Кіріспе

1831 жылғы Александр Пушкин ертегісі "Царь Салтан, оның ұлы, атақты және күшті батыр князь Гвидон Салтанович және әдемі Лебедь ханшайымы туралы" ("Сказка о царе Салтане, о сыне его славном и могучем богатыре князе Гвидоне Салтановиче и о прекрасной царевне Лебеди") – Александр Пушкиннің 1831 жылы жазған өлеңмен жазылған ертегісі. Халық ертегісі ретінде ол Арне-Томпсон жүйесінде 707-ші типке, "Үш алтын бала" деп жіктеледі, себебі ол "Билейтін су", "Ән салатын алма" және "Сөйлейтін құс" ертегілерінің бір түрі болып табылады. Осыған ұқсас әңгімелер Шығыс славян елдерінде және Балтық тілдерінде де кездеседі.

Қысқаша мазмұны

Бұл әңгіме үш әйел бауырластың оқиғасы. Ең кішісі патша Салтан (Салтан) тарапынан әйелі ретінде таңдалады. Ол қалған екі әйелге патшалық аспаздық пен тоқымашылық қызметін тапсырады. Олар кіші әпкелеріне қызғанышпен қарайды. Патша соғысқа аттанғанда, патшайым Гвидонды (Гвидон) дүниеге әкеледі. Ағалы-інілі қыздар патшайымды баласымен бірге бөшкеге тығып, теңізге лақтырып жібереді. Теңіз оларды аяп, алыс Буян аралына тастап кетеді. Ұл бөшкеде жүріп тез өсіп, аң аулауға шығады. Ол сиқырлы аққуды желкенқұстан құтқарады. Аққу ханзада Гвидон билік ететін қала құрып береді. Саудагерлер Салтан патшаның сарайына жол тартқанда, осы қалаға таңсынып, патшаға хабарлайды. Гвидон үйін сағынып, аққу оны масаға айналдырып көмектеседі. Осы түрде ол патша сарайына барады. Ордада ортаңғы әпкесі саудагердің Буян қаласы туралы айтқанын мазақтап, одан да әдемі бір көрініс туралы баяндайды: еменде ән салып, алтын қабығы мен зөмірді ядросы бар жаңғақтарды қақпалап сындыратын сойылман бар екен. Гвидон маса ретінде әпкесіне көзін шағып, қашып кетеді. Патшалығына оралғанда, аққу Гвидонға сиқырлы сойылманды сыйлайды. Бірақ ол үйін сағынуын тоқтатпайды, сондықтан аққу оны тағы да өзгертіп, бұл жолы шыбынға айналдырады. Осы түрде ханзада Гвидон тағы да Салтанның сарайына келіп, үлкен әпкесінің саудагерлерге 33 батырдан тұратын, Черномор бастаған әскердің теңізде жүріп жатқанын айтқанын естиді. Гвидон үлкен әпкесіне көзін шағып, Буянға қашып кетеді. Ол аққуға 33 "теңіз батыры" туралы хабарлайды, ал аққу олардың өзінің бауырлары екенін айтады. Олар теңізден шығып, Гвидонның қаласын қорғауға ант етеді де, жоғалып кетеді. Үшінші рет ханзада қоңызға айналып, әкесінің сарайына ұшып барады. Сол жерде анасы саудагерлерге таңертең күнді, түнде айды сөндіретін, шашында жартылай ай мен жұлдызы бар, маңдайында жұлдыз жарқыраған әдемі ханшайым туралы айтады. Гвидон оның мұрнын шағып, Буянға ұшып кетеді. Буянға қайтып келгенде, ол жар жолдасы болмағандықтан көңілі құлазып, зар жылайды. Аққу себебін сұрайды, ал Гвидон анасы сипаттаған әдемі ханшайым туралы айтады. Аққу оған қызды тауып беретініне уәде береді де, ертең күте тұруға шақырады. Ертесіне аққу өзінің анасы сипаттаған ханшайым екенін көрсетеді және адам кейпіне енеді. Гвидон оны анасына алып барып, қалыңдығы ретінде таныстырады. Анасы оларға бата береді, ал олар үйленеді.

Әңгіменің соңында саудагерлер патша Салтанның сарайына барады және олардың әңгімесіне таңсынып, әпкелері мен қарындасының қарсылығына қарамастан, осы аңызға толы арал патшалығына бірден баруды шешеді. Олар мен сарай Буянға аттанады, ал Гвидон оларды құшақ жайып қарсы алады. Ханзада Салтанды жоғалған патшайымымен, Гвидонның анасымен таныстырады және оның отбасының айла-амалын ашады. Ол ұлы мен келінін тауып алғанына қатты қуанады.

