Макс Штирнер: өмір және философиясы

Кіріспе

Неміс философы (1806–1856)

Білім берудегі жеке тұлғалық көзқарас Штирнер көбінесе нигилизм, экзистенциализм, психоанализ теориясы, постмодернизм және жекешіл анархизмнің алға басушысы ретінде қарастырылады. Штирнердің негізгі еңбегі "Бірден-бір және оның меншігі" (Der Einzige und sein Eigentum) алғаш рет 1844 жылы Лейпциг қаласында жарық көрді және содан бері көптеген басылымдарда және аудармаларда жарияланды.

Өмірбаян

Штирнер Баварияның Байройт қаласында дүниеге келген. Оның өмірі туралы аз мәлімет бар, көбінесе шотланд туған неміс жазушысы Джон Генри Маккейдің еңбегіне сүйенген. Ол 1898 жылы неміс тілінде жарық көрген (1910, 1914 ж. толықтырылған) және 2005 жылы ағылшын тіліне аударылған Штирнердің өмірбаянын жазды. Штирнер Альберт Кристиан Генрих Шмидт (1769–1807) пен София Эленора Рейнлайнның (1778–1839) жалғыз баласы болды, олар лютеран дінінде болған. Оның әкесі 1807 жылдың 19 сәуірінде 37 жасында туберкулезден қайтыс болды. 1809 жылы анасы Генрих Баллерштедтпен (фармацевт) қайта үйленіп, Батыс Пруссияның Кулм қаласына (қазіргі Польшаның Чехлно) қоныстанды. Штирнер 20 жасқа толғанда Берлин университетіне түсіп, Гегельдің философия тарихы, дін философиясы және субъективті рух бойынша лекцияларын тыңдады. Содан кейін Штирнер Эрланген университетіне ауысты, онда Людвиг Фейербахпен бірге оқыды. Штирнер Берлинге оралып, мұғалімдік куәлік алды, бірақ Пруссия үкіметінен тұрақты жұмыс таба алмады. 1841 жылы Берлинде «Die Freien» (Азаттар) деп аталатын жас философтар тобымен пікір алмасты, кейін тарихшылар оларды жас гегельдіктер деп сараптап, жіктеді. 19 ғасыр әдебиеті мен философиясындағы ең белгілі тұлғалардың кейбіреулері осы топқа қатысты, соның ішінде Карл Маркс, Фридрих Энгельс, Бруно Бауэр және Арнольд Руге. Жастар гегельдіктердің кейбіреулері Гегельдің диалектикалық әдісін ынтамен қолдап, оның қорытындыларына диалектикалық көзқарастарды қолдануға тырысты, ал топтың солшыл мүшелері Гегельден жаңылды. Фейербах пен Бауэр осы бағытты жетекшілік етті. Пікірсайыстар көбінесе Фридрихштрасседегі Хиппель шарап барында өтті, оған Маркс пен Энгельс қатысты, олар сол кезде Фейербахтың жақтастары болды. Штирнер Энгельспен көп рет кездесті, тіпті Энгельс оларды «жақын достар» деп еске алды, бірақ Маркс пен Штирнердің кездескеніне қатысты мәселе әлі де нақты емес. Штирнер пікірсайыстарға көп қатыспаған сияқты, бірақ ол клубтың адал мүшесі және жақсы тыңдаушы болды. Штирнердің ең көп тараған портреті – бұл Энгельс салған карикатура, ол өмірбаянының өтініші бойынша 40 жылдан кейін естелігінен салған. Бұл және Хиппельдегі «Die Freien» тобының эскизі Штирнердің жалғыз тікелей суреттері болуы мүмкін. Штирнер өзінің маңызды еңбегі «Бірегейлік және оның меншігін» жазғанда, Гропиус ханымға тиесілі жас қыздар мектебінде мұғалім болып жұмыс істеді. Бұл еңбек Фейербах пен Бауэрге, сондай-ақ Вильгельм Вейтлинг және анархист Пьер Жозеф Прудон сияқты коммунистерге қарсы polemic болып табылады. Ол 1844 жылдың қазан айында осы еңбегінің жариялануына байланысты туындауы мүмкін дау-дамайларды күтіп, мұғалімдік қызметінен кетті. Штирнер екі рет үйленген. Оның бірінші әйелі Агнес Буртц (1815–1838), үй иесінің қызы, онымен 1837 жылдың 12 желтоқсанында үйленді. Алайда, ол 1838 жылы жүктілікке байланысты асқынулар салдарынан қайтыс болды. 1843 жылы ол «Die Freien» тобымен байланысты зиялы Мари Дэхнхардтқа үйленді. Олардың ресми емес тойы Штирнердің пәтерінде өтті, онда қатысушылар қарапайым киім киді, үйлену сақиналарын ұмытып қалғандықтан мыс сақиналарды қолданды және Киелі кітапты іздеуге мәжбүр болды, өйткені олардың өздері болған жоқ. Маридің мұрасын пайдаланып, Штирнер сүт фермерлерінен қалаға сүт жеткізіп берумен айналысатын сүт дүкенін ашты, бірақ бизнестің жалғасуы үшін қажетті клиенттерді таба алмады. Ол тез сәтсіздікке ұшырап, оның және Мари арасындағы қарым-қатынастың нашарлауына әкелді, нәтижесінде 1847 жылы олар ажырасты. «Бірегейлік және оның меншігі» Мари Дэхнхардқа арналған. Мари кейіннен католик дініне ауысып, 1902 жылы Лондонда қайтыс болды. «Бірегейлік және оның меншігінен» кейін Штирнер «Штирнердің сыншыларын» жазды және Адам Смиттің «Халықтардың байлығы» және Жан Батист Сэйдің «Экономикалық саясат туралы трактат» кітабын неміс тіліне аударды, бірақ көп пайда таппады. Сондай-ақ, 1852 жылы «Реакция тарихы» атты мәтіндер жинағын жазды. Штирнер 1856 жылы Берлинде жұқтырған жәндіктің шағуынан қайтыс болды. Оның жерлеуі Берлиндегі II Фридхоф-дер-Софиенгеймде өтті.

Stirner was born in Bayreuth, Bavaria. What little is known of his life is mostly due to the Scottish born German writer John Henry Mackay, who wrote a biography of Stirner (Max Stirner – sein Leben und sein Werk), published in German in 1898 (enlarged 1910, 1914) and translated into English in 2005. Stirner was the only child of Albert Christian Heinrich Schmidt (1769–1807) and Sophia Elenora Reinlein (1778–1839), who were Lutherans. His father died of tuberculosis on 19 April 1807 at the age of 37. In 1809, his mother remarried to Heinrich Ballerstedt (a pharmacist) and settled in West Prussian Kulm (now Chełmno, Poland). When Stirner turned 20, he attended the University of Berlin, He attended Hegel's lectures on the history of philosophy, the philosophy of religion and the subjective spirit. Stirner then moved to the University of Erlangen, which he attended at the same time as Ludwig Feuerbach. Stirner returned to Berlin and obtained a teaching certificate, but he was unable to obtain a full time teaching post from the Prussian government. While in Berlin in 1841, Stirner participated in discussions with a group of young philosophers called Die Freien (The Free Ones), whom historians have subsequently categorized as the Young Hegelians. Some of the best known names in 19th century literature and philosophy were involved with this group, including Karl Marx, Friedrich Engels, Bruno Bauer and Arnold Ruge. While some of the Young Hegelians were eager subscribers to Hegel's dialectical method and attempted to apply dialectical approaches to Hegel's conclusions, the left wing members of the group broke with Hegel. Feuerbach and Bauer led this charge. Frequently the debates would take place at Hippel's, a wine bar in Friedrichstraße, attended by among others Marx and Engels, who were both adherents of Feuerbach at the time. Stirner met with Engels many times and Engels even recalled that they were "great friends," but it is still unclear whether Marx and Stirner ever met. It does not appear that Stirner contributed much to the discussions, but he was a faithful member of the club and an attentive listener. The most often reproduced portrait of Stirner is a cartoon by Engels, drawn forty years later from memory at biographer Mackay's request. It is highly likely that this and the group sketch of Die Freien at Hippel's are the only firsthand images of Stirner. Stirner worked as a teacher in a school for young girls owned by Madame Gropius when he wrote his major work, The Unique and Its Property, which in part is a polemic against Feuerbach and Bauer, but also against communists such as Wilhelm Weitling and the anarchist Pierre Joseph Proudhon. He resigned from his teaching position in anticipation of controversy from this work's publication in October 1844. Stirner married twice. His first wife was Agnes Burtz (1815–1838), the daughter of his landlady, whom he married on 12 December 1837. However, she died from complications with pregnancy in 1838. In 1843, he married Marie Dähnhardt, an intellectual associated with Die Freien. Their ad hoc wedding took place at Stirner's apartment, during which the participants were notably dressed casually, used copper rings as they had forgotten to buy wedding rings, and needed to search the whole neighborhood for a Bible as they did not have their own. Using Marie's inheritance, Stirner opened a dairy shop that handled the distribution of milk from dairy farmers into the city, but was unable to solicit the customers needed to keep the business afloat. It quickly failed and drove a wedge between him and Marie, leading to their separation in 1847. The Unique and Its Property was dedicated "to my sweetheart Marie Dähnhardt." Marie later converted to Catholicism and died in 1902 in London. After The Unique and Its Property, Stirner wrote Stirner's Critics and translated Adam Smith's The Wealth of Nations and Jean Baptiste Say's Traite d'Economie Politique into German to little financial gain. He also wrote a compilation of texts titled History of Reaction in 1852. Stirner died in 1856 in Berlin from an infected insect bite. held at the Friedhof II der Sophiengemeinde Berlin.

Философия

Штирнердің ең басты философиялық еңбегі – «Бірден-бір және оның меншігі», ол нигилизм, экзистенциализм және постмодернизмнің қалыптасуына, сондай-ақ индивидуалистік анархизмге, пост-анархизмге және солшыл анархияға зор ықпал етті. Штирнер коммунизмге де христиандыққа, капитализмге, гуманизмге, либерализмге, меншік құқығы мен ұлтшылдыққа қарсы болды, оларды жеке тұлғаға билік етудің түрлері және оның көзқарасына келмейтін идеологиялардың таратушылары деп есептеді. Дегенмен, ол көптеген анархокоммунистерге және солшыл анархистерге де әсер етті. «An Anarchist FAQ» авторлары: «Шотландияның Глазго қаласындағы анархистік қозғалыстың көптеген өкілдері Штирнердің «эгоистер одағын» 1940 жылдардан бастап анархо-синдикалистік ұйымдастырудың негізі ретінде қабылдады» деп мәлімдейді. Сол сияқты, танымал анархист тарихшысы Макс Неттлау: «Штирнерді оқығаннан кейін, оны тек социалистік тұрғыдан ғана түсінуге болады деп санаймын» дейді. Штирнер капитализмге қарсы және еңбекшілерді қолдады, «жеке меншік нәтижесінде туындаған еңбек бөлінісі жұмысшының санасын және жеке басын құрдымға жібереді» деп сынады, сондай-ақ еркін бәсекелестік «еркін емес, себебі менде бәсекелестікке қатысу үшін қажетті нәрселер жоқ. [ ] Ортақ жүйеде еңбекшілер әрқашан капиталистердің қолына түседі [ ]. Еңбекші өзінің еңбегінен тұтынушы үшін оның құнына сай пайда көре алмайды. [ ] Мемлекет еңбек құлдығына негізделген. Егер еңбек еркін болса, мемлекет жойылады». Штирнер үшін «Еңбектің эгоистік сипаты бар; еңбекші – эгоист».

Өзін-өзі бағалау

Штирнердің эгоизмі жеке адамдарды толық түсіну мүмкін емес дейді, себебі өзіндік сананың ешқандай түсінігі тәжірибенің толықтығын жеткілікті түрде сипаттауға шамасы келмейді. Штирнер психологиялық эгоизм мен рационалды эгоизмнің ерекшеліктерін қамтиды деп кеңінен түсініледі. Айн Рэнд сипаттаған жеке мүддеден өзгеше, Штирнер жеке мүддеге, өзімшілдікке немесе қалай әрекет ету керек екендігіне қатысты ешқандай нұсқаулар бермеді. Ол адамдарды өздері үшін дербес шешімдер қабылдауға және өз эгоизмін қанағаттандыруға шақырды. Ол эгоизмді және аморализмнің бір түрін жақтады, онда адамдар эгоисттер одағына тек өз мүдделеріне сай келген жағдайда ғана бірігеді. Оның пікірінше, меншік тек күш арқылы иеленуге жетеді: "[ ] