Кіріспе

Фортунат – 15-16 ғасырлардағы Еуропада кең таралған, көбінесе сиқырлы, шексіз әмиянмен байланыстырылатын аңыз кейіпкер туралы неміс прото-романы немесе кітапшасы. Романның сюжеті Еуропа, Азия, Америка және Африка бойынша ауыз әдебиетінің түрлі нұсқаларында да кездеседі және Халықаралық Арне-Томпсон-Утер индексінде ATU 566 – "Үш сиқырлы зат және тамаша жемістер" ертегісі ретінде жіктеледі.

Әңгіме

Бұл ертегі Фортунатус есімді жас жігіттің өмірін, салыстырмалы түрде белгісіздігінен бастап, атақ пен байлыққа жету жолындағы оқиғалары арқылы баяндайды, содан кейін оның екі ұлының өміріне көшеді. Әңгіме бойынша, Фортунатус Кипрдегі Фамагуста қаласында туған, ал бір күні орман ішінде Бақыт құдайымен кездесіп, одан қанша алса да толып тұратын әмиянды алған. Осы әмиянмен ол көптеген елдерді аралап, Қайыр қаласына келгенде сұлтанның қонағы болды. Сұлтан көрсеткен қазыналардың ішінде, киген адамды қалаған жеріне көліктіре алатын ескі бас киім болды. Фортунатус бұл бас киімді жасырын түрде иеленді және Кипрге оралып, зәулім өмір сүрді. Ол қайтыс болғаннан кейін әмиян мен бас киімді ұлдары Ампедо мен Андлосияға қалдырды, бірақ олар бір-біріне қызғанышпен қарады және ақылсыздықтары мен салғылықтарынан азап шекті. Мигель де Сервантестің "Дон Кихот" ертегісі сияқты, "Фортунатус" феодалдық әлемнің қазіргі заманғы, жаһанданған, капиталистік әлемге айналуын көрсететін ертегі. Бұл толыққанды нұсқаулық емес, бірақ оқырманға ой жеткізу үшін жазылған. Әңгіменің мәні айқын: адам баласы барлық байлықтан бұрын ақыл мен даналықты іздеуі керек. Ақыл-парасатсыз, байлықты қалай тапса да, жоғалту өте оңай.

Автор

Авторы белгісіз, бірақ ол 1396 – 1474/5 жылдары өмір сүрген Аугсбург саудагері, кеңесші, жылнамашы және саяхатшы Буркхард Цинк болуы мүмкін деген пікір бар. Оның Аугсбург жылнамасы 1368 – 1468 жылдарды қамтиды және төрт кітаптан тұрады. Олардың арасында үшінші кітабы – автобиографиясы ең жақсысы деп есептеледі, ал ол "Einblicke von seltener Eindringlichkeit in die Lebensrealität des SpätMA" ("Кейінгі орта ғасырдың өмір шындығына ерекше терең үңілу") деген тұжырымды ұсынады. Қазіргі кездегі ең сенімді болжам бойынша, баспагер Иоганнес Хейблердің өзі автор болған.

Нұсқалар

Фортунаттың неміс тіліндегі ең ерте белгілі басылымы 1509 жылы Аугсбургте жарық көрді, ал қазіргі неміс зерттеушілері оны түпнұсқа деп есептейді. Карл Симрок осы нұсқаны өзінің «Deutsche Volksbücher» (3 том, Франкфурт, 1846) кітабында қайта жариялады. 1530 жылы «Fortunatus von seinem Seckel und Wunschhütlein» атты басылым шықты. Француз, итальян, голланд және ағылшын тілдерінде одан да көптеген нұсқалар кездеседі. Бұл оқиғаны 1553 жылы Ханс Сакс, ал 1600 жылы Томас Деккер «Ескі Фортунатус» деп атап сахналады. Соңғысының комедиясы 1620 жылы «Englische Komodien und Tragodien» ағылшын тіліндегі неміс аудармасында жарияланды. Людвиг Тик аңызды «Фантаз» және Адельберт фон Шамиссо «Питер Шлемиль» шығармаларында пайдаланды, ал Людвиг Уланд «Фортунатус және оның ұлдары» атты аяқталмаған поэмасын қалдырды. XIX ғасырдың дін танушысы Иоганн Андреас Кристиан Лёр Фортунат оқиғасын негізге ала отырып, қысқартылған және нұсқаулық әңгіме жазды (немісше: «Fortunat mit seinem Säckel und Wünschhütlein»; ағылшынша: «Fortunatus with his bag and wishing cap»). Шарль Перро мен мадам д’Олнойдың француз ертегілерінен құралған анонимді ағылшын жинағы бұл оқиғаны «Fortunatus, немесе Тілек шапқысы» деп жариялады. Кейінірек шыққан басылым оны «Fortunatus and the Wishing Cap» деп атады. Эндрю Ланг оны «Сұр ертегі кітабына» «Фортунатус және оның қалтасы» деген атпен қосты. Ағылшын романисі Дина Крейктің ертегілер жинағына Бенджамин Табарттың 1818 жылы жарық көрген, сол атпен аталған ертегісі енді, оны «Fortunatus» деп атады. Сол сияқты, Эрнест Рис ағылшын ертегілерінің жинағын редакциялады және ағылшын пьесасының атымен, «Ескі Фортунатус» деп аталатын оқиғаның бір нұсқасын қосты. Ағылшын тілінде оқиғаның үшінші нұсқасы да бар, оның атауы «The History of Fortunatus».

