы русь тілінің – канцеляриялық славян тілін жасады. Ұлы княздіктің ең маңызды құжаттары – Литвалық Метрика, Литвалық Жылнамалар және Литваның Жарғылары осы тілде жазылған. Литваға неміс, еврей және армян қоныс аударушылар шақырылды; соңғы екі топ өздерінің діни қауымдастықтарын тікелей билік басындағы герцогтардың басшылығымен құрды. Татарлар мен қырымдық қараиттер герцогтердің жеке күзетшілері ретінде тағайындалды. Литва мемлекеті мұрагерлік билік құрылымын сақтады. Гедимин әулетінің билігі мұрагерлік болып табылды, бірақ билеуші өзінің ізбасары ретінде ең қабілетті деп санаған ұлын таңдап алатын. Кеңестер болды, бірақ олар тек герцогқа кеңес бере алатын. Бұл үлкен мемлекет сот және әскери істерде де билікке ие болған, тағайындалған шенеуніктер басқаратын аумақтық бөлімшелердің иерархиясына бөлінді. XIV ғасырдың соңында Батыс христиандығының қабылдануымен, ескі діни сенімдерге байланысты жерлеу рәсімдерінің саны айтарлықтай азайды.
Жогайланың католиктік дінге кіруі және билік етуі
Литвалық әміршілердің билігі оңтүстікке және шығысқа қарай кеңейген сайын, шығыс славян русилері литвалық билеуші топқа ықпал етті. Олар өздерімен бірге Шығыс православие христиан дінінің шіркеу славян тіліндегі құлшынысын, Литва сотының бірнеше ғасыр бойы құжаттар жасау қажеттілігі үшін жасалған жазба тілін (канцлер славян тілі) және заңдар жүйесін әкелді. Осылайша русиндер Вильнюсті Киев Русі өркениетінің маңызды орталығына айналдырды. Империяның солтүстік-батыс аймағында, Литва деп аталатын аймақта бұл ықпал бірте-бірте артты. Францискан және Доминикан монахтар ордендері Гедиминас тұсында Вильнюсте болған. 1349 жылы Кестутис, ал 1358 жылы Алгирдас христиандықты папамен, Киелі Рим империясымен және Польша патшасымен келіссөздер арқылы жүргізді. Литваның христиандануы католик және православие аспектілерін қамтыды. Тевтон орденінің күшпен дін ауыстыру практикасы, шын мәнінде, ұлы княздықтағы батыс христиандығының дамуын тежеп тұрған кедергі болды. Жақын болашақта Польша Литваға Тевтон ордені мен Мәскеудің Ұлы Княздығы тарапынан күшейіп келе жатқан қауіптерге қарсы бағалы одақтас берді. Литвада русиндер этникалық литвалықтардан бірнеше есе көп болғандықтан, олар Мәскеудің Ұлы Княздығымен немесе Польшамен одақтаса алатын. 1383–1384 жылдары Дмитрий Донскоймен де келісім жасалды, бірақ Мәскеу Тевтон ордендерінің тудырған мәселелеріне көмектесуге тым алыс болды және православиелік литвалық русиндердің адалдығы үшін бәсекелес орталық ретінде қиындық тудырды. Жогайла шомылдырылып, Владислав есімін алды, королева Ядвигаға үйленді және 1386 жылдың ақпанында Польша патшасы болды. Жогайланың шомылдырылуы мен таққа отыруы Литваның ресми түрде христиандануына әкелді. 1386 жылдың күзінде патша Литваға оралды және келесі көктем мен жазда жалпы халық үшін жаппай шомылдыру рәсімдеріне қатысты. 1387 жылы Вильнюсте епископтық құру Жогайланың шіркеуге жер мен шаруаларды ерекше жомарт сыйлауымен және мемлекеттік міндеттемелер мен бақылаудан босатуымен бірге болды. Бұл Литва шіркеуін дереу елдің ең қуатты институтына айналдырды (және болашақ ұлы княздар оған одан да көп байлық сыйлады). Шомылдырылған литвалық боярлар заңдық құқықтарын жақсарту арқылы марапатталды. Вильнюс тұрғындарына өзін-өзі басқару құқығы берілді. Шіркеу сауаттылық пен білім берудің өркениеттік миссиясын жүзеге асырды, ал елдің қабаттары өздерінің жеке ерекшеліктерімен пайда бола бастады. Витаутас Жогайланың Польшамен жасасқан келісіміне наразы болды және Литваның Польшаға бағыну перспективасын қабылдамады. 