Аударма

Бұл ертегі американдық журналист Пост Уилердің "Русские чудеса" (1917) кітабында проза түрінде баяндалған. Ал Луи Зеликофф оны "Александр Пушкиннің ертегілері" ("Алтын әтеш" және "Патша Салтанның ертегісі") (1981) кітабында өлеңмен аударған.

Тарихы

Пушкин жазған өлеңдік ертегі болғанымен, бұл ертегі Шығыс славян халық ертегілерінің жіктелуінде (СУС) SUS 707, "Чудесные дети" ("Ғажайып балалар") түрі ретінде жіктеледі. Шығыс славян жіктелуі халықаралық Аарне-Томпсон-Утер индексінде ATU 707, "Үш алтын бала" түріне сәйкес келеді. Бұл ATU 707 түрінің ресейлік және Шығыс Еуропа ғылымдарындағы стандартты түрі болып табылады.

Нысандар

Орыс ертегілер жинақтары көптеген әңгімелердегі қарсы кейіпкер ретінде славян халық ауыз әдебиетінің сиқыршысы Баба Яганың бар екенін көрсетеді. Орыс ғалымы Т. В. Зуева бұл үлгі Киев Русі дәуірінде қалыптасқан болуы керек деп санайды, себебі сол кезде қарқынды өзен арқылы сауда желісі дамыды. Осы "Шығыс славян үлгісі" шетелдік саудагерлер мен керуендердің маңызды рөл атқаруын көрсетеді. Ол сонымен қатар, керемет нәрселерге толы ерекше аралдың да осы үлгіде кездесетінін айтады.

"Шығыс славян" редакциясы

XIX ғасырдың аяғындағы мақалада орыс этнографы Григорий Потанин орыс ертегілерінің келесі сипаттамалары бар топтарын анықтады: үш қарындас үлкен жетістіктері туралы мақтанады, ең кішісі – керемет балаларды туғаны туралы; патша оны үйлендіріп, өзінің ханымы етеді; үлкен қарындастары немерелерін жануарлармен ауыстырады, ал ханымы ұлымен бірге теңізге лақтырылады; ана мен бала аман қалады, ал ұлы таңғажайып және керемет заттарды іздейді; ертегінің соңында алдау ашылып, ханымының қарындастары жазаланады. Revue d'ethnographie et de sociologie журналында жарияланған мақалалар сериясында француз ғалымы Гедеон Хуэ "Қызған қарындастар" әңгімесінің бірнеше нұсқасын, анасы және ұлы теңізге лақтырылған түрлерін анықтады. Ол бұл топты "славян нұсқасы" деп атады және бұл форматтың орыс көшпенділері арқылы "Сібірге енгенін" айтты. Фольклор зерттеушісі Кристин Голдберг осы аңыздың үш негізгі түрін анықтайды: "Еуропа бойынша" кездесетін, үш сиқырлы затты іздейтін нұсқа (Су билейді, Ән салатын алма және Сөйлейтін құс); "Шығыс славян түрі", онда ана мен ұлын шелекке тастайды, ал кейіннен ұлдары сарай салады; және үшінші нұсқа, онда ұлдары жерленеді және ағаштардан жануарларға, содан кейін адамдарға айналады. Орыс ғалымы Т. В. Зуеваның айтуынша, "The Miraculous Children" әңгімесінің "басты шығыс славян нұсқасында" үшінші әйел бірнеше балаға жүкті болады; кейіннен ол бір ұлымен бірге теңізге лақтырылады, олар теңіздің ортасындағы ғажайып аралда пана табады.

Ана сүтін қолдану арқылы бауырларды құтқару

Француз салыстырмашысы Эммануэль Косквин 1922 жылғы мақаласында "Қызған әпкелер" ("Les soeurs jalouses") ертегісінің кейбір белорус нұсқаларында үшінші әпкенің жалғыз ұлы жоғалған ағаларын тауып, олардың ана сүті арқылы араласып, туыс екенін анықтайтынын айтқан. Осындай сюжет Финляндияның Ингерманланд аймағынан алынған нұсқасында кездеседі, ол "Finnische und Estnische Volksmärchen" ("Аға мен апа, және патшаның алтын шашты ұлдары") жинағында жарияланған. Анасы ерекше қасиеттері бар алты ұл туады, оларды қартайған емілжан шайтанға сатады. Кейін олардың кіші інісі шайтанның мекеніне барып, ағаларын босатуға жетеді. Басқа нұсқаларда, батырдың жоғалған ағалары жануарға айналдырылып қарғысқа ұшырайды, бірақ оларды ана сүтін ішу арқылы құтқаруға болады. Орыс ғалымы Т. В. Зуева ана сүтінің трансформацияны кері қайтарудың кілті ретінде қолданылуын ежелгі сенімдермен – оның қарғысты жою қабілетімен түсіндіреді. Орыс профессоры Хемлет Татьяна Юрьевна бұл ертегі түрінің Шығыс славян, скандинавия және Балтық нұсқаларында кездесетінін айтады, алайда орыс фольклорисі Бараг, Лев Григорьевич бұл мотивтің Шығыс славян фольклорына тән екенін, оның 707 типті ертегілермен байланысы міндетті емес екенін мәлімдейді.