Батыр және донор

Фольклористикада сиқырлы тұлғаның ешқашан таусылмайтын әмиянды сыйға тартуы, кейіннен Аарн-Томпсон-Утер индексінде ATU 566 "Үш сиқырлы зат және керемет жемістер" деп жіктелетін әңгімелер тізбегінің бір бөлігі болып табылады. Көптеген нұсқаларында бастапқы ертегідегі Бақыт құдайының орнына қарт әйел, ханшайым немесе басқа да мистикалық жаратылыс келеді. Зерттеушілер ертегінің басты кейіпкерінің кейде үш заттың біреуін алған жалғыз бала немесе үш бауыр немесе дос екенін көрсетеді. Фольклоршы Джозеф Джейкобс осы әңгіменің басты кейіпкерлерінің "көбінесе үш сарбаз, немесе жиі ағайынды, бірақ көбінесе кездейсоқ серіктер" екенін де атап өткен.

Сиқырлы заттар

Бұл ертегі "Кенжұмбақ, бас киім және мүйіз" (KHM 54 және ATU 569) ертегісіне ұқсас, онда үш бауырға сиқырлы заттар беріледі. Сол сияқты, зерттеулер ATU 563 ("Үстел, есек және таяқ"), ATU 566 және ATU 569 ертегілерінің арасындағы байланысты көрсетеді, бұл байланысты ғалым Райнхольд Кёлер (de) бұрын байқаған. Олардың ұқсас болуына қарамастан, бұл ертегілерде ATU 566-да қарсылас – сиқырлы заттарды қолға түсіретін айлакер ханшайым, бірақ ол жегенде мүйіздер немесе басқа деформациялар өсетін сиқырлы жемістермен жазаланады. Әдеттегі деформациялар – мұрынның орнына мүйіздер (Гримм нұсқасындағыдай). ATU 563 түріндегі ертегіде батыр үшінші сиқырлы заттың, көбінесе таяқтың көмегімен сиқырлы заттарды қайта алады. Шотланд фольклорисі Уильям Александр Клаустон Fortunatus ертегісіндегі сиқырлы заттарды ұқсас заттармен салыстыратын мақала жариялаған. Профессор Майкл Мераклис грек нұсқаларындағы әдеттегі заттар – көзге көрінбейтін бас киім, кез келген бағытта атуға қабілетті мылтық, ұшып кетуге мүмкіндік беретін көрпе және қызметші шақыратын темекіқұмыры екенін атап көрсетті.

Мүмкін шығу тегі

Фольклоршы Стит Томпсон ATU 566 ертегісінің «негізінен батыс Еуропа халық дәстүрі» екенін айтты, профессор Анти Арнның шамамен 145 нұсқаны зерттегенінен кейін (олардың көпшілігі еуропалық). Ал француз ғалымы Клод Бремонд 566 «Фортунатус», 567 «Сақыл құс жүрегі» және 938 «Плацид» / «Эвстахий» ертегілерінің бір-бірімен байланысты екенін және бір ортақ көзден, мүмкін Үндістаннан шыққандығын жорамалдады. Ханс Йорг Утердің үшінші пікірі бойынша, ATU 566, ATU 567, ATU 567A ертегі типтерінің жақындығына байланысты ATU 567 типі ATU 566 типімен бірігу нәтижесінде пайда болған болуы мүмкін. Осыған орай, ғалым Кристин Ононың барлық үш ертегі типін талдауы, ATU 566 және ATU 567A, «Сақыл құс жүрегі және ажыраған бауырлар» үнді нұсқасының үйлесімінің Саид пен Саидтың Оңтүстік Азиялық әңгімесін тудырғанын, ал соңғысынан ATU 567 ертегі типінің «Батыс Еуропалық» нұсқасы пайда болғанын көрсетті. Мұнда сиқырлы құс басқа нұсқалардағы екі бауырдың орнына жалғыз батырдың қолына тиеді. Эммануэль Косквин өз заманында екі түрлі топтағы әңгімелерді атап өтті: біріншісінде батыр жемістердің көмегімен сиқырлы заттарды қайтарып алады, ал екіншісі кейінірек ATU 567 ретінде жіктелген «Сақыл құс жүрегі» ертегілеріне жақын. Стит Томпсон Арнның халық ертегілерін зерттеуі оның шығу тегі Азиялық, мүмкін Парсы екенін анықтағанын айтты, ал Ричард МакГиллврей Докинс Түркияда, Оңтүстік Сібірде және Парсыда осыған ұқсас нұсқалар кездесетінін көрсетті. Дегенмен, бұл ертегі Үндістанның барлық аймақтарында таралған, ал оның нұсқалары ежелгі буддалық және джайни әдебиеттерінде кездеседі. Осыған ұқсас оқиғалар тарихи бірмалық анекдоттарда және Джатакалардың ежелгі ертегілерінде, сиқырлы әтеш немесе Бихангамба мен Бихангами деп аталатын екі құс түрінде де кездеседі. Француз жазушысы, Кайлюс графы, «Сары құс» (L'Oiseau Jaune) деп аталатын «Сақыл құс жүрегі» ертегісінің нұсқасын жазып, оны өзінің Сильвен мен Джокоза әңгімесіне енгізді. «Сары құс» шығыстың күшті ықпалында жазылған.