1392 және 1394 жылдар аралығында Тевтон орденінің Литваға бірнеше шабуылдары болды, бірақ олар поляк күштерінің көмегімен тойтарылды. Содан кейін орден Литваны жаулап алу мақсатын тастап, Самогитияны бағындыруға және ұстап алуға кірісті. 1395 жылы орденнің формалды басшысы Богемияның Вацлав IV Литваға шабуыл жасауға тыйым салды. 1385 жылғы Крево одағы бірнеше рет жаңартылды және қайта анықталды, бірақ әр жолы поляк және литва мүдделерінің бәсекелестігіне байланысты түсініксіздік болды. Вильнюс (1401), Городло (1413), Гродно (1432) және Вильнюс (1499) одақтарында жаңа келісімдер жасалды. Вильнюс одағында Жогайла Витаутасқа ұлы княздық билігін өмір бойына беруге рұқсат берді. Қарсылық ретінде Жогайла өзінің формалды билігін сақтап қалды, ал Витаутас "тақ пен патшаға адал болуға" уәде берді. Орденмен соғыс қайта басталды. 1403 жылы папа Бонифаций IX Литваға шабуыл жасауға тыйым салды, бірақ сол жылы Литва Салинас келісіміндегідей шарттармен Рациąż бейбітшілігіне келісуге мәжбүр болды. Батыста қауіпсіздікке қол жеткізген Витаутас тағы да шығысқа назар аударды. 1401 және 1408 жылдар аралығындағы науқандарға Смоленск, Псков, Мәскеу және Великий Новгород қатысты. Смоленск сақталды, Псков пен Великий Новгород литвалық тәуелділіктерге айналды, ал 1408 жылы Угра келісімінде Ұлы Княздық пен Мәскеу арасындағы аумақтық бөліс туралы келісімге қол жеткізілді, онда үлкен шайқас болған жоқ. Тевтон орденімен шешуші соғыс (Ұлы соғыс) 1409 жылы Витаутас қолдаған Самогит көтерілісімен басталды. Нәтижесінде литвалық-поляк одағы 1410 жылдың 15 шілдесінде Грунвальд шайқасында орденді жеңіп шықты, бірақ одақтас әскерлер орденнің бекінісі Мариенбургті ала алмады. Дегенмен, орденге қарсы бесiздi жеңiс Литваның ғасырлар бойына қауiп-қатерге ұшырауына толықтырып нүктe қойды. Торнь бейбітшілігі (1411) Литваға Самогитияны қайтаруға мүмкіндік берді, бірақ Жогайла мен Витаутас қайтыс болғанға дейін ғана, ал орден үлкен сомада өтемақы төлеуге міндетті болды. Городло одағы (1413) Литваны Польша құрамына қайта енгізді, бірақ тек формалды түрде. Іс жүзінде Литва Польшамен теңдес серік болды, өйткені әр ел болашақ билеушісін тек екіншісінің келісімімен таңдауға міндетті болды, ал одақ жаңа династия кезінде де жалғасатыны жарияланды. Католик литвалық боярлар поляк ақсүйектеріне (szlachta) тең дәрежеде құқықтарға ие болды. Болашақтағы бауырластықты құру және күтілетін толық біріктіруді жеңілдету үшін 47 литвалық руы 47 поляк ақсүйек отбасыларымен байланыстырылды. Литвада екі әкімшілік бөлімше (Вильнюс және Тракай) Польшадағы үлгілерге сәйкес құрылды. Витаутас діни төзімділік танытты және оның жомарт жоспарларына Шығыс православие шіркеуіне әсер ету әрекеттері де кірді, оны Мәскеу және Рутенияның басқа бөліктерін бақылау құралы ретінде пайдалануды көздеді. 