Мифологиялық ұқсастықтар

Бұл "славян" әңгімесі (ана мен бала немесе балалар сандыққа тасталады) грек мифологиясындағы батырлар мен құдайлардың тууы туралы әңгімелерде кездесетін "Жүзбелі сандық" мотивін еске түсіреді. Бұл мотив сонымен қатар Бреттон аңызында әулие Будок пен оның анасы Азенордың тарихында да бар: Азенор күйеуі оны қорапқа салып теңізге тастағанда жүкті болған, бірақ бір періште оны қауіпсіз жерге жеткізіп, ол болашақ Бреттон әулиесі Будокты дүниеге әкелді.

Орталық Азиялық параллельдер

Профессор Марат Нұрмұхамедовтың Пушкиннің өлең ертегісіне арналған зерттеуінен кейін профессор Карл Райхл (ky) түркілік қарақалпақтардан тараған "Шариар" дастанының (Орта Азия ауызша эпостық поэзиясының бір түрі) "қарнында жала қойған әйел" ертегісінің түрімен және одан да нақтырақ "Салтан патшаның ертегісімен" тығыз байланысты екенін айтады.

Тарату

Орыс фольклоршысы Бараг Лев Григорьевич бұл форматтың шығыс славяндар арасында таралуын Пушкиннің өлеңделген ертегісінің танымалдылығына байланысты деп санайды. Андреас Джонс Пушкиннің туындылары ауызша беріліп келген нұсқалардан шабыттанған болуы мүмкін, бірақ оның жұмысы кейін ауызша дәстүрден жиналған ертегілерге де әсер еткенін мойындайды. Профессор Джек Хейнидің мәлімдемесінше, осы ертегі түрінің Ресейде 78 нұсқасы, ал Беларусьте 30 нұсқасы тіркелген. Украинада профессор Николай Андреевтің бұрынғы талдауында "Таңғажайып балалар" типіндегі 11 мен 15 нұсқа аралығында кездесетін. Ал кейіннен Хани 23 нұсқаны анықтады. Бұл ертегіде Катерина Сатерима – ең кіші ханшайым, ол Буржат патшасына үйленуге және оған екі ұл тууға уәде береді: олардың қолдары шынтаққа дейін алтыннан, аяқтары тізеге дейін күмістен, ал шаштарында інжу-маржан болады. Ханшайым мен оның екі ұлы бір бөшкеге салынып теңізге тасталады. Осы еңбекте тағы бір нұсқа жиналған: «Сказка о Труде королевне» («Принцесса Труда туралы әңгіме»), онда патша мен патшайым болжамгермен кеңесіп, қыздары таңғажайып балаларды дүниеге әкеледі деген болжамды біледі: ол үш жүктілікте тоғыз ұл тууы керек, олардың әрқайсысының қолдары шынтаққа дейін алтыннан, аяқтары тізеге дейін күмістен, шаштарында інжу-маржан, ал жанында жарқыраған ай, мойнының артында қызыл күн болады. Бұл болжам көрші патшаның қызығушылығын оятып, ол ханшайымға үйленіп, таңғажайып балалардың әкесі болуды қалайды. Орыс тіліндегі «Сказки моего дедушки» (1820) жинағында «Сказка о говорящей птице, поющем дереве и золо[то] желтой воде» («Сөйлейтін құс, ән салатын ағаш және алтын сары су туралы әңгіме») деп аталатын нұсқа жазылған.