Ертедегі ұқсастықтар

Иоганн Болте мен Жири Поливка ерте әдеби параллель ретінде 16 ғасырдағы итальяндық әңгімені (Historia di tre giovani e di tre fate) және шығыс үлгісіндегі француз әдеби әңгімесін (Le Cabinet des Fées) тізімдейді (француз тілінде: Histoire du Prince Tangut et de la princesse au pied de nez; ағылшын тілінде: "Принц Тангут пен бір футтық мұрынды ханшайымның тарихы"). Екі ғалым да атап көрсеткен тағы бір әдеби алдыңғысы – Фридрих Хильдебранд фон Эйнзиделдің "Die Prinzessin mit der langen Nase" ("Ұзын мұрынды ханшайым") туындысы, ол Кристоф Мартин Виландтың "Джиннистан" (1789) жинағында жарияланған. Бұл ертегі "Зәубірлі аралдағы барометр жасаушы" (1823) (де) деген атпен сахнаға қойылған. Дэвид Бламирс Геста Романорумдағы Жонатан туралы әңгіменің кейіннен ATU 566 ретінде жіктелетін халықтық сюжеттің нұсқасы екенін көрсетеді. Испан ғалымдары Сарагосалық дін қызметкері Ана Франсиска Абарка де Болеаның (1679) "La ventura en la desdicha" шығармасында Фортунатустың оқиғасының, нұсқаулық әңгіме ретінде жазылған түрі бар екенін мойындайды.

Ирландия

Ирландиялық фольклоршы Патрик Кеннеди "Gilla na Gruaga Donna" ("Қара шашы бар адам") атты ирланд нұсқасын тізімге қойды және өзінің түсініктемелерінде ертегі Германияда Die Drei Soldaten ("Үш солдат") деп аталғанын атап өтті. Жазушы Сеумас Макманус "Эригал лордының тілек күтуші креслосы" атты ирландтық ертегі жариялады. Бұл ертегіде Эригалдың Иесі қайтыс болады, ал оның мұралық заттары оның ұлы Кормаққа мұра болады, әсем жігіт, бірақ сонымен қатар ысырапшыл. Мұраның бір бөлігі - әдеттегідей көрінетін кресло, бірақ ол шын мәнінде сиқырлы тілектер орнатқан кресло. Ол Лорд-мэрі қызымен некелесуді (және оның байлығын) шешті. Өкінішке қарай, ол да жақсы ойыншы болып, ойыннан жеңіліп, ақшасыз қалады. Кейін Кормак белгілі бір қоянға аңшылықта жүрген кейбір аңшыларды кездестіреді, Глен-на-Смоилдің ақ қоян, оның оң аяғы шексіз ақша береді. Осы жаңа ақша көзімен Кормак өзінің байлығын қайта алады, Лорд-мэрдің қызы қызығады: ол онымен қайтадан ойнайды және ұйқыда жатқанда одан қоянның оң аяғын ұрлайды. Содан кейін Кормак тағы бір байлық көзі - Глен-на-Смоилдің қара құсынан алынған жұмыртқаны табады, оны да Лорд-мэрдің қызы ұрлайды. Екі рет кедейлікке ұшыраған жас жігіт әкесінің күмәнданбаған креслосына барып, қатты дауыспен қала әкімінің қызының үйінде болғысы келетінін айтады. Бұл былай болады: Лорд-мэрдің қызы Үміт етуші орындық туралы біледі және Кормакты оларды "Жалғыздық аралына" баруға тілейді. Ол оның өтінішін орындайды және екеуі де аралға телепортталады. Қыз мүмкіндікті пайдаланып, оның шашын сүйеді және оның басына биор суан (ұйқы шынайы) жабыстырады, креслоға отырады және оны аралға тастап, Cormac-ты тастап кетеді. Жас жігіт оянып, аралда жалғыз екенін байқайды, содан кейін тамақ көзіне барады: басына мүйіз шығаратын жасыл алмалар және оны құлататын қызыл алмалар. Келесі жылы Кормак оны құтқаратын кемені күтеді және Лорд-мэрдің қызына сабақ беру үшін алмаларды өзімен бірге алады. Ирландиялық жазушы Эдна О'Брайен өзінің "Тәулетке арналған ертегілер" кітабында "Сақал алмалар" деген атпен ирландша нұсқасын жариялады. Бұл әңгіменің ішінде Марти есімді жалкой бала қайыршы мен оның қызы Синейдті үйіне шақырып, оларға манна береді. Марти мен Синейд үйленіп, Мартин есімді ұл туады. Көп жылдан кейін Мартин байлыққа қол жеткізуді шешіп, жолда саудагерге кездеседі, ол оған Лимериктегі бай лорд пен оның қызы туралы айтады. Мартин сол жерге барып, акробатикасы мен трюктерімен иеленушінің қызына әсер етуді шешіп, жолда үш қайыршымен кездеседі (олар бір адам), оларға Мартин ақшасын береді. Алғыс ретінде қайыршы Мартинді қонақүйге алып барып, жас жігітке әрқашан ақша әкелетін сиқырлы сақина береді. Мартин Лимерикке барып, жақсы киім сатып алады да, Лорд пен оның қызымен танысады. Мартин ұйықтап кетеді, ал оның кілті кілтінен құлап түседі, оны лорд қызы алады, бірақ оның қарындасы оның қолынан тартып алады және бөлмесіне жүгіреді. Қарындасы алтын батырмаларды бергенде, сақинаның әрекетін көріп, қызға сақина көлге құлап кеткенін айтады. Мартиннің естуіне қарағанда, оның жүзіне кір келтіреді. Біраз уақыттан кейін, лорд пен төрт сөйлейтін мысықпен болған оқиғадан кейін, Мартин лордты Кулаунның шекаралық құдығынан сумен емдейді және одан тағы да сақина туралы сұрайды. Кейін Мартин орманда мұралары үшін жекпе-жек өткізген үш ағайынды кездестіреді: телепортациялық сақина, өзін-өзі толтыратын тостаған және әр күйді ойнайтын арфа. Мартин жігіттерді алдап, заттарды көміп шығарады және сүйіктісін таң қалдыру үшін Лимерикке қайта оралады. Мартин қайтадан өздігінен толыған тостағаннан ішіп, ұйықтап кетеді; қарындасы екінші сақинаны, тостаған мен арфаны ұрлайды. Мартин оянып, заттарды көрмеген соң, кетеді. Содан кейін ол бақшаға барып, қызыл алмалар (басына мүйіз өсіреді) және алтын алмалар (мүйізді сындырады) жейді. Мартин екі жемісті де өзімен бірге Лимериктегі лорд үйіне алып барып, оларды тұрғындарға ұсынады: олардың бастарында мүйіз өседі, ал Мартин, егер ол заттарды қайтарып алса, айырбастауды қайтаруға уәде береді. Оның сүйіктісі, қыз, өзінің өгей әпкесіне кінәлі деп көрсетеді, ал Мартин оларға уәде еткендей, алтын алма береді.