1416 жылы ол Григорий Цамблакты Рутенияның барлық православие патриархы етіп тағайындады (орнатылған православие митрополиті 18 ғасырдың соңына дейін Вильнюсте қалды). Тевтон орденімен Голлуб соғысы одан кейін болды және 1422 жылы Мельно келісімінде ұлы княздық Самогитияны толыққанды қайтарып алды, бұл орденмен соғыстарға қатысуын тоқтатты. Витаутастың өзгеретін саясаты мен орденге қарсы күреске бармауы неміс Шығыс Пруссиясының ғасырлар бойы сақталуына мүмкіндік берді. Кейін Литва мен Польша әртүрлі сыртқы саясаттарды жүргізді, Подoлия мен Волынь, ұлы княздықтың оңтүстік-шығыстағы аумақтары туралы қақтығыстарға әкелді. Витаутастың ең үлкен жетістіктері мен танылуы өмірінің соңында болды, осы кезде Қырым хандығы мен Волга татарлары оның ықпалына көшті. Мәскеу князі Василий I 1425 жылы қайтыс болды, содан кейін Витаутас Мәскеу Ұлы Княздығын оның қызы, Василийдың жесірі, Литвалық Софиямен бірге басқарды. 1426–1428 жылдары Витаутас империясының шығыс шектерімен салтанатты түрде саяхаттап, жергілікті князьдардан үлкен салықтар жинады.
XV ғасырдың бірінші жартысында
Польшамен династиялық байланыс діни, саяси және мәдени байланыстарға, сондай-ақ туған жердегі литвалық дворяндар арасында батыс ықпалының күшеюіне, ал шығыстан келген русь боярлары арасында да, олар Литваның поддандылары болғандықтан, одан аз дәрежеде әкелді. Витауттың саясаты, 1413 жылғы Городло одағында ресми түрде жарияланған, және одан да көп оның мұрагерлерінің саясаты католиктерге артықшылықтар мен лауазымдарға қол жеткізуге мүмкіндік берді, бұл русь территорияларында католик литвалық элитаның үстемдігін орнатуға бағытталған. Мұндай саясат дворяндарды католицизмге көшуге қысым жасады. Этникалық Литва Ұлы Герцогтіктің аумағының 10% және халқының 20% құрады. Русь провинцияларының ішінде Волынь Литвамен ең тығыз байланысты болды. Гедиминастар әулетінің тармақтары, сондай-ақ басқа литвалық және русь магнаттарының кландары сонда бекінді. Олармен бірге феодалдық тәуелді шаруалардың қатары дами бастады. Қырым хандығы 1475 жылдан бастап Осман империясының билігін мойындады. Құлдар мен олжа іздеген татарлар Ұлы Литва Герцогтығының кең аумақтарына шабуыл жасап, 1482 жылы Киевті өртеп, 1505 жылы Вильнюске жақындады. Олардың әрекеттері 1480 және 1490 жылдары Литваның Қара теңіз жағалауындағы алыс территорияларын жоғалтуға әкелді. Соңғы екі Ягеллон патшалары – Зигмунд I және Зигмунд II Август, олардың тұсында татар шабуылдарының қарқындылығы оңтүстік-шығыс территорияларында казактардың әскери тобының пайда болуы және Мәскеудің Ұлы Герцогтығының күшеюіне байланысты азайды. XV ғасырдың соңында күшейіп келе жатқан Мәскеу Ұлы Герцогтығы Литваның русь княздықтарына бұрын православиелік билік еткен жерлерді "қайтару" мақсатымен қауіп төндірген кезде Литваға Польшамен тығыз одақтасу қажет болды. 1492 жылы Ресейдің Иван III-і бірқатар Мәскеу-Литва және Ливон соғыстарын басталды. 1492 жылы Литваның шала басқарылатын шығыс русь территориясының шекарасы Мәскеуден жүз шақырымдай ғана қашықтықта болды. Бірақ соғыс нәтижесінде 1503 жылы Ұлы Герцогтіктің жерінің үштен бірі Ресей мемлекетіне берілді. Содан кейін 1514 жылдың шілдесінде Смоленск қаласының жоғалуы ерекше ауыр тиді, тіпті қыркүйекте Орша шайқасы сәтті аяқталғанмен, польшалық мүдделер Литваның қорғанысына өздерінің қатысуын қажет деп мойындауға кешікті. 1537 жылғы бейбіт келісім Гомельді Ұлы Герцогтіктің шығыс шекарасында қалдырды.