Ресей

Орыс фольклоршысы Александр Афанасьев жеті нұсқаны жинады, олар екі түрге бөлінеді: Алтын бұзаулары мен күміс қолдары бар балалар (түсінірек аударғанда: Тізеге дейін алтын, шынтаққа дейін күміс) және Әнші ағаш пен Сөйлейтін құс. Оның екі ертегісі ағылшын тіліне аударылған: Әнші ағаш пен Сөйлейтін құс және Зұлым әпкелер. Кейінгі нұсқада балалар денелерінде астральдық мотивтері бар үш ұл, бірақ ғажайып заттарды іздеу жоқ. Орыс тіліндегі тағы бір нұсқасы "Ағасы келін іздеп жүр" форматына сәйкес келеді. Бұл әңгімені орыс фольклоршысы Худяков Иван Александрович жинаған "Иван Царевич и Марья Жолтый Цвет" немесе "Иван Царевич және Мария Сары Гүл" деген атаумен, патшайымды туған балалары иттің баласы екеніне айыптап, патша сарайынан қуады. Шын мәнінде, оның егіз балалары (бір ұл мен бір қыз) борышпен теңізге тасталып, бір шамамен табылды. Олар ересек болғаннан кейін, әпкелері ағаларын патшаның тойында сөйлейтін құс ретінде әрекет ететін Сары Гүлді іздеуге жібереді. Осы ертегінің бір түрі Шығыс Сібірдегі "Приангарье" (Иркутск облысы) деп аталады. Батыс Двинада (Даугава) жиналған "Каровушка Бялонюшка" ертегісінде өгей қыз "үш есе үш бала" тууға уәде береді, олардың барлығы алтын қол, күміс аяқ және бастарында жұлдыздар болады. Кейіннен оның өгей анасы патшаға қызының талап-тілектерін жоққа шығарып, оған алыс патшалықтағы ғажап нәрселер туралы айтады. Бұл ертегі Пушкиннің "Царь Салтан" романымен, солтүстік-батыс Ресейдің басқа нұсқаларымен байланысты. Орыс этнографы Григорий Потанин Романов жинаған "Сын Хоробор" ("Хоробор Ұлы") туралы нұсқаның қорытындысын берді: бір патшаның үш қызы бар, екіншісінің жалғыз ұлы бар, ол кіші қарындасына үйленгісі келеді. Қалған екеуі оны таң қалдыруға тырысады, тоқу қабілеттерін (бір ғана талшықтан 30 жейде тігу) және тамақ пісіру (бір аз бидаймен 30 пирог жасау) қабілеттерін мақтан тұтады, бірақ ол үшіншіге үйленуді талап етеді, ол оған 30 ұл және "Хоробор" деп аталатын ұл туғызатынын уәде етеді, барлығы алдыңғы жағында жұлдыз, артқы жағында ай, белге дейін алтын және тізеге дейін күміс. Апалы-сіңлілілер 30 ұлын жануарларға ауыстырады, ханзаданың хаттарын алмасады және патшайым мен Хороборды борышпен теңізге тастау туралы жалған бұйрық жазады. Хоробор (немесе Хиробор) ботқаның қауіпсіз жерге жетуі үшін құдайға дұға етеді. Ол анасымен бірге аралда сарай салады, оған саудагерлер келеді. Хоробор саудагерлерге сестердің ерекше талаптары бойынша оның тыңшысы ретінде қызмет ететін мысықты береді. Потанин берген тағы бір нұсқаны Адрианов Бийскте жинаған: патша үш қарындастың әңгімелерін тыңдайды және ең кішісіне үйленеді, ол үш алтын қолды ұлға сыйлауға уәде береді. Алайда, Ягишна есімді әйел балаларды мысық, ит және "короста" үшін алмастырады. Патшаша мен үш жануарды борышпен теңізге лақтырады. Мысық, ит және короста Ягишнаға тыңдап, құдықта жасырылған үш алтын қолды жігіт туралы айтып, оларды құтқарады. А. А. Макаренконың "О царевне и её трех сыновьях" ("Царевна мен оның үш баласы") атты еңбегінде екі қыз - шаруа қызы және Баба Яга қызы патшаға үйленуге не істеу керектігі туралы әңгімелейді. Қыз үш ұлға босануға уәде береді: біреуі күміс аяқты, екіншісі алтын аяқты, ал үшіншісі алдыңғы жағында қызыл күн, мойнында жарқын ай және шашымен жұлдыздар. Патша оған үйленеді. Ұлдарды босандыруға жақын (бірінен соң бірі үш жүктілік), Баба Яга патшайымның акушері болып табылады. Әр ұл туылғаннан кейін, ол оларды күшік, мысық және ағаш блогымен алмастырады. Патшаша жануарлар мен нысанмен бірге теңізге лақтырылады, олар жағалауға жеткенше. Құс күшігі мен