Шотландия

Шотландиялық нұсқасы "Үш сарбаз" деп аталады, оны Джон Фрэнсис Кэмпбелл "Батыс таулы аймақтарының танымал ертегілері" жинағында жариялаған. Ол сондай-ақ, Гейл тіліндегі (Урсгеул) нұсқасын, Дибайгтан Coinneach Buidhe ("Сары Кеннет") нұсқасын, сондай-ақ Касл-Бэй, Баррадан лебедь қыздары туралы нұсқаны жинап, жазбаға түсірген. Ол оны кейіпкерлердің есектерге айналатын "Крауцель" немесе "Есек көкөнісі" ертегісімен де салыстырды. Кэмпбеллдің ертегісін Лоис Брюэир "Les Trois Soldats" деп аударған.

Испания

Испаншыл Ральф Стил Боггс осы әңгіменің екі жинақта кездесетінін тізімдеді: біреуі А. де Ллано Роза де Ампудияның «Астуриялық әңгімелерде» ("Las tres prendas de Pedro"), ал екіншісі А. М. Эспиноса (Sr.)-ның «Испан халық әңгімелерінде» ("El tonto lagañoso, magañoso"). Аурелио М. Эспиноса, кіші, 1993 жылғы мақаласында Кастилья-и-Леон аймағының әңгімелер жинағын талдап, AT 566 әңгіме түрінің "өте кең таралғанын" ("muy difundido") растады. 20 ғасырдың соңында «Ромадағы жаңа папа және Испанияның жаңа патшасы» (ағылш. "A new Pope in Rome and a new king of Spain") деген тақырыптағы галисиялық нұсқа жиналды.

Майорка

Мальорка жазушысы Антони Мария Алковер, каталондық рондайлар дәстүрінде, ATU 566 кодымен белгіленген үш нұсқаны жинады: Fruita fora temps: figues flor per a Nadal (X томда), La Reina banyuda (XI томда) және Dos fiis de viuda (XV томда). Майоркадан тағы бір нұсқа, Са Каденета (Das Kettchen) ерекшелігі – шаруаның ағасы графтың қызы (осы нұсқадағы ханшайым рөліндегі кейіпкер) сиқырлы заттарды ұрламас бұрын жемістерді (алма мен інжірді) пайдаланады. Шындығында, осы нұсқада ұрлық болмайды: ағасы графқа әсер ету үшін және оның қызының қолын сұрау үшін бұл заттарды қолданады.

Грекия

Иоганн Георг фон Хан Грекияның Эпир аймағындағы Загориден ("Von den Feigen, die Hörner erzeugen und Hörner vertreiben") әңгіме жинады және әңгіменің кейіпкерлерін серб және румын нұсқаларымен салыстырды. Ричард М. Докинс Флоитадан ("Сұмдық құс") нұсқаны жинады, онда батыр кейіпкерлерге мүйіздерді де, есекке айналуды да мәжбүрлейді. 20 ғасырда ғалым Георгиос А. Мегас тағы бір нұсқаны ("Das Pfeifchen und das Mützchen") жинады.

Литва

Литвалық нұсқада (литвалық: Stebuklingi obuolėliai; ағылшынша: "Тамаша алмалар"), дене өзгерісіне себеп болатын керемет жемістер алмалар болып табылады. Профессор Бронислава Кербелите Литваның түкпір-түкпірінен жиналған 114 нұсқаның бар екенін мәлімдейді, олардың бірнешеуі басқа ертегілердің элементтерін қамтиды.

Латвия

1877 жылы жиналған латыш нұсқасында "О царѣ и трехъ унаслѣдованныхъ вещахъ" ("Царь және үш мұра") патша қайтыс болып, үш ұлына үш нәрсе қалдырады: киетін адамды қалаған жеріне жеткізетін белдік; шексіз монеталар беретін әмиян және әскер шақыратын мүйіз. Белдік пен әмиянмен патшаның бір ұлы ханшайымның жатын бөлмесіне барады. Ол оны алдап, бұл заттарды оған беруге көндіреді. Кейін ол мүйізбен қайта оралады, ханшайым оны да одан тартып алады. Патша ұлы сарайдан қуылғаннан кейін мұрынды үлкейтетін жеміс беретін ағаш табады.