Біртұтас одаққа бағдар
Польшаның билеуші топтары Крево одағына дейін-ақ Литва Ұлы Герцогтігін Польша құрамына қосуды мақсат етіп келді. Литвалықтар бұл қауіптен 14 және 15 ғасырларда қорғана алды, бірақ 16 ғасырда билік тепе-теңдігі өзгерді. 1508 жылы Польша сеймі Литваның Мәскеуге қарсы қорғанысы үшін алғаш рет қаржы бөлді және әскер құрылды. Польша аристократиясының жазалаушы қозғалысы, Мәскеудің шабуылдарына қарсы Польша тажының қолдауына үнемі мұқтаж болғандықтан, Ұлы Герцогтікті толық қосып алуды талап етті. Бұл мәселе, Польша мен Литва арасындағы жеке одақты мұраға алып, жалғастыратын мұрагері болмаған соңғы Ягеллон патшасы және Литваның ұлы князі Сигизмунд II Августтың тұсында одан да күшейді. Польша-Литва билеушілік жүйесін сақтау үшін монархтың өмір бойында шешуші мәселені шешуі қажет болды. Литваның тағы да тығыз және тұрақты одаққа қарсы шыққан билеуші отбасылары мәдени жағынан поляктанғанмен, литвалық мұраға және өздерінің иелік билігіне берілгендік танытты.
Литвалық қайта өрлеу
XVI ғасырдан бастап XVII ғасырдың ортасына дейін Литвада мәдениет, өнер және білім гүлденді, қайта өрлеу дәуірі мен протестанттық реформацияның ықпалымен. Реформацияның лютерандық идеялары 1520 жылдары Ливония конфедерациясына енді, ал лютерандық аймақтың қалалық аймақтарында тез арада басым дінге айналды, ал Литва католик дінін сақтап қалды. Әсерлі кітап сатушы, гуманист және библиофил Франциск Скарина (шамамен 1485—1540) беларусь әдебиетінің негізін қалаушы болды. Ол өз туған русинде (канцлер славян тілінде) жазды, бұл Литва Ұлы Герцогтігіндегі қайта өрлеудің алғашқы кезеңіндегі әдебиетшілер үшін қалыпты жағдай еді. XVI ғасырдың ортасынан кейін әдеби туындыларда поляк тілі басымдық алды. Көптеген білімді литвалықтар шетелде білім алғаннан кейін 16 ғасырдағы Литваны ерекшелендіретін белсенді мәдени өмірді құруға көмектесу үшін отанға оралды, бұл кездерді кейде Литва қайта өрлеуі деп атайды (оны 19 ғасырдағы Литва ұлттық жаңаруымен шатастыруға болмайды). Осы кезеңде итальяндық сәулет Литва қалаларына енгізілді, ал латын тілінде жазылған литва әдебиеті гүлденді. Сондай-ақ осы уақытта литва тіліндегі алғашқы баспа мәтіндер пайда болды және литва тілінің жазбаша түрі қалыптаса бастады. Бұл процеске литвалық ғалымдар Абраомас Кульвитис, Станисловас Рапалионис, Мартинас Мажвидас және Микалоюс Дауша жетекшілік етті.