мысықшасы патшайымның көмекшісі болып, дуа ағашында отырған үш ұлын құтқарады. Тағы бір ертегі 1957 жылы Мурманск облысы Терский ауданындағы Елизавета Ивановна Сидорова есімді 70 жастағы кассирден Дмитрий М. Балашов жинаған. "Девять богатырей по колен ноги в золоте, по локоть руки в серебре" ("Тізелеріне дейін алтын, шынтақтарына дейін күміс тоғыз батыр") ертегісінде қыз 9 ұл тууға уәде береді, олардың қолы күміс, аяғы алтын, ал бастары мен шаштарында күн, ай, жұлдыздар және "таң" болады. Яга-баба есімді сиқыршы балалардың орнына жануарлар мен басқа да нәрселерді патшаны алдауға арнады. Патшаны жануарлармен бірге теңізге лақтырады, олар оған көмекші болады. Яга-баба үшінші рет келгенде патшаға патшайым айтып кеткендей тоғыз ұл бар жер туралы айтқанда, жануарлар оларды құтқаруға шешім қабылдайды. А. В. Чупровтың "Федор царевич, Иван царевич и их оклеветанная мать" ("Федор Царевич, Иван Царевич және олардың жала жапқан анасы") атты еңбегінде патша үш қызметшінің қасында өтеді және олардың шеберліктері туралы сұрайды: біріншісі жібекпен жұмыс істей аламын дейді, екіншісі пісіріп, тамақ дайындай аламын дейді, ал үшіншісі оған үйленген әркімге екі ұл туғызатынын айтады, біреуі қолы алтынмен, аяғы күміспен жабылған, алдында күн, бүйірінде жұлдыздар және артында ай, екіншісі қолы алтын түсті, аяғы күміс түсті. Патша үшінші қызметшіні әйелі ретінде алады. Патшайым патшаға жеткізілуге тиіс хат жазады, бірақ елші жуынатын жерде тоқтап, мазмұны өзгертіліп, патшаға оның әйелі екі күшік туғанын айтады. Балалар крещениеден өтеді және Федор мен Иван деп аталады. Иван басқа патшаға беріледі, ал анасы Федормен бірге борышпен теңізге тасталады; екеуі де Буянға жағалай жетеді. Федор кемедегі саудагерлермен байланыс жасауға тырысады. Федор әкесінің патшалығына жетеді және таңғажайып көріністер туралы әңгімелерді естиді: ағаштағы ертегілерді айтатын сұңқар және алыс патшалықтағы оның інісі Иванға ұқсайтын жас жігіт. Федор сиқырлы кілемді ұрлайды, Иванды құтқарады және інісімен, ханшайыммен және қарт әйелмен бірге Буянға қайтады. Бұл ертегі 707-ші типке де жатқызылды, осылайша орыс ертегісі "Царь Салтанмен" байланысты. Худяков жинаған "Der weise Iwan" ("Ақылды Иван") атты ертегіде Иван Царевич, патшаның ұлы, патша мен оның үш қызына барады. Олардың әңгімесін тыңдайды: үлкен қарындасы патша ұлы үшін бір талдан шалбар мен көйлек тігуге уәде береді, ортаншысы оны бір орам жіппен тігуге уәде береді, ал кішісі оған алты ұл туғызатынын, жетіншісін "ақылды Иван" деп атайтынын және олардың барлығының шынтаққа дейін алтын, тізеге дейін күміс және шаштарында инжур болады деп уәде береді. Патша ұлы кіші қарындасына үйленеді, үлкен қарындастары қызғанышпен қарап тұрады. Иван Царевич соғысқа кеткенде, қызғанышпен қараған қарындастары бір сиқыршымен бірігіп, патшайымды жала жапқандықтан, балалар туғаннан кейін оларды жануарлармен алмастырады. Үшінші жүктіліктен кейін патшайым мен оның ұлы, ақылды Иван, борышпен теңізге тасталады. Борыш аралға жағалай жетеді және олар онда тұрады. Кейінірек саудагерлер аралға келеді және кейін Иван Царевич сарайына барып, олар көрген таңғажайып көріністер туралы айтады: экзотикалық мысықтар (соқырлар мен күзендер); қызғанышпен қараған қарындастарының тәтесінің бағынан ән салатын құстар; және қолы алтын, аяғы күміс және шаштарында инжур бар алты ұл. Ақылды Иван анасына қайтады және одан алты тоқаш пісіруін сұрайды. Ақылды Иван сиқыршының үйіне ұшып барып, бауырларын құтқарады. Солтүстік Ресейдегі "По колена ноги в золоте..." ("Тізелеріне дейін алтын аяқ...") атты ертегіде...

