Кіріспе
Тамақ пісіруге қатысатын жеуге жарамды өсімдік немесе өсімдіктің бөлігі Жасыл жеміс - бұл адамдар немесе басқа жануарлар тамақ ретінде тұтынатын өсімдіктердің бөліктері. Алғашқы мағынасы әлі күнге дейін кеңінен қолданылады және өсімдіктерге жаппай қолданылады, яғни барлық жеуге болатын өсімдік заттарын, соның ішінде гүлдер, жемістер, сабақтар, жапырақтар, тамырлар мен тұқымдарды білдіреді. Терминнің баламалы анықтамасы көбінесе аспаздық және мәдени дәстүр бойынша біршама ерікті түрде қолданылады. Бұл кейбір өсімдіктерден алынған жемістерді, гүлдерді, жаңғақтарды және дәнді дақылдарды қоспағанда, қызанақ және жүгері сияқты дәмді жемістерді, брокколи сияқты гүлдерді және дәнді дақылдар сияқты тұқымдарды қамтиды. Бастапқыда көкөністерді аңшы-жинақшылар жабайы табиғаттан жинап, әлемнің бірнеше жерінде егістікке кірген, бәлкім, б.з.б. Алғашында жергілікті өсімдіктер өсірілетін, бірақ уақыт өте келе сауда-саттыққа байланысты басқа жерлерден де, басқа да өсімдіктер әкелінеді. Қазіргі кезде көкөністердің көпшілігі климаттың мүмкіндіктері бойынша бүкіл әлемде өсіріледі, ал егіндер қорғалған ортада, қолайсыз жерлерде өсірілуі мүмкін. Қытай - көкөністердің ең ірі өндірушісі, ал ауыл шаруашылығы өнімдерінің әлемдік саудасы тұтынушыларға алыс елдерде өсірілген көкөністерді сатып алуға мүмкіндік береді. Өнімнің көлемі әртүрлі: отбасылық азық-түлікпен қамтамасыз ететін фермерлерден бастап, бір өнім өсіретін едәуір жерді иеленетін агробизнес кәсіпорындарына дейін. Өнімнің түріне қарай оны сұрыптау, сақтау, өңдеу және сату жұмыстары жүргізіледі. Көкөністерді шикі немесе пісірілген күйінде жеуге болады және олар адам тамақтануында маңызды рөл атқарады, өйткені көбінесе май мен көмірсулар аз, бірақ витаминдер, минералдар мен диеталық талшықтар көп. Көптеген диетологтар адамдарды жеміс-жидек пен көкөністерді көп жеуге шақырады.
Vegetables are parts of plants that are consumed by humans or other animals as food. The original meaning is still commonly used and is applied to plants collectively to refer to all edible plant matter, including the flowers, fruits, stems, leaves, roots, and seeds. An alternative definition of the term is applied somewhat arbitrarily, often by culinary and cultural tradition. It may exclude foods derived from some plants that are fruits, flowers, nuts, and cereal grains, but include savoury fruits such as tomatoes and courgettes, flowers such as broccoli, and seeds such as pulses. Originally, vegetables were collected from the wild by hunter gatherers and entered cultivation in several parts of the world, probably during the period 10,000 BC to 7,000 BC, when a new agricultural way of life developed. At first, plants that grew locally were cultivated, but as time went on, trade brought common and exotic crops from elsewhere to add to domestic types. Nowadays, most vegetables are grown all over the world as climate permits, and crops may be cultivated in protected environments in less suitable locations. China is the largest producer of vegetables, and global trade in agricultural products allows consumers to purchase vegetables grown in faraway countries. The scale of production varies from subsistence farmers supplying the needs of their family for food, to agribusinesses with vast acreages of single product crops. Depending on the type of vegetable concerned, harvesting the crop is followed by grading, storing, processing, and marketing. Vegetables can be eaten either raw or cooked and play an important role in human nutrition, being mostly low in fat and carbohydrates, but high in vitamins, minerals and dietary fiber. Many nutritionists encourage people to consume plenty of fruit and vegetables, five or more portions a day often being recommended.