Польшамен жаңа одақ
1569 жылғы Люблин одағымен Польша мен Литва екі ұлт республикасы деп аталатын жаңа мемлекет құрды, бірақ көбінесе Польша-Литва немесе Польша-Литва одақтастығы деп танылды. Ресми түрде Польша Корольдігі мен Литва Ұлы Герцогтігінен тұратын одақ, Польша және Литва дворяндарымен, сондай-ақ дворяндық сайлау арқылы таңдалған патшалармен бірге билік жүргізді. Одақ ортақ сыртқы саясат, кедендік салықтар және валюта жүйесін құру мақсатымен жасалды. Польша мен Литваның жеке әскерлері сақталды, бірақ Корольдіктің тәжірибесіне сәйкес, параллель министрлік және орталық кеңселер құрылды. 1572 жылы Зигмунд II Август қайтыс болғаннан кейін, Люблин одағында келісілгендей, бірлескен поляк-литвалық монарх сайлануға тиіс болды. Келісімге сәйкес, «Литваның Ұлы князі» атағы таққа отырғанда Сайлау сеймінде бірлесіп сайланған монархқа берілетін, осылайша бұрынғы институционалдық мәнін жоғалтатын. Дегенмен, келісім-шарт бойынша «Литваның Ұлы князі» институты мен атағы сақталуға тиіс болды. 1576 жылдың 20 сәуірінде Гроднода Литва Ұлы Герцогтігінің ақсүйектерінің съезі өтті, онда Универсал қабылдады. Оған Литваның Ұлы Герцогтігінің делегаттары, егер сайлау сеймінде поляктар тарапынан қысым болса, литвалықтар Люблин одағының сертіне бағынбайды және жеке монархты таңдау құқығына ие болады деп жариялаған литвалық дворяндар қол қойды. 1580 жылдың 29 мамырында Вильнюс кафедралық соборында рәсім өтті, оның барысында епископ Меркелис Гидраитис Стефан Баториге (1576 жылдың 1 мамырында Польша патшасы атанған) әсем безендірілген қылыш пен інжу-маржанмен әшекейленген бас киім сыйлады (екеуі де Папа Григорий XIII-тің өзі киелі еткен). Бұл рәсім Литва Ұлы Герцогтігінің тәуелсіздігін көрсетті және жаңа Литва Ұлы князін билікке көтеру мағынасын білдірді, осылайша Люблин одағының шарттарын елемеді.
Тілдер
Литва тілі XV ғасырдың екінші жартысында поляк тіліне ұласып, ұлы князь сарайында қолданылмай қалды. Бір ғасырдан кейін поляк тілі тіпті қарапайым литвалық ақсүйектердің арасында да кеңінен қолданылатын болды. 1700 жылдан бастап Польша тілі Русь және Латын тілдерін ығыстырып, Ұлы Княздықтардың ресми құжаттарында қолданыла бастады. Одақтас ақсүйектердің бірігу процесі, қазіргі ұлттық мағынада, поляктандыру ретінде қарастырылмады, керісінше, сарматизм мәдени-идеологиялық ағымына қатысу ретінде қарастырылды. Бұл, теріс түсінікпен, барлық ақсүйектердің ортақ (сармат) тегінен шыққандығын білдіреді. Литва тілі русь, поляк, орыс, белорус және неміс тілдерінің ықпалына қарамастан, шаруалардың тілі ретінде, ал 1547 жылдан бастап діни жазбаларда сақталды. Батыс Литва литва тілі мен мәдениетін сақтауда маңызды рөл атқарды. Самогитияда көптеген ақсүйектер литва тілінде сөйлеуді тоқтатқан жоқ. Солтүстік-шығыс Шығыс Пруссия, кейде Кіші Литва деп аталатын, негізінен литвалықтар және лютерандармен қоныстанды. Лютерандар жергілікті тілдерде діни кітаптар басылуын қолдады, сондықтан 1547 жылы Шығыс Пруссияның Кенигсберг қаласында Мартинас Мажвидастың Катехизисі жарық көрді. Протестанттар мен православие өкілдерінің саны көп болған болуы керек, өйткені 17 ғасырдың басындағы деректе Литвада «мыңнан бір адам ғана католик қалды» деп жазылған. Литваның шекарасы мен саяси тұтастығы Иосиф Сталиннің 1944 жылы Вильнюсті Литва КСР-іне қайтару туралы шешімімен анықталды. Кейіннен Вильнюстен көптеген поляктар (бірақ ауылдық жерлерден және Литва КСР-інің басқа бөліктерінен аз ғана бөлігі) кеңестік және литвалық коммунистік саясатты іске асыру арқылы қоныс аударды, бұл ресейлік иммигранттармен оларды ішінара алмастыруды талап етті. Вильнюс литвалықтармен толықты және литва мәдениетіне сіңірілді, бұл, кеңестік биліктің қысымшы және шектеуші жағдайларында болса да, литвалық ұлтшылдардың көптен күткен арманын орындады. Литваның экономикасы Кеңес Одағының басқа аймақтарымен салыстырғанда жақсы дамыды. 