Беларусь

Ресей фольклорисі Бараг, Лев Григорьевич, белорус халық аңыздарын жүйелі зерттеуде 707-ші типтегі аңызды белорус "Дзівосныя дзеці" деп атады: патша үш қарындастың әңгімелерін естиді, кішісі керемет балаларды тууға уәде береді; ол үшінші қарындасқа үйленеді, оның балаларын үлкен әпкелері немесе бір әйел жануарларға ауыстырады; үшінші қарындас және оның балалары теңізге бочкада тасталады; олар аман қалады және оның ұлы патшалық құрып, ағаларын құтқарады. Бараг Пушкиннің "Царь Салтан" шығармасын да белорус үлгісіне ұқсас деп атаған. Этнограф және фольклоршы Романов, Евдоким Романович "Дуб Дорохвей" ("Дорохвей дубы") (fr) атты әңгімені жинақтады, ол "Белорусский Сборник" ("Белорус жинағы") жинағында жарияланды. Бұл әңгіменің ішінде жесір қалған қарт адам басқа әйелге үйленеді, ол өзінің үш қызын жек көреді және күйеуіне оларды жоюды бұйырады. Қарт жігіт оларды батпаққа алып барып, қыздарды сол жерде тастап кетеді. Олар әкелерінің қасында жоқ екенін байқап, бір қарағайдың астына жасырынып, өз жағдайларына қайғырып жылай бастайды. Олардың көз жасы өзенге айналады. Патша өзенді көріп, қызметшілеріне оның қайнар көзін табуға бұйырады. Олар үш қызды тауып, патшаға алып келеді, ол олардың шығу тегі туралы сұрайды: олар үйден қуылған дейді. Патша әр қыздан не істей алатынын сұрайды, ал кішісі 12 ұл тудыратынын айтады, олардың аяқтары алтын, белдері күміс, маңдайда ай және мойындағы кішкентай жұлдыз болады. Патша үшінші әйелді таңдап алады, ол 12 ұлға әкеледі. Апалы-сіңлілі хатты жалғанға айналдырып, оның жануарларды туғанын және оны бочкамен теңізге лақтырып тастау керектігін айтады. Оның он бір ұлын былғары қапқа салып, теңізге лақтырады, бірақ олар Дорохвей дуалы орналасқан аралға шығады. Қайыңның қуысы бар, сондықтан олар осында мекендейді. Осы уақытта анасы мен оның 12-ші ұлы бочкада теңізге лақтырылады, бірақ басқа аралда жағаға жеткенде бочканы тастап кетеді. Ұл анасының сүтімен торт пісіруді сұрайды. Бауырлары қайтадан қосылғаннан кейін, ұлы өзінің әпкелеріне тыңдау үшін жәндікке айналады және олардың бірі, Kot Baioun және кереметтер патшалығы туралы әңгімелерді тыңдайды. Әңгіме неміс тіліне Die Eiche Dorochvej ("Дорохвей дубы") деп аударылды және ATU 707 типті аңыз ретінде жіктелді, бірақ ол Шығыс славяндар арасында пайда болған және "Царь Салтан" арқасында кеңінен танымал болған әңгіменің бір түріне жатады. Этнограф Евдоким Романов Барановскийдегі шаруаның әңгімесіне негізделген тағы бір әңгімені сол жинақта жариялады. "Гвидон Самихлёнавич" ("Гвидон Самихленавич") деп аталатын бұл ертегіде қарт жұптың он екі ұлы мен он екі қызы бар. Бір күні олардың барлық ұлдары мен тоғыз қызы үйленіп, үш қызын күйеуге шығармайды: Арина, Агата Салихвата Премудрая және Настасия Прикрасья Димионавна. Олардың әрқайсысы ата-аналарының батасын сұрайды: Арина ине мен жіп үшін, Агата бір жүзім дән үшін, ал Настасия - күн алдыңғы жағында, ай мойынның артқы жағында, күміс аяқ, алтын қол және бүкіл денелері жұлдыздармен он бес боғатты ұлды тууға бата беру үшін. Олар үйден шығып, асыл тастармен әшекейленген көйлектерін шешіп, әтеш тәрізді болып теңізге шомылады. Көп ұзамай патша Гвидон Самихленавич шапандарды тауып, жасырып қояды. Қыздар теңізден шығып, киімдерін іздеп жүр. Патша Гидон пайда болады және киімдерді қайтаруға келіседі және олардың қабілеттері туралы сұрайды: Арина оның барлық киімдерін бір ине мен жіппен тігуге болатынын, Агата оны бір ғана сұлы бидаймен тамақтандыруға болатынын, ал Настасия оған астральдық туылған белгілері бар он бес ұл әкелетінін айтады. Гвидон патша Настасьяны әйел ретінде таңдап алады және оған үйленеді, сонымен қатар оның үлкен әпкелерін әскерін киіммен және тамақпен қамтамасыз етуге алады. Уақыт өте келе Настасия бірінші балаға бес ұлға жүкті болады, ал патша Гвидон патша Шкарлупинге қарсы соғысуға кетуге мәжбүр болады. Ол жоқ кезде Арина немерелерін туғаннан кейін бір бочкаға салып, суға құяды да, орнына бес шөпшекті қояды. Келесі жүктілік кезінде де солай болады: патша Гвидон жау патшалармен (екінші рет - патша Шкарлыхайущи, үшінші рет - Хведар Тирин Бирдибянович) соғысуға кетеді, оның әйелі жүкті болып, бес ұл тудырады; оның үлкен әпкесі Арина ұлдарды бочкаға салып теңізге лақтырып, оларды жануарларға (екінші рет - иттер, үшінші рет - мысықтар) ауыстырады. Үшінші жүктілікте Арина әпкесі патшайым Настасьяны жалғыз қалған ұлы Иван Гвидононичпен қалдырады, ал қалған төртеуін теңізге лақтырады. Патша Гвидон үйіне оралады және ...