Этимология
"Егіндік" сөзі ағылшын тілінде алғаш рет 15 ғасырдың басында жазылған. Ол көне француз тілінен шыққан және бастапқыда барлық өсімдіктерге қолданылған; бұл сөз әлі күнге дейін биологиялық контексте осы мағынада қолданылады. 1767 жылы бұл сөз "азық-түлік үшін өсірілетін өсімдік, жеуге болатын шөп немесе тамыр" деген мағынада қолданылды. 1955 жылы "вегетариан" деген қысқартылған жаргондық термин алғаш рет қолданылды. Аңдатқыш ретінде көкөніс сөзі ғылыми және техникалық контексте басқа және әлдеқайда кең мағынада қолданылады, атап айтқанда "өсімдіктерге қатысты" жалпы, жеуге жарамды немесе емес (көкөніс материясында, өсімдіктер патшалығында, өсімдіктерде, т.б.)
Терминология
"Жасөніс" сөзінің нақты анықтамасы бүкіл әлемде тамақ ретінде пайдаланылатын өсімдіктің көптеген бөліктеріне байланысты әртүрлі болуы мүмкін: тамырлар, сабақтар, жапырақтар, гүлдер, жемістер және тұқымдар. Ең кең анықтама - бұл сөзді "өсімдіктерден шыққан зат" деген мағынада қосымша түрде қолдану. Нақтырақ айтқанда, көкөніс "бір бөлігі тамақ үшін пайдаланылатын кез келген өсімдік" деп анықталуы мүмкін, содан кейін екінші мағынасы "осындай өсімдіктің жеуге болатын бөлігі" болып табылады. Бұл анықтамалардан тыс жерде жеуге жарамды саңырауқұлақтар (мысалы, жеуге жарамды саңырауқұлақтар) және жеуге жарамды теңіз шөптері жатады, олар өсімдіктердің бөліктері болмаса да, көбінесе көкөніс ретінде қарастырылады. "Еңбек" сөзінің соңғы аталған анықтамасында "жеміс" және "еңбек" сөздері бір-бірін білдірмейді. "Жеміс" деген сөздің нақты ботаникалық мағынасы бар, ол гүлді өсімдіктің жұмыртқасынан пайда болған бөлік. Бұл сөздің аспаздық мағынасынан айтарлықтай өзгеше. Персика, слива және апельсин екеуі де "жеміс" болса, баклажан, қырыққабат және қызанақ сияқты "жасыл жеміс" деп аталатын көптеген өнімдер өсімдіктер бойынша жеміс болып табылады. 1893 жылы АҚШ Жоғарғы соты томатты жеміс немесе көкөніс деп қарастырды. Сот Nix v. Hedden деген сотта бір ауыздан томат дұрыс деп танылды және осылайша импортталған өнімдерге 1883 жылғы тарифтің мақсаттары үшін көкөніс ретінде салық салынды деп шешті. Алайда сот томаттың ботаникалық тұрғыдан алғанда жеміс екенін мойындады.
Тарих
Ауыл шаруашылығы пайда болғанға дейін адамдар аңшы-жинақшы болған. Олар жеуге болатын жемістерді, жаңғақтарды, сабақтарды, жапырақтарды, құрттарды және түбірлерді іздеп тауып, жануарларды аулап жейтін. Тропикалық орманды тазалаудағы орман бақшасы ауыл шаруашылығының алғашқы үлгісі деп саналады; пайдалы өсімдіктер түрлері анықталып, өсіруге ынталандырылды, ал жағымсыз түрлері алынып тасталды. Көп ұзамай өсімдіктерді ірі жемістер мен күшті өсімдіктер сияқты жақсы қасиеттері бар тұқымдарды таңдау арқылы көбейту жүргізілді. Бидай мен арпа сияқты шөптерді отандық егістіктей егудің алғашқы дәлелі Таяу Шығыстағы құнарлы жарты ай аймағында табылған болса да, әлемдегі әртүрлі халықтар б.з.