1953 жылы Сталиннің өлімі мен 1980 жылдардың ортасында Михаил Горбачевтің гласность және перестройка реформалары арасында Литва барлық репрессияларымен және ерекшеліктерімен советтік қоғам ретінде жұмыс істеді. Ауыл шаруашылығы ұжымдық болып қалды, мүлік мемлекетке тиесілі болды, ал советтік жүйені сынау қатаң жазаланды. Еліміз саяхат шектеулеріне байланысты советтік емес әлемнен оқшауланды, католик шіркеуін қудалау жалғасты, ал теңгерімдік қоғам жүйеге қызмет еткендердің байланыстары мен артықшылықтарымен бұзылды. 1990 жылдың 11 наурызында Литва КСР Жоғарғы Кеңесі Литва мемлекетінің қайта құрылуы туралы акт жариялады. Балтық республикалары тәуелсіздік үшін күресте алдыңғы қатарда болды, ал Литва тәуелсіздігін жариялаған алғашқы советтік республика болды. Саюдистің ұлттық қозғалысының жетекшісі Витаутас Ландсбергис мемлекет басшысы болды, ал Казимира Прунскиене Министрлер кабинетін басқарды. Мемлекеттің уақытша негізгі заңдары қабылданды. Бұл шабуыл кезінде сыртқы әлеммен байланыс орнатудың жалғыз құралы Литва парламенті ғимаратында Тадас Вишняускас құрған LY2BAW шақыру таңбасы бар әуесқойлық радиостанциясы болды. Көмекке шақыруды алғашқы рет американдық радио әуесқойлар қабылдады, олардың шақыру таңбалары N9RD Индианада және WB9Z Иллинойста. N9RD, WB9Z және әлемнің басқа радио операторлары АҚШ Мемлекеттік департаментінің ресми қызметкерлері эфирге шыға алмайынша, тиісті органдарға жағдай туралы ақпарат берді. Мәскеу Литваның тәуелсіздік қозғалысын басып-жандыруға тырыспады, ал Литва үкіметі жұмысын жалғастырды. 1991 жылдың 9 ақпанында өткен жалпыхалықтық референдумда дауыс беруге қатысқандардың 90%-дан астамы (барлық сайлаушылардың 76%) тәуелсіз, демократиялық Литваны қолдады. 1991 жылғы тамыздағы советтік төңкеріске ұмтылу кезінде советтік қарулы күштері Вильнюс және басқа қалалардағы бірнеше байланыс және басқа да үкіметтік нысандарды басып алды, бірақ төңкеріс сәтсіз аяқталғаннан кейін казармаларына оралды. Литва үкіметі Совет Одағының Коммунистік партиясына тыйым салып, оның мүлкін тәркілеуді бұйырды. 1991 жылдың 6 қыркүйегінде Литва кеңінен халықаралық танылу алды және 17 қыркүйекте Біріккен Ұлттар Ұйымына қабылданды. LDDP тәуелсіз демократиялық мемлекеттің құрылысын жалғастырды және орталықтандырылған жоспарлы экономикадан еркін нарық экономикасына өтті. 1996 жылғы литвалық парламент сайлауында сайлаушылар бұрынғы Саюдис жетекшісі Витаутас Ландсбергис басқаратын оңшыл Отан одағына қайта бұрылды. Экономикалық капитализмге өтудің бір бөлігі ретінде Литва мемлекеттік тұрғын үй және коммерциялық кәсіпорындарды сату үшін жекелендіру науқанын ұйымдастырды. Үкімет жекелендіруде нақты ақшаның орнына қолданылатын инвестициялық купон шығарды. Адамдар аукциондарда үлкен сомада купон жинау үшін топтарда бірікті. Литва, Ресейден айырмашылығы, өте бай және қуатты адамдардың шағын тобын жасамады. Жекелендіру