Украина

Украиналық "Песинський, жабинський, сухинський і золотокудрії сини цариці" ("Песинский, Жабинский, Сухинский және патшайымның алтын шашты ұлдары") ертегісінде үш қарындас өзенде киім жуып жатқанда, алыстан қайық жүргізіп келе жатқан бір адамды көреді. Ең үлкені: "Бұл Құдай болса керек, егер олай болса, Ол мені қабыл алсын, себебі мен бір нанмен көптеген адамдарды тойдыра аламын". Екіншісі, ол ханзада болуы мүмкін дейді, сондықтан оны өзімен алып кетуін тілейді, өйткені ол бір жіптен бүкіл әскерге киім тоқи алады. Үшіншісі оны патша деп таниды және олар үйленгеннен кейін алтын шашты он екі ұл туғызатынын уәделейді. Қыз бала дүниеге келген соң, ескі акушер балаларды алып, құдыққа лақтырады да, олардың орнына ит, бақа және жалаңаяқ қозыны қояды. Үшінші бала туғаннан кейін патша кеңесшілерімен ақылдасады, олар патшайымды және оның жануар балаларын баррельге салып теңізге тастауға кеңес береді. Баррель бір аралға жағалайды, ал үш жануар қамал және құрлыққа дейінгі шыны көпір салады. Кейбір теңізшілер аралға келгенде, патшаға аралдағы ерекше көріністер туралы хабарлайды. Бірақ ескі акушер олардың сөзін бөліп, басқа жерде одан да керемет нәрсе бар екенін айтады. Песинский, Жабинский және Сухинский тыңдап тұрғандарын тыңдайды және осы заттарды әкеліп өз аралына жеткізу үшін қашып кетеді. Соңында акушер құдықта үш алтын шашты ұл бар екенін айтады, оларды Песинский, Жабинский және Сухинский құтқарады. Сол теңізшілер таңғажайып аралға қайта келеді (бұл жолы патшаның нағыз ұлдары бар) және тапқандарын патшаға хабарлайды, ол шындықты біліп, акушерді жазалауға бұйрық береді. Ғалымдардың пікірінше, профессор Лев Григоревич Бараг бұл сюжет (иттің жамандалған анаға қажетті заттарды табуға көмектесуі) 707-ші түрдегі ертегілерде тек Украина, Ресей, Башқортостан және Тывада ғана кездеседі. Фольклоршы Мыкола Сумцов жинақтаған "Завистливая жена" ("Көшіргіш әйел") атты ертегіде, қыз маңдайында алтын жұлдыз, кіндігінде ай бейнеленген ұл туғызатынын уәделейді. Оны қарындасы қуалайды. Украиналық фольклоршы жинаған Оңтүстік орыс (украин) нұсқасында "Богатырь з бочки" ("Бөшкедегі батыр") аталатын батыр анасымен бірге теңізге тасталғаннан кейін, жалған патшайым сипаттаған заттарды іздеп тыңдайды: тізбекпен жүретін мысық, сиқырлы шіркеудің жанындағы алтын көпір және сүт өндіретін тас диірмен, алтын қолдары бар сегіз қарақұс. Балтық немісі ғалымы Уолтер Андерсон Одессадағы студенттерден жинаған, бірақ қолжазбасы жоғалып кеткен Аль. Маркевичтің нұсқасын тапқан. Бірақ Андерсон әңгіменің мазмұнын қайта құруға үміттенді: Иван Царевич үш қарындастың некеге қатысты тілектері туралы әңгімелескенін естиді: үшеуі де Иван Царевичке үйленгісі келеді, бірақ үлкені оған жібек көйлек тігуді қалайды; ортаңғысы ақ тігісі бар көйлек, ал кішісі оған үш ұл туғызатынын уәделейді, біріншісі маңдайында Күн, екіншісі Ай, үшіншісі жұлдыздармен. Иван Царевич үшінші қарындасқа үйленеді және ол үш жүктіліктің нәтижесінде керемет балаларға уәде бергендей болады, бірақ қызғанышпен толған қарындастары сәбилерді иттің баласы, мысық және қалыпты ұлмен ауыстырады. Иван Царевич әйелі мен ұлын баррельге салып, суға тастауға бұйрық береді. Баррельдің ішінде қалыпты бала тез өсіп, өзінің сиқырлы күшімен оларды аралға жеткізіп, аман-есен болуларын тілейді. Қарапайым бала патшайымның нағыз ұлдарын құтқарады. Иван Царевич әйелі мен балаларымен қайта қосылады және қарындастарын жазалайды.