Эстония

Эндрю Ланг "Кримсон ертегілер кітабында" "Тайду – сыбызғышы" атты эстон нұсқасын жинады. Әңгімеде кеме апатынан кейін аралда қалып қойған және мұрынын үлкейтетін жемістер жеген сыбызғышы туралы айтылады. Бұл әңгіменің бұрынғы ағылшын нұсқасы (1895) Уильям Форселл Кирбидің "Тииду, флейташы" деген атпен жарияланған, онда мұрын ағашы жемістерінің әсері де айтылған. Алғаш рет бұл ертегі Фридрих Рейнхольд Кройцвальд "Эхстнише Мэрхен" (1869) еңбегінде "Дюдельсак Тидду" деген атпен жарияланған. Кройцвальд тіпті жемістерге байланысты эпизодтың Фортунатуспен ұқсастығын да байқаған.

Финляндия

Карелияда жиналған фин ертегісі ("Жынның кемесі" – нем., ағылшынша: "The Devil's Ship") кедей шаруаның орман ішінде жынмен бірге өздігінен қозғалатын алтын кеме тауып алуымен басталады. Ол олардың назарын аударып, керемет заттарды өзіне алып, патша сарайына бет түзеп, онда ханшайымды сиқырлы кемеде саяхатқа шақырады. Олар аралға жеткенде, ханшайым оны тастап, заттарды алып кетеді, ал ол мүйізден жеміс өсіріп жатқанын көреді. Бұл ертегіні алғаш рет Ээро Салмелайнен жинап, "Hiiden laiva" деп атады, ал ағылшын тіліне аударғанда "Hidden Laiva" (sic) немесе "Golden Ship" деп аударылды.

Дания

"Свендтің ерліктері" атты нұсқасын Бенджамин Торп Карит Этлар еңбегінен аударды. Екінші нұсқасы, De lange Næser (ағылшын тілінде: "Ұзын мұрын") Эвальд Танг Кристонсен жинап, оны Ютландия әңгімелері жинағына қосты.

Исландия

Исландиялық нұсқаны (немісше: Die ungetreue Dienerin; ағылшынша: "Сенімсіз қызметші") Аделина Риттерхаус қысқартылған түрінде берді: батыр – ханзада (патша ұлы), ал заттар қызметшінің салғылықтарынан жоғалады.

Норвегия

Кlara Stroebe "Сиырлы алмалар" деген нұсқаны жинаған. Бұл нұсқада басты кейіпкер бұрыннан өзіндік орналасатын үстел жамылғысы, қалта және тілек тілейтін бас киімге ие болады. Орнул Ходне 1984 жылы жарық көрген норвегиялық халық ертегілері жинағында Underepla-ны ATU 566 ретінде жіктеген.

Армения

Автор Фредерик Маклер армян нұсқасын француз тіліне "La belle de Tiflis" деп аударды, ал фольклоршы Люси Гарнетт оны ағылшын тіліне "Тифлис ханшайымы" деп, ал А. Г. Секлемиан "Әлемнің сұлулығы" деп аударды. Осы ертегіде басты кейіпкер – бай саудагердің ұлы, оған отбасының байлығының құпиясын ешқашан ашпау туралы нұсқау беріледі: сиқырлы қалта. Тағы бір армян ертегісінде, "Шаруаның ұлы мен патшаның қызы" ертегісінде шаруа жыландар патшасының (жыланның) ұлын құтқарып, оған фез, сыбызғы және темекі қапшығы сыйға беріледі. Шаруа қайтыс болып, оның ұлы бұл заттардың иесі болады. Олардың алғаш рет қолданылуымен, фез көрінбейтін етеді, сыбызғы әскер шақырады, ал темекі қапшығы әрқашан ақшамен толы болады. Патшаның қызы бұл заттарды ұрлап алады, бірақ батыр оларды ақ және қызыл жүзімдермен қайтарып алады, олардың біреуін бұқаға айналдырады.

Грузия

Грузиялық ғалымдар 566 типті "Мүйіздер" түрін Грузияда тіркеген. Олардың ертегілер индексінде физикалық өзгеріске себеп болатын нәрселер "таңғажайып өсімдіктер" деп көрсетілген.