кіші ұйымдармен басталды, ал ірі кәсіпорындар (телекоммуникация компаниялары немесе әуе компаниялары сияқты) шетелдік инвесторларды тарту мақсатымен бірнеше жылдан кейін валютада сатылды. Литваның ақша жүйесі соғыс аралық кезеңде қолданылған литвалық литіне негізделуі керек еді. Жоғары инфляция және басқа да кешігулерге байланысты уақытша валюта, литвалық талон енгізілді (оны премьер-министр Гедиминас Вагнориус атынан «Вагнорелис» немесе «Вагнорке» деп атады). Ақырында лит 1993 жылдың маусымында шығарылды және 1994 жылы АҚШ долларына және 2002 жылы евроға бекітілген айырбас бағамын орнату туралы шешім қабылданды. Литва толық тәуелсіздікке қол жеткізгеніне қарамастан, оның аумағында көптеген ресейлік қарулы күштері сақталды. Осы күштерді шығару Литваның шетелдік саясатының басымдықтарының бірі болды. Ресейлік әскерлерді шығару 1993 жылдың 31 тамызында аяқталды. Батыспен жақындасуды көздеген Литва 1994 жылы Солтүстік Атлантика шарты ұйымына (НАТО) мүшелікке өтініш берді. Еуропалық Одаққа (ЕО) мүшелікке қойылатын талаптарды қанағаттандыру үшін ел жоспарлыдан еркін нарық экономикасына ауысудан қиын кезеңнен өтті. 2001 жылдың мамырында Литва Дүниежүзілік сауда ұйымының 141-ші мүшесі болды. 2002 жылдың қазанында Литва Еуропалық Одаққа қосылуға шақырылды және бір айдан кейін Солтүстік Атлантика шарты ұйымына қосылды; ол 2004 жылы екеуінің де мүшесі болды. 2015 жылдың 1 қаңтарында Литва евроаймаққа қосылды және Балтық елдерінің соңғысы ретінде Еуропалық Одақтың біртұтас валютасын қабылдады. 2018 жылдың 4 шілдесінде Литва ресми түрде ҰЭҰ-ға қосылды. Далия Грибаускайте (2009–2019) Литваның алғашқы әйел Президенті және екінші мерзімге қайта сайланған алғашқы президент болды. 2019 жылы оның орнына Гитанас Науседа келді. 2023 жылдың 11–12 шілдесінде Вильнюсте НАТО саммиті өтті, оған НАТО елдері мен одақтастарының мемлекет басшылары немесе үкімет мүшелері қатысты.
Тарихнама
Крапаускас (2010) соңғы тарихнамадағы үш негізгі тенденцияны анықтайды. "Постмодернистік мектеп" француздық "Аннал мектебінің" күшті ықпалында және тақырыптар мен пәнаралық зерттеу әдістемелерінің толығымен жаңа бағдарламасын ұсынады. Олардың тәсілдері әдістемелік тұрғыдан даулы және әлеуметтік және мәдени тарихқа баса назар аударады. Олар дәстүрлі саяси пікірталастардан еркін және соғыстар аралық кезеңдегі Шапока дәуіріне қайта оралмайды. Екіншіден, "критикалық реалистер" саяси ревизионистер болып табылады. Олар ХХ ғасырдағы даулы саяси мәселелерге назар аударады және Литва үшін пайдалы немесе зиянды болған нәрсе туралы кеңестік дәуірдегі түсіндірулерді 180 градусқа өзгертеді. Олар дәстүрлі тарихи әдістемелерді қолданады, саяси тарихқа ерекше мән береді. Оларға көбінесе үшінші мектеп, "романтикалық дәстүршілдер" қарсы тұрады. Коммунистік кезеңдегі қатаң шектеулерден кейін романтикалық дәстүршілдер қазір литвалық өткеннің және оның мәдени мұрасының ең жағымды бейнесін көрсетуге құштар. Олар құжаттама мен тарихнаманың егжей-тегжейлі жақтарына аз көңіл бөледі, бірақ олар саяси консерваторлардың құлықтары емес. Шындығында, олардың қатарында Литваның ең құрметті тарихшылары бар.
Тарихнама
Краппаускас, Вергиль. "Литва тарихнамасындағы соңғы үрдістер" Lituanus (2010) 56#4 бб. 5–28. Шведас, Ауримас. Матрицаның тұтқындауында: Кеңес Литвасының тарихнамасы, 1944–1985 (Амстердам және Нью-Йорк: Родопи, 2014). 280 б.