д. Өзін-өзі қамтамасыз ету үшін ауыл шаруашылығы осы күнге дейін жалғасуда, Африка, Азия, Оңтүстік Америка және басқа жерлерде көптеген ауыл шаруалары өздерінің жер учаскелерін өз отбасыларына жеткілікті азық-түлік өндіру үшін пайдаланады, ал артық өнім басқа тауарлар үшін айырбастау үшін қолданылады. Жазбалардағы тарих бойы байлар ет, көкөніс және жеміс-жидек сияқты әртүрлі тағамдарды жей алды, бірақ кедейлер үшін ет сән-салтанат болды және олар жеген тағам өте жайсыз болды, әдетте күріш, қара бидай, арпа, бидай, қарақұмық немесе жүгеріден жасалған негізгі өнімдерден тұрады. Өсімдіктер қосылғаннан кейін тамақтануға әр түрлілік берілді. Орталық Америкадағы ацтектердің негізгі тағамдары жүгері болды және олар томат, авокадо, бұршақ, қырыққабат, құмшекер, құмшекер, жержаңғақ және амарант тұқымын өсіріп, торттилла мен қамырды толықтырды. Перуде инкалар төменгі жерлерде жүгері, ал биік жерлерде картоппен өмір сүрген. Олар сондай-ақ квиноа тұқымын да жеп, тамақтануын қалемпир, помидор және авокадомен толықтырды. Ежелгі Қытайда күріш оңтүстіктегі негізгі дақыл, ал солтүстікте бидай, соңғысы кнедликтер, лапшалар мен пирожныйлар болды. Оларға қоса жейтін көкөністердің қатарына ямс, соя, бұршақ, репа, жазғы пияз және сарымсақ жатады. Ежелгі мысырлықтардың тамақтануының негізі нан болды, көбінесе тістерін кеміткен құммен ластанған. Ет - сән-салтанат, ал балық одан да мол болатын. Оларға көкөністердің әртүрлі түрлерін қосады, соның ішінде көк шүйек, бұршақ, аққу, пияз, пирожный, сарымсақ, қайың және салат. Ежелгі Римде қалың қамырды бидай немесе бұршақпен, жасыл көкөністермен, бірақ аз етпен жасайтын, ал балық бағаланбаған. Римдіктер бұршақ, бұршақ, пияз және репа өсіріп, тамырдың орнына қызылшаның жапырағын жеген.
Ұсыныстар
АҚШ-тың Азық-түлік жөніндегі нұсқаулығында күн сайын жеміс-жидек пен көкөністерді 5-9 рет жеу ұсынылады. Тұтынылатын жалпы мөлшер жас пен жынысына байланысты өзгереді және әдетте тұтынылатын стандартты порциялардың көлеміне, сондай-ақ жалпы қоректік мазмұнына байланысты анықталады. Картоп негізінен крахмал өнімдерін өндіретіндіктен, есепке алынбайды. Көбінесе көкөністер мен көкөніс шырындарының бір порциясы жарты стаканға тең және оны шикі немесе пісірілген күйінде жеуге болады. Салат пен шпинат сияқты жапырақты көкөністер үшін бір порция әдетте бір толы стакан. Өнімнің әр түрін таңдаған жөн, өйткені ешқандай жеміс-жидек немесе көкөніс денсаулыққа қажетті барлық қоректік заттарды қамтамасыз етпейді. Халықаралық диеталық нұсқаулар USDA-ның нұсқауларына ұқсас. Мысалы, Жапонияда күніне 5-6 рет көкөніс жеу ұсынылады. Француздық ұсыныстарда да осындай нұсқаулар берілген. Үндістанда ересектерге арналған күнделікті ұсыным - күніне көкөніс.
Өсіру
Көкөністер ежелден-ақ адам баласының тамақтануының бір бөлігі болып келеді. Кейбір азықтар негізгі, ал көбісі қосымша азық-түлік болып табылады, олар тамаққа ерекше дәмімен әр түрлілік береді және сонымен бірге денсаулық үшін қажетті қоректік заттарды қосады. Кейбір көкөністер көпжылдық, бірақ көпшілігі бір жылдық және екі жылдық, әдетте егілгеннен немесе отырғызылғаннан кейін бір жыл ішінде жиналады. Өсімдіктерді өсіру үшін қандай жүйе қолданылмайтынына қарамастан, өсірудің барлық түрлері бірдей: топырақты еріту, арамшөптерді жою немесе көму, органикалық тыңайтқыштарды қосу; тұқым себу немесе жас өсімдіктерді отырғызу; арамшөптермен бәсекелестікті азайту, зиянкестерді бақылау және жеткілікті сумен қамтамасыз ету үшін өсіп жатқанда өсіріске қарау; дайын болған кезде өнімді жинау; өнімді сұрыптау, сақтау және сату немесе оны топырақтан жаңадан жеу. Жылы аймақтарда көкөніс өнімін климат, әсіресе жауын-шашынның мөлшері, ал жылы аймақтарда температура мен күннің ұзақтығы шектейді.