Татар халқы

Татар халқының "Младший сын" ("Кіші ұл") атты ертегісінде, өлім аузында жатқан әке үш ұлын, ең кішісін ақымақ деп санайды, үш түн бойы қабірінде сергек болуды сұрайды, әр түнде бір ұлды. Үлкен ұлы бірінші болып барады, ал әкесі оған көрінбейтін киім береді. Одан кейін ортаңғы балаға әскер шақыратын мүйіз, ал кішісіне сиқырлы әмиян беріледі. Кейін жергілікті падишах бір сынақ жариялайды: кез келген адам онымен байлықты өлшеуде жарысқа түседі, ал кім падишахтан бай екенін дәлелдей алса, оның қызымен некеге тұруға тиіс. Кіші ұлы сиқырлы әмиянмен падишах сарайына барып, сансыз монеталар шығарады. Кіші ұлы падишахтың қызына үйленеді, ол күйеуін ұнатпайды және қызығушылықтан қалтаның құпиясын сұрайды. Ал кіші ұлы оған жауап береді, сосын күзетшілермен бірге әмиянды ұрлап, жігітті ұрып, сарайдан шығарып тастауды жоспарлайды. Осылай болады. Кіші інісі ортаңғысынан әскер шақыруды шақыратын мүйізді қарыз алып, әйеліне кек алуын сұрайды. Ол да мүйізді ұрлайды. Соңында ол көрінбеудің плащын алып, қамалға кіреді, бірақ ол плащты да жоғалтады. Үшінші рет келген соң падишахтың қызы күйеуін алыс аралға тастап кетуге бұйырады. Бір аралда өлуге тасталғанда, ол үш ағаш тауып алады: біреуі жемістерінен әдемі болады, екіншісі жемістері қымбат киім шығарады, ал үшіншісі жемістерімен басына үлкен мүйіз шығады. Екі құстың дауысын тыңдап, төртінші ағаш туралы біледі, оның жемісі мүйіздерді жоғалтады. Құстар төртінші ағаштың жапырақтары қалай суға шығатынын да айтып береді. Ер адам жемістерді жинап, жапырақтарды теңізден әйелінің қасына алып барып, оны әйелінің денесінде қолданады. Жазушы Джеймс Риордан татар тіліндегі тағы бір ертегісін "Үш талисман туралы ертегі" деп аударды. Бұл әңгіме Байкал көлінің жағасындағы аулда өлген үш ұлымен бірге тұратын кедей әке туралы. Бір күні ол аң аулау үшін қару алады. Ол ағаштың жанында үлкен, бейтаныс құсты көреді. Құс адамнан аман қалуын сұрап, оған тамақ беретін сиқырлы мата береді. Кейін хан олардың аулауына келіп, азық-түлік сұрайды. Ол матаны желбіретіп, хан алдында той жасайды. Хан өзінің сарайына оралып, шетелдік елшілерді қабылдауы керек екенін біледі, сондықтан ол тойды өзінен бұрын дайындаған шаруаны шақырады. Шаруа өзінің орнына ұлы Османды сиқырлы матамен жібереді. Тойдан кейін хан шаруаның құпиясын ашуды жоспарлап, оны қызы, ханшайым Ишрадпен некеге тұруға итермелейді. Ханшайым Османға үйленеді, ол оған матаны көрсетеді. Ол әкесіне арналған затты ұрлайды, ал хан Османды түрмеге қамауға алуға бұйрық береді. Ауылға оралғанда ол қайтадан аң аулауға барады, сол құсты кездестіреді және алтын монеталар шығаратын сиқырлы әмиян беріледі. Ол қапшықты екінші ұлы Мұстафаға береді, ол ханның сарайына барып, оған жаңа сарай салуды қаржыландырады. Мұстафа сонымен қатар ханшайым Ишрадқа үйленеді, ол әкесінің қапшығын ұрлайды. Ақырында, шаруа құсқа үшінші рет кездеседі және оған әрқашан нысанасына түсетін алтын жебе беріледі. Шаруа оны кіші ұлына береді, Таз Оглан деп аталады, ол алтын жебені жау әскерін жеңіп, Ишарадқа үйленеді. Тағы бір рет ханшайым күйеуінің құпиясын біліп, әкесінің қасына затты ұрлайды. Таз Оглан күйеуінің сарайынан орманға қашып кетеді. Ол жерде ол барлық жемістер мен бауларды, соның ішінде басына мүйіз өсіретін піскен інжірлерді жейді. Бұтаның жапырағын пайдаланып, мүйіздер құлайды. Жаңа білімімен Таз Оглан ханға барып, оны және ханшайымды жазалайды, ағаларын түрмеден босатып, жаңа хан болады.

Қарашай-Балқар халқы

Қарашай-балкарлардың "Пасынок" ("Кеңеке") атты ертегісінде бір ер адам қайтадан үйленеді, ал оның жаңа әйелі жас келінін жек көреді, сондықтан жас жігіт әпкесінен жолға тамақ дайындауын сұрайды, себебі ол әлемде бағын сынап көруге шығады. Ол жалғыз сапарға шығады және мұрасы үшін таласқан үш алып емегенге, үш сиқырлы нәрсеге кездеседі: пайдаланушыны қалаған жеріне жеткізетін арба, көрінбейтін қалпақ және "сакис" – түкіргенде алтын шығаратын шайнамалы зат. Жас жігіт алыптарды алдап, нәрселерді ұрлап, патшалық қалаға барады. Ол қаланың әдемі ханшайымын алыстан көріп, ғашық болады. Ол әлемге жасырын болғандықтан, оны көру үшін көптеген адамдар ақша төлейді. Сонда жас жігіт сакистен алтын түкіріп, ханшайымға кіруге рұқсат беру үшін қызметшілерге ақы төлейді. Олар бір-бірінің қомпаниасын ұнатады, бірақ ханшайым оны мас етеді де, ол өзінің байлығының құпиясын – сакисті айтып қояды. Ол сакисті ұрлап, жас жігітті арбамен және қалпақпен қаладан қуады. Кейін ол амалын қайталап, одан қалған нәрселерді де ұрлайды. Ол қаладан кетіп, ақымақ алыптардың жұмысына орналасады. Оларға егін жинауға көмектеседі және бақшадан алмұрт, қарақұмық және алма жеуге рұқсат алады. Ол оларды жинап жейді: алмұрт оны бұқаға айналдырады, қарақұмық мүйіздерін үлкейтеді, ал алма оны қайтадан адам кейпіне келтіреді. Осы өзгеріске шабыттанған ол жемістерден алып, ханшайымға сату үшін қайта қалаға оралады.

