Кіріспе

Гюстав Тейхмюллер (1832-1888) - неміс философы. Оның еңбектері, әсіресе перспективизм туралы түсінігі Фридрих Ницше философиясына әсер етті.

Өмірбаян

Тейхмюллер Брауншвейг герцогтігінде дүниеге келген. Ол Август Тейхмюллер мен Шарлотта Георгина Элизабет Тейхмюллер, тумасы фон Гирсевальдттың ұлы. Оның әкесі Пруссия армиясының лейтенанты болған. Оның анасы да әскери отбасынан шыққан. Тейхмюллер жергілікті гимназияда классикалық білім алды, онда философияға, әсіресе эстетикалық философияға қызығушылық танытты. 1852 жылдан бастап ол Берлинде ежелгі философияның белгілі маманы Фредерик Адольф Тренделенбургтің басшылығымен философияны оқыды. Базель университетінде (1868 жылдан бастап) және Дорпат императорлық университетінде (1871 жылдан бастап) профессор болып оқытты. Ол Ресей империясының Дорпат қаласында (қазіргі Тарту, Эстония) қайтыс болды.

Мансап

Әкесінің өлімінен кейін Тейхмюллер қаржылық қиындықтарға байланысты жұмыс табуға мәжбүр болды. 1855 жылы тамыз айында ол Вертер баронның үйінде ұстаз болып жұмысқа қабылданды. Тейхмюллер, алайда, докторлық дәрежесін 1856 жылы "Аристотельдің басқару формаларының жіктелуі" атты диссертациясымен алған. Вертер Германияның Ресейдегі елшісі болып тағайындалғанда, Тейхмюллер жұмыс берушісіне Санкт-Петербургке еріп барды. Санкт-Петербургте екі жыл болғаннан кейін Тейхмюллер Вертердің қызметін тастап, 1858 жылы Гимназия Анненкирхеде (Ис-Анна лютеран шіркеуінің мектебі) грек және неміс тілдерінің мұғалімі болып жұмысқа орналасты. Сол жылы ол бірінші әйелі Анна Крамерге, эстондық жер иесінің қызыға үйленді. 1860 жылы Геттинген университетінде философия бойынша қосымша оқытушы (приватдоцент) лауазымына орналасты, онда философ Рудольф Герман Лотце және философия тарихшысы Генрих Риттермен бірге интеллектуалдық шеңбердің бір бөлігі болды. Оның шәкірттерінің бірі Рудольф Кристоф Еукен болды. Лотце отбасылық досы да болды. 1861 жылы оның тұңғыш қызы, композитор Анна Тейхмюллер дүниеге келді, бір жылдан кейін екінші қызы Лина дүниеге келді. Көп ұзамай оның 20 жастағы әйелі қайтыс болды. 1863 жылы ол ұстаздық қызметін жалғастыра алмай, бір жарым жылға созылған сапарға шығады. Геттингенге оралғаннан кейін ол өзінің оқытушылық мансабын жалғастырды және 1867 жылы оған ерекше профессор атағы берілді. Ол сондай-ақ, сегіз балаға ие болған қайын қарындасы Лина Крамерге үйленді. Оның шәкірті Е. А. Бобров Тейхмюллер туралы былай дейді: "Өмірінде көп жамандық пен әділетсіздікке ұшыраған, бірақ ешқашан ешкімге жамандық жасамаған адам. Ол жанашырлық танытып, мұқтаж оқушыларға көмектесу үшін көп ақша жұмсайды. Ол білікті және ықпалды баяндамашы және ұстаз, мейірімді және шыдамды ұстаз болды. Бобров пен Винсент Лутославский оның ең табысты оқушылары болды. Тейхмюллер 1888 жылы қайтыс болғанға дейін Дорпат қаласында (қазіргі эстондық Тарту қаласы) философия профессоры болды. Базель университетінде (1868 жылдан бастап) және Дорпат императорлық университетінде (1871 жылдан бастап) профессор болып оқытты. Ол Ресей империясының Дорпат қаласында (қазіргі Тарту, Эстония) қайтыс болды.

Философия

Тейхмюллер идеалистік мектептің философы және орыс персонализміне негізін қалаушы болып саналады. Оның идеяларын оқытушылары Лотце мен Дж. Ф. Гербарт қалыптастырды, оларға өз кезегінде Г. В. фон Лейбниц әсер етті. Кейбір ғалымдар Тейхмюллердің персонализмін нео-Лейбнициандықтың нұсқасы деп сипаттайды. Оның ілімдері христиандық персонализмнің вариантын құрайтыны айтылады, ол позитивизмге және эволюционизмге, сондай-ақ дәстүрлі Платонизмге қарсы. Тейхмюллер философиясы Ницшеге әсер етті және бұл байланысты Герман Ноль сияқты ғалымдар зерттеді, ол Тейхмюллердің 1882 жылғы "Ди вирклихе унд ди шенбаре велт" кітабын соңғысының перспективалық көзқарасының көзі ретінде іздеді. Оның философиялық еңбектерін үшке бөлуге болады. Біріншісі Аристотельді зерттеумен, әсіресе Аристотельдің зерттеулері (Аристотельдік зерттеулер) деген атпен үш томда жарияланды: Аристотельдің поэтикасына қосқан үлесі (1867), Аристотельдің өнер философиясы (1869) және Парузия тұжырымдамасының тарихы (1873). Бұл еңбектердегі оның бір теориясы Никомахтың этикасы Аристотель заңдарын аяқтағанға дейін аяқталғаны болды. Үшінші томның атауынан көрініп тұрғандай, екінші сыныптама түсініктердің тарихына қызығушылықпен ерекшеленді. Бұл кезеңдегі оның негізгі еңбектері Studien zur Geschichte der Begriffe (Концепциялар тарихындағы зерттеулер, 1874) және Neue Studien zur Geschichte der Begriffe (Концепциялар тарихындағы жаңа зерттеулер, 3 том, 1876-1879). Үшінші философиялық еңбегінде Тейхмюллер нақты және көрінетін әлем арасындағы алшақтықты зерттеді. Тейхмюллер сезім мен әрекетті қамтитын сананы нақты теориялық білімнен ажыратуды қажет деп санады және кеңістік, уақыт және қозғалыс сияқты ұғымдарды тек шындықтың өзіне жат, ішкі процестерді интуицияға ұялататын сыртқы жобаланған нысандар ретінде қарады. Оның көзқарастары "Шындық пен көрінетін әлемдер" (1882) және "Дін философиясы" (1886) деген кітаптарда баяндалған.