Кіріспе

Хоразмшах Хоразм билеушісі Алла әл-Дин валь Даула Әбу'л Мұзаффар Атсиз ибн Мұхаммед ибн Ануштегин (علاءالدين و الدوله ابوالمظفر اتسز بن محمد بن انوشتگین; 1098 1156), жақсы Atsiz (اتسز) ретінде белгілі екінші Хоразмшах 1127 жылдан 1156 жылға дейін. Ол Мұхаммед I-нің ұлы және мұрагері болды .

Сәлжұқ әміршісімен соғыс

1127 немесе 1128 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін Ациз билікке келді. Билік етуінің алғашқы кезеңінде ол Хорезмді көшпелілердің шабуылына қарсы қорғауға басымдық берді. 1138 жылы ол өзінің билеушісі Сәлжұқ сұлтаны Ахмад Санжарға қарсы көтерілді, бірақ Хазараспада жеңілді және қашуға мәжбүр болды. Санжар өзінің немере інісі Сүлеймен шаһты Хоразмның билеушісі етіп тағайындады да, Мервке оралды. Алайда Ациз қайтып оралды, ал Сулейман шаһ өлкеге ие бола алмады. Содан кейін Атсиз Бұхараға шабуыл жасады, бірақ 1141 жылы ол қайтадан Санжарға мойынсұнды, ол оны кешірді және Хорезмді оған қайтарып берді. Санжар Ацизге кешірім берген жылы Елю Дашидің қол астындағы Кара Хитай Селжуктарды Самарқанның маңындағы Катуанда жеңді. Атсиз жеңілістен пайдаланып, Хорасанға басып кірді, Мерв пен Нишапурды басып алды. Алайда Елю Даши Хоразмды тонауға әскер жіберіп, Ацизді жыл сайынғы алым-салық төлеуге мәжбүр етті. 1142 жылы Атсизді Хорасаннан Санжар қуып шығады, ол келесі жылы Хоразмға басып кірді және Атсизді вассалдыққа қайтаруға мәжбүр етті, бірақ Атсиз өлгенге дейін Кара Хитайға алым-салық төлейтін болды. Санжар 1147 жылы Ацизге қарсы тағы бір жорық жасады, бірақ ол қайтадан бүлік шығарады. 1153 жылы Санжарды огуз тайпалары жеңіп, тұтқынға алды, ал Хорасан көп ұзамай анархияға ұшырады. Оғуздарға қосылудан бас тартқан сельджук әскерінің бір бөлігі Қарахандықтардың бұрынғы билеушісі Махмуд ханды өздерінің басшысы деп жариялады. Махмуд Ацызбен Оғузға қарсы одақ құрды, ал Ацыздың ағасы Инал Тегин 1154 жылы Хорасанның бір бөлігін тонап алған болатын. Атжиз мен оның ұлы Ил Арслан Хоразмнан кетіп қалды, бірақ олар ешқандай жетістіктерге қол жеткізбей тұрып, Санжар оның тұтқынынан қашып, билігін қалпына келтірді.

Өлім

1156 жылы Ациз қайтыс болып, орнын Ил Арслан алады.

Билік ету кезеңінің бағасы

Атсиз икемді саясатшы және билеуші болды, әрі күшті Сұлтан Санжар мен бірдей күшті Елю Даши арасында маневр жасай алды. Ол өзінен бұрын болғандардың бастаған жер жинау саясатын жалғастырып, Жанд пен Мангышлакты Хоразмға қосып алды. Көптеген көшпелі тайпалар Хоразмшахтан тәуелді болды. Өмірінің соңына таман Атсиз Орталық Азияның бүкіл солтүстік-батыс бөлігін бағындырды және шын мәнінде көрші елдерден тәуелсіздікке қол жеткізді.

Мәдениет

Ертедегі Селжұқ билеушілеріне қарағанда, алғашқы Хоразмшахтар сауатты болған. Хоразмдық грамматик және сөздік жазушы әл-Замахшари өзінің араб тіліндегі "Мукаддамат әл-адаб" сөздігін Атзизге арнады. Ата Мәлік Жүвайни мен Ауфи Атзиздің сауаттылығы мен парсы поэзиясын жазудағы тәжірибесі үшін мақтады. Атсизге оның ақын лауреаты және бас хатшысы Рашид әл-Дин Ватват (1182/3 ж. қайтыс болған) құрметті қасидаларында жиі сөз етіледі.