Жергілікті

Фольклорист Стит Томпсон Солтүстік Американың жергілікті тұрғындарынан жиналған бір нұсқаны ("Сиқырлы алмалар") талдады. Penobscot ертегісінде, "Жақсы әскердің хикаясы" атты әңгімеде, әскерден дезертир болған Джекке капитан мен капрал қосылады. Олар алыстан жарқын үйді көреді. Түндегеннен кейін, олар үш сыйлық сыйлайтын үш сиқырлы қызға кездеседі: тамақ беретін үстел жамылғысы, ақша беретін әмиян және көлікке арналған қалпақ. Джек қалпақты пайдаланып, оларды Лондонға жеткізеді. Ол жоғары мәртебелі әйелге ғашық болып, оны баурап алу үшін сыйлықтарды қолданады. Ол сыйлықтарды ұрлап, оны тастап кетеді. Джек өзінің басына ағаш өсіретін сиқырлы алмаларды табады. Ол кемемен Лондонға қайтып, әйелге алмаларды қолданады. Ол сыйлықтарды қайтарып береді, ал әйел өліп қалады. Джек және оның серіктері қыздардың сиқырын жою үшін қайта оралады.

Канада

Француз фольклоршысы Генри Карной Канададан "Құрметті інжірлер" ("Les Figues Merveilleuses") деп аталатын нұсқасын алды. Мариус Барбо Жозеф Майлу деген адамнан "Томбосо ханшайымы" ("La Princesse de Tomboso") атты нұсқасын, сондай-ақ сол кезде жарияланбаған тағы бір нұсқасын жинады. Вудс-кри тайпасының ертегісі "Адам мен жидектер" ("The Man and the Berries") мысалында, Англикан шіркеуіне кіру үшін оқыған адам, кейбір студенттердің қалжыңынан кейін оқуын тастап кетеді. Жолда ол қарт әйелмен кездеседі. Олар бірге тамақтанып, су ішеді, ол оған ақша беретін қорап пен көлік құралына арналған белбеу сыйлайды. Бір қалаға келгенде ол жергілікті әйелмен карта ойнауға бейімделді. Ол белбеу мен қорапты ұтылып алады, бірақ оларды аралға жеткізу үшін белбеуді пайдалануға шешім қабылдайды. Әйел белбеуді ұрлап, қалаға қайтады. Ол мүйіздер өсіретін жидектерді тауып, қалаға қайту үшін сал жасайды. Ол әйелге жидектерді қолданып, оның басына мүйіздер өсіреді, кейін оны қалыпқа келтіріп, оған үйленеді.

Америка Құрама Штаттары

Пенсильванияда тұратын неміс тілді халықтардан жиналған нұсқа, әңгімешінің өзі жасаған түрлердің ерекше жиынтығы. Зерттеуші Сузи Хугасиан Вилла АҚШ-тағы армян текті халықтар арасында, Детройт қаласында «Сиқырлы инжірлер» деген нұсқасын жинады.

Мексика

1947 жылы профессор Стэнли Роб Тепатитлан-де-Морелос, Халиско қаласынан 24 жастағы үй шаруасындағы әйелден "La fruta extranjera" (ағылшынша: "Шетел жемісі") деп аталатын нұсқаны жинады, ол көптеген әңгімелер берді, кейін 1970 жылы жарияланды. Осы нұсқада басты кейіпкерге кішкентай сомбреро мен әмиян мұра болады, ал сиқырлы екі жеміс – банан мен құрма.

Орталық Америка

Британдық саяхатшы Рейчел Харриетт Буск Кубаның Матансас қаласынан Перрико есімді отбасылық адам туралы нұсқаны тіркеді, оған әмиян, үстел жамылғысы және бір әуе жынның таяғы сыйланады. Коста-Рикада жиналған "Prince Simpleheart" атты нұсқада сиқырлы заттар – көрінбейтін плащ, ақшаға толы рюкзак және адамдарды билеуге мәжбүрлейтін скрипка. Антрополог Элси Клевс Парсонс Сент-Люсиядан "Petit fille mangé pomme la, y tou'né yun choval" (ағылшын тілінде: "Жас әйел жеміс жеп, жылқыға айналды") деген аталатын ертегіні жазды.

Таяу Шығыс

Ғалым Ульрих Марзолф маронит әңгімешісі Ханна Диябтың Антуан Галландтың күнделігінде көрсетілгендей, өзінің әңгімелер қорында 566 түрге жататын, әлі жарияланбаған нұсқасы болғанын айтады: "Қалта", "Дервиш мүйізі", "Инжірлер" және "Мүйіздер". Мехри тіліндегі бір түрі (немісше: Die Stiefmutter und der Vogel; ағылшынша: Өгей ана мен құс) 20 ғасырдың басында жиналып, жарияланды.

Иран

Персиялық нұсқасы, «Сиқырлы құстың тарихы» ATU 567 мотивін кейіпкердің ағаларынан алдап-арбап ұрлаған сиқырлы заттармен үйлестіреді.

Үндістан

Джеймс Хинтон Ноулз Кашмирден «Саид пен Саид» атты нұсқаны жинады: екі кедей бауыр алтын құстың басын және кеудесін жеп, ерекше қабілеттерге ие болады. Олар өздерінің жолдарын бөліп кетеді: біреуі патша болады, екіншісі екі рет оны сатып кеткен әдемі әйелге ғашық болады (екінші рет ол сиқырлы заттарды ұрлап алады, ал оның жазасы ретінде қиындықтары үшін есекке айналады). Уильям МакКаллок бенгалдық нұсқасын жинады, ол «Білім және Ақыл-ойы» деп аталады: принцесса ваннадағы арнайы жапырақтардың көмегімен маймылға айналады. 20th ғасырда, әңгімелер жинаушы А. К. Рамажунан Үндістаннан «Үш сиқырлы зат» атты нұсқаны жинады, бастапқыда ол каннада тілінде болған. Жазушы Аделина Риттерхаус 1865 жылғы «Revue orientale et americaine» журналында жарияланған «Хиндустани» нұсқасының бар екенін көрсетті: «Жазасыз қалмайтын ғашық және Талисман», оның аудармасын Гарсин де Тасси жасады. Натеса Састри егіз ағайындылардың ерекше жемістің қабығы мен тұқымын жеп, осылайша олардың әрқайсысы ұлы тағдырға ие болатын дравидтік нұсқасын тіркеді. Екі бауырдың кішісі өліп бара жатқан дананың шәкірттеріне қалдырған төрт сиқырлы затты жинап алады, бірақ оларды екі куртизанның алдауы арқасында жоғалтады. Соңында ол төрт тармақты манго ағашын табады, әр тармақтың жемісі түрленуге себеп болады: қара маймыл, қаз, қарт әйел және ол өзінің бұрынғы қалпына оралады.

Қытай

Фольклоршы Джозеф Джейкобс буддалық Трипитаканың қытай аудармасында Фортунатус туралы аңызбен сабақтас нәрселерді байқады, онда монахқа сиқырлы құмыра сыйға беріледі. Қытай фольклоршысы және ғалымы 丁乃通 қытай халық аңыздарының екінші типтік жіктелуін жасады (біріншісі 1930 жылдары Вольфрам Эберхард жасаған). Ол өзінің жаңа жүйесінде басқа да сиқырлы заттарды атап өтті (мысалы, жерден күміс шығаратын соқа, суды қауіпсіз кесіп өтуге көмектесетін плащ), сондай-ақ түрленуге себеп болатын басқа жемістер де бар. Миссионер Адель М. Фильде Гуандуннан (Үш талисман) қытай аңызын жазып алды, онда кедей адам аралға сапар шегіп, көрінбейтін бас киім, көліктік плащ және зергерлік бұйымдармен толатын себетті сыйға алады, ал мүйізден өсетін жемістер – банан.

Корея

Кореялық аңызда, Ұзын мұрынды ханшайымда, анасы өлім төсегінде отбасының мұрасын үш ұлына бөліп береді: ең үлкеніне алтын шығаратын мәрмәр, екіншісіне әскер шақыратын сыбызғы және кішісіне көрінбейтін жамылғы. Бір ханшайым бұл қазыналар туралы біліп, оларды бәрін өзіне алуға шешім қабылдайды. Ол алғашқы екі бауырласты сарайына шақырып, заттарын ұрлап, бауырластарын түрмеге тастайды. Үшінші бауыры көрінбейтін жамылғысын киіп сарайға кіріп, сарай бағында мүйіз өсіретін қызыл алмалар мен оларды жоқ ететін сары алмаларды табады. Бұл ертегі Корея ертегілерінің типтерінің индексінде КТ 282 деп белгіленген.

Вьетнам

Вьетнамдық түрі Ф. Зучеллимен жиналған және 1968 жылы вьетнамдық халық ертегілерінің жинағында жарияланған.

Филиппин

Профессор Дин Фэнслер Филиппиннен екі нұсқасын жинады ("Көмірші патша болғанда" және "Педроның бақыты") және оның архипелагтың ауызша дәстүріне сырттан келгендігін болжады.

Солтүстік Африка

Қабылдан шыққан "Ахмед, көміршінің ұлы" ATU 566 циклімен байланысты. Екінші нұсқаны ("Die kostbaren Eier") неміс археологы Лео Фробеньюс жинаған. Мысырдан алынған нұсқасы ("Histoire du musicien ambulant et de son fils") 19 ғасырда Гийом Спитта Бей жинап, ғалым Хасан М. Эль Шами оны ATU 566 ертегі түріне жатқызған. Профессор Хасан Эль Шами бұл ертегі түрінің Мысырдың өкілдігінде кең таралғанын, мысалы, Жаңа Аңғардағы нұсқасында заттар сиқырлы кілем, табақ және тас болса, ал жемістер екі нұсқада – құрма мен морковка болып келеді.

Батыс Африка

Антрополог Элси Клевс Парсонс Кабо-Верде аралдарынан атаусыз нұсқаны жинады, ол оны «Инжірден шыққан мүйіздер» деп атады, онда сарбаз сиқырлы заттарды қолданып принцессаны және патшалық отбасын өлтіріп, өзін аймақтың патшасы жасайды.

Шығыс Африка

Шығыс Африкадан алынған, тіл білімі маманы Карл Велтен жазбаға түсірген нұсқада, басты кейіпкер Мохамед мүйізді қияр алады. Суахили нұсқасында, "Сиқырлы құрма ағаштары" деген ертегіде, екі бауырдың бірі, сұлу әйелге алданып, барлық мүлкін осы әйелге тонатылып, аралда тасталып кетеді. Сол жерде ол екі құрма ағашын табады, олардың жемістері жеген адамның бетінде сүңгілер пайда болады.