Жинақтау
Жасыл жемістерді жинағанда, олар су мен азық-түлік көзінен ажыратылады. Ол терлеуді жалғастырады және ылғалдылығын жоғалтады, бұл процесс жасыл жапырақты дақылдардың кеуюінде байқалады. Тамыр көкөністерін толық піскен кезде жинау олардың сақтау мерзімін жақсартады, бірақ бұл тамыр дақылдарын жерде қалдырып, ұзақ уақыт бойы жинау мүмкін. Егін жинау кезінде егіннің бүлінуін және көкжиегін азайту керек. Бақшада бірнеше күн бойы пияз мен сарымсақты кептіруге болады, ал картоп сияқты тамырлы дақылдар ыстық, ылғалды ортада қысқа уақыт пісіп-жетіледі, бұл уақытта жаралар емделеді, ал терінің қалыңдығы мен қатқылдануы. Сату немесе сақтау алдында зақымдалған өнімдерді алып тастау үшін сұрыптау және өнімнің сапасына, мөлшеріне, пісіп-жетілгендігіне және түсіне сәйкес таңдау қажет.
Сақтау
Барлық көкөністерді егіннен кейін дұрыс күтіп-ұстау пайдалы. Көкөністер мен тез бұзылатын тағамдардың көп бөлігі жинаудан кейін сақтау кезінде жоғалады. Бұл шығындар дамып келе жатқан елдерде 30-50 пайызға дейін жетуі мүмкін, онда салқын сақтаудың жеткілікті құрылғылары жоқ. Жоғалудың негізгі себептері ылғалдан, көбелектерден, микроорганизмдерден және зиянкестерден болатын бүлінулер. Сақтау қысқа мерзімді немесе ұзақ мерзімді болуы мүмкін. Көбінесе көкөністер тез бұзылады, сондықтан оларды бірнеше күн ғана сақтау нарықтағы ықшамдықты қамтамасыз етеді. Жапырақты көкөністерді сақтау кезінде олар ылғалдылығын жоғалтады, ал С витамині тез бұзылады. Картоп пен пияз сияқты кейбір өнімдердің сапасы жақсырақ сақталады және олар жоғары бағалар болған кезде сатылуы мүмкін, ал маркетинг маусымын ұзарту арқылы өнімнің жалпы көлемін ұлғайту мүмкін. Егер суық ыдыста сақтау мүмкін болмаса, өнімнің сапасы жоғары өнімдерді сақтау, ылғалдылық деңгейін жоғары ұстау және өнімдерді көлеңкеде сақтау басымдыққа ие. Асылгүл, баклажан, салат, қамыс, шпинат, картоп және қызанақ сияқты көкөністерді суық жерде сақтау өте пайдалы, өйткені өнімдің түріне байланысты оңтайлы температура. Электр энергиясын қажет етпейтін температураны бақылау технологиялары бар, мысалы, буландыру арқылы салқындату. Жеміс-жидектерді көмірқышқыл газының немесе оттегі деңгейінің жоғары деңгейі бар атмосферада сақтау микробтардың өсуін тежеп, сақтау мерзімін ұзартады. Көкөністер мен басқа да ауыл шаруашылығы өнімдерін иондаушы сәулемен сәулелендіру оларды микробтық инфекциялардан және жәндіктерден, сондай-ақ физикалық нашарлаудан сақтау үшін пайдаланылуы мүмкін. Ол азық-түліктің қасиеттерін айтарлықтай өзгертпей-ақ, сақтау мерзімін ұзарта алады.
Стандарттар
Халықаралық стандарттау ұйымы (ISO) өнімдер мен қызметтердің қауіпсіздігі, сенімділігі мен сапасының жоғары болуын қамтамасыз ету үшін халықаралық стандарттар белгілейді. Жеміс-жидек пен көкөністерге қатысты бірқатар ISO стандарттары бар. ISO 1991 1:1982 тізіміне көкөніс ретінде қолданылатын өсімдіктердің алпыс бір түрінің ботаникалық атаулары, сондай-ақ көкөністердің ағылшын, француз және орыс тілдеріндегі жалпы атаулары енгізілген. ISO 67.080.20 көкөністер мен олардың өнімдерін сақтау мен тасымалдауды қамтиды.