Кіріспе

Литва патшалығы 1250-1260 жылдары ортағасырлық Литва патшалығы Литва патшалығы 1251 жылдың 17 шілдесінен бастап 1263 жылдың 12 қыркүйегінде Литваның алғашқы патшасы Миндаугастың өліміне дейін өмір сүрген егемен мемлекет болды. Миндаугас Литваның Папаның келісімімен патша тағына отырған жалғыз монархы және алғашқы католик Литва мемлекетінің басшысы болды. Патшалықтың құрылуы жалпы патшаның басқаруындағы бірыңғай мемлекетке барлық Балтық тайпаларын, соның ішінде ескі пруссалықтарды біріктірудің сәтті әрекеті ретінде қарастырылады. Литваның басқа монархтары патшалықтарының көлемі мен олардың билігі кеңейген немесе қысқарған кезде шетелдік жазба дереккөздерде ұлы княздар, патшалар немесе императорлар деп аталды. Бұл үрдісті британдық, жапондық және көптеген басқа монархтармен салыстыруға болады, олар Папаның келісімімен таққа отырғызылмағанына қарамастан, патшалар немесе императорлар деп аталады. XIII ғасырда Литва пұтқа табынушылық болғандықтан, литвалық монархтарға католик монархтарының атағы берілмеді, тіпті қазіргі кездегі христиандық дереккөздер литвалық билеушілерді діни атына қарамастан патшалар немесе императорлар деп атаған. Мысалы, Гедимин өзін Литва мен Рус патшасы және Семигалия герцогы деп атаған. Папа да оған патша деп тіл қатты. Бұл шатасу Шығыс және Батыс Еуропаның патшалық иерархия мен атақтар дәстүрінен туындайды. Шығыс Еуропада ұлы герцог атағы патшаға, кейде императорға теңестірілді. Батыс Еуропада ұлы герцог атағы кішігірім мемлекеттердің монархтарына арналған және патша мен императордан төменгі дәрежеде. Ресми христиандықтан кейін және әсіресе Польшамен жеке одақ құрылғаннан кейін Польша-Литва корольдері Литваның Ұлы князьдері мен Польша корольдерінің жеке атақтарын сақтады (Австрия-Мажарстан императорларының Австрия императоры мен Венгрия королі деген атауларын белгілі бір дәрежеде сақтағандарына ұқсас). Католиктік тәжді Пападан немесе Киелі Рим императорынан алуға болатын, бірақ көп дінді және күшті болғандықтан, Литва екеуіне де бағынышты емес еді және сирек жағдайларды қоспағанда, атаққа ие болмады. Дипломатиялық себептермен патшалық мәртебесін қалпына келтіру үшін тағы үш рет әрекет жасалды: 1430 жылы Ұлы Витаутта, Витауттың таққа отырғызуға тырысуын жалғастырғысы келген Швитригайла және 1918 жылы Литва Кеңесі.

Миндаугас патша

XIII ғасырдың басында Литвада түрлі пұтқа табынушы Балтық тайпалары өмір сүрді, олар өзін-өзі Литва Ұлы Герцогтігі мемлекетінде ұйымдастыра бастады. 1230 жылдары Миндаугас Ұлы Герцогтіктің басшысы болды. 1249 жылы Миндаугас пен оның немерелері Таутвилас пен Эдивида арасында ішкі соғыс басталды. Екі жақ та шетелдік одақтастар іздеп жүргенде, Миндаугас Ливон орденін тек әскери көмек көрсетуге ғана емес, сонымен қатар католицизмге және Батыс Литвадағы кейбір жерлерге айналдыру үшін Литваның патшалық тәжін қамтамасыз етуге де көндірді. Патшалық мәртебесі 1251 жылы 17 шілдеде, Кельмно епискобына Миндаугасты таққа отырғызуды пап Иннокентий IV бұйырған кезде берілді. Трениотаның ықпалы Орденге қарсы соғыс жүргізген кезде өсті және оның басымдықтары Миндугастың басымдықтарынан өзгеше бола бастады. Бұл қақтығыс 1263 жылы Миндаугас пен оның екі ұлының өлтірілуіне әкелді. Ал бұл ел қайтадан жалған тәңірлерге табынып, патшалық мәртебесін жоғалтты. Мемлекет Литва Ұлы Княздығы ретінде сақталып қалды және кейінгі монархтар Ұлы княздер ретінде белгілі, өйткені олар христиан дінін қабылдамайынша патшалар болып сайлана алмады (Литваның христиандануы тек 1387-де болды).

Патшалықты қайта құруға тырысу

Ұлы герцог Витаутас І (1392-1430 жылдар аралығында билік құрған) католиктік тәжді алуға тырысты. 1430 жылы Луцкий съезінде Венгрия королі, әлі Киелі Рим империясының императоры болып сайланбаған Зигизмунд Витаутасқа патшалық тәжін ұсынды және Литваны (бәлкім, бағынышты) патшалық деп жариялады. Ол поляк ақсүйектерінің, кейіннен оның бірінші туысы Владыслав II Ягилоның қарсылығына байланысты жүзеге аспады. Кейбір тарихшылардың айтуынша, Литваға тәжді Зигмунд жіберген, бірақ оны поляк күштері ұстап алған, бірақ шын мәнінде Зигмунд тек өзі, Витаутас және Тевтон орденінің арасындағы одақ туралы ұсынысты ұсынған құжаттарды және заң сарапшыларының таққа отырғызуды Вильнюс епискобы орындай алатындығы туралы шешімін жіберген. Көп ұзамай Витаутас католик патшасы болып тағайындалмай қайтыс болды. Люблин одағынан кейін Литва Ұлы Кенәзі Польша-Литва одақтастығының құрамына енді. Польша патшалары да Литваның ұлы княздары ретінде таққа отырғызылды, сондықтан олар Литва королі атағын қолданбады; Мемлекеттің екі бөлігі Ұлы княздік және Польша патшасы деп аталды. 1918 жылы Литва тәуелсіздігін жариялағаннан кейін монархия қайта орнатылды және Урахтың 2-гезекесі патша Миндаугас ІІ болуға шақырылды. Алайда, монархия қысқа өмір сүрді және Миндаугас II Литваға ешқашан бармады. Литва Корольдігі Германия империясының клиенті болды, ал 1918 жылдың күзінде Германияның Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңілгенінен кейін монархия идеясы демократиялық республикаға ауысты.