Кіріспе

Орыс ертегісі "Қышқар адам" - орыс ертегісі. Эндрю Лэнг оны "Кримсон ертегі кітабына" енгізді.

Қысқаша мазмұны

Патшаның екі қап рапс өсірген жері әр түн сайын өртке ұшырайды. Ақырында иттері бар қойшы аңшылықты жалғастырып, кінәлі "Қышқарды" ұстап алады. Патша оны қақпаққа қамап қояды. Шашты адам патшаның ұлына қатты жалбарынғандықтан, жас ханзада оны босатып жібереді. Сол үшін патша оның ұлын орманға алып барып өлтіруді, ал өкпе мен бауырын дәлел ретінде алып келуді бұйырады. Оны ұстап алған адам оны істей алмайды және оның орнына қарт ауру итті өлтіреді. Бала орманды аралап жүр. Көп жылдан кейін ол Шашты адамның тұратын үйіне келеді. Ол жеті жыл бойы сол жерде қалады, шаруадай еңбек етеді, бірақ саяхатқа шығатын жасқа жеткенше ешқашан шағымданбайды. Ол кетер алдында, Шашты адам балаға алтын алма (ол алтын таяқ пен алтын мүйізді ат бар), күміс алма (күміс таяқ пен гусарлар әскері бар) және мыс алма (мыс таяқ пен жаяу әскері бар) береді. Бала алғашқы алманы алып, сапарға шығады, ақырында алыс патшаға қызмет етуге уәде береді. Бірде патшаға (ол кішкентай әскерімен) өте күшті патша қастандық жасамақ. Бала екінші сиқырлы алмасын патшасына көмек көрсету үшін қолданады. Патшаның кіші қызы оған бір сақина береді, ол оны алып жүреді және әпкесі соғысқа берген қолжазбасының жартысын. Патшаның адамдары жауды қатты жеңіп, аман қалған екі адамға ғана оларды жіберген патшаға хабаршы ретінде қашып кетуіне рұқсат беріледі. Ханзада ең кіші қызға ғашық болып, оған мыс алманы береді. Принцесса оның кім екенін біліп алды, өйткені оның бөлмесі тексеріліп, жарты қолжазбасы табылды. Патша оның ерлік пен қаһармандыққа лайық батыр екенін білгенде, оған кіші қызымен үйленуге рұқсат береді.

Тарихы

Ертегі халықаралық Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ATU 502 типті ертегі ретінде "Жабайы адам көмекші ретінде" саналады: патша орманға бір жабайы адамды ұстап алады, бірақ оның ұлы, ханзада оны босатады; керісінше, жабайы адам оған көмектесуге келіседі; ханзада ақырында жабайы адамның көмегімен ханшайымға ие болады.

Нұсқалар

Бұл ертегі бүкіл Еуропаға белгілі, мысалы, темір Джон, Георгиан мен Мерлин, Геррино және жабайы адам. Еуропа, Азия және Африка елдерінде кең таралған нұсқасы, қандай да бір себеппен ханзада зұлымның қызметшісі болып, сол сияқты сыйлықтар алады және әңгіме осы нұсқадағыдай жалғасады; осындай әңгімелердің бірі - Сиқыршының аты.

Башқұрт халқы

"Златовласый егет" ("Алтын шашты егет") деген атпен жазылған башқұрт ертегісінде патшалық батпақтағы құпия шабуылдардан зардап шегеді, патшасы жауынгерлеріне тергеу жүргізуді бұйырады. Олар емші-дәрігер есімді қартты тұтқындап, түрмеге жапқан. Бір күні патшаның ұлы, ханзада, түрмеде қарттың сыбызғы ойнап жатқанын көріп, қатты қызығады. Қарт хан, егер ханзада кілтті тапса, оған түтікті беруге уәде береді. Ханзада анасынан кілтті алып, қартты босатқан. Ол қашып құтылып, патша оның әйеліне жазасын береді. Патша оны батпаққа айдады. Принц өмірінен қорқады, бірақ сол қартты кездестіреді, ол баланы батпақты қорасына алып кетеді. Бір күні ол баланы саздықтағы сиқырлы құдыққа апарады, содан кейін оған суға түсуді айтады; ханзада солай істейді және оның шашы алтынға айналады. Бір жылдан кейін қарт жігіт ханзадаға күш-қуатты арттыратын дәрі-дәрмектер береді де, одан бағбан болғысы келетінін сұрайды. Принц келіседі және қарт жігіт оны патшаның сарайына алып кетеді, сондықтан ол бұрынғысымен бірге бағбан болып жұмыс істей алады. Екінші патша оны жалдап алады, ал ханзада бақшаға алма ағаштарын отырғызады. Патшаның үш қызы, ханшайымдар, бағбандарға кезекпен азық-түлік әкеледі. Бірде үшінші ханшайым оларға тамақ алып келеді де, алтын шаштысына ғашық болады. Біраз уақыттан кейін екінші патша кім ең батыл эгет болатынын дәлелдесе, сол ханшайымға үйленеді деп жариялайды. Алтын шашты бағбан батпақтағы ескі емшіге барып, ең жас ханшайымның қолын алуға батыл эгет жасауды сұрайды. Қарт патша оған күш дарынын құйып, патшалыққа қайта оралады. Келесі күні патша егет, салт атты және салт аттылардың көпшілігін жинап, үлкен қызына көпшілікке алтын алма тастауға бұйрық береді. Батырлар алманы алу үшін бір-бірімен күреседі, ал бағбан оны өзіне алады, бірақ кішісін қалағандықтан, оны басқа адамға лақтырады. Ортасы, сосын кішісі. Бағбан оны ұстап алады да, халықтың мақұлдауымен үшінші ханшайымына үйленеді. Кейіннен, баубақшашы, қайын атасынан кейін патша болған, өзінің ата-анасына, батпақта тасталып кеткеннен кейін аман қалғанын айтып хат жазады.