Латвия

Латвия халық аңыздарының каталогына сәйкес, 707-ші типтегі "Үш алтын бала" аңызы Латвияда 4 түрлі редакциядағы Brīnuma bērni ("Ғажайып балалар") деп аталады. Оның алғашқы редакциясында ең көп оқиғалар тіркелген және ол "Царь Салтан" әңгімесіне ұқсас: патша үш қарындастың ең кішісіне үйленеді, себебі ол оған керемет қасиеттері бар көп бала тууға уәде береді, оның қарындастары балаларды жануарлармен ауыстырады, ал кішісі ұлының біреуімен бірге шелекке салып теңізге тасталады; жылдар өткен соң, оның ұлы қарындастары айтқан таңғажайып нәрселерді іздейді (билейтін және әңгіме айтатын мысық, және белгілі бір жерде пайда болатын еркек бауырлар тобы).

Литва

Профессор Бронислава Кербелитте айтуынша, осы ертегі түрінде 244 (екі жүз қырық төрт) литвалық нұсқа тіркелген, олар «Үш ерекше сәби» деген тақырып астында, басқа ертегі түрлерінен әсерленген және әсерленбеген күйінде кездеседі. Дегенмен, Литвадағы 39 нұсқа ғана патшаға сипатталған ерекше көріністер мен жануарларды іздеу туралы айтады. Кербелитте сондай-ақ, осы форматтағы көптеген литвалық нұсқаларында батырдың бауырларын құтқару үшін батырдың анасының сүтінен нан пісіру мотиві бар екенін атап өтеді. Фр. Рихтер жариялаған «Die drei Wünsche» («Үш тілек») атты нұсқасында үш қарындас кешке әңгімелесіп, тоқып отырады, ең кішісі патшаға адал, ең батыл ұл тілейді. Патша келіп, қарындастарды алып, кішісіне үйленеді. Оның ұлы туып, патшаның таңғалуына орай, өте жылдам өседі. Бір күні ол соғысқа аттанып, әйеліне ұлын майданға жіберу туралы хат жібереді. Патшаның қызғанышпен қараған әпкелері хатты ұстап алып, оның орнына әдемі киім киген бақаны жібереді. Патша ашуланып, әйелін суға тастау туралы жазбаша бұйрық береді. Апалы-сіңлілі әйелді ұлымен бірге теңізге лақтырып жібереді, бірақ олар бір аралға жағалайды. Принц қоянды түлкіден құтқарады. Принц қояннан соңғы оқиғалар туралы сұрайды. Кейіннен қоянның сиқыры ашылып, ол алтын көзді, күміс шашты ханшайымға айналады, және принцке үйленеді.

Заонежья

"Про Ивана царевича" ("Иван патша туралы") деп аталатын, 1982 жылы жазылған Заонежье ертегісінде үш қарындас моншада әңгімелеседі, ең кішісі алтын аяқтары, күміс қолдары және шаштарында інжу-маржандары бар тоғыз ұл туатынын айтады. Ол Иван Царевичке үйленеді. Иванға өз қызы, Әсем Настасияны үйлендіруді қалайтын Егібиха есімді жергілікті колдовщик жаңа патшайымның жемірілушісі болып, сегіз ұлын жануарларға ауыстырады. Соңғы ұлы мен анасы шелекке салып теңізге тасталады, олар аралға жағалайды. Бала күндер ішінде өсіп, анасынан сүтінен колубок пісіруін сұрайды. Ол ағаларын құтқарып, оларды аралға әкеледі. Соңында, ұлы арал мен құрлық арасында көпір пайда болып, жаңа үйлеріне қонақтар келсін дейді. Оның тілегі орындалғандай, қарт сақау әйел келіп, аралды аралап, кейін Иван Царевичке барып, оған бұл туралы хабарлайды.

Бейімделулер

1900 – Царь Салтан туралы әңгіме, Николай Римский-Корсаковтың операсы, онда танымал "Бамблбидің ұшуы" шығармасы кездеседі. 1943 – Царь Салтан туралы әңгіме, КСРО, Брумберг әпкелері түсірген дәстүрлі анимациялық фильм. 1966 – Царь Салтан туралы әңгіме, КСРО, Александр Птушко режиссерлік еткен көркем фильм. 1984 – Царь Салтан туралы әңгіме, КСРО, Иван Иванов-Вано мен Лев Мильчиннің режиссерлік еткен дәстүрлі анимациялық фильмі. 2012 жылы Малек Рама Лакхума мен Ханнибал Алхастың ассириялық арамей тіліндегі поэмасы, Пушкин ертегісіне еркін негізделген, Сан-Хосе, Калифорния (АҚШ) қаласында қойылды. Эдвин Эли музыкасын жазды, ол CD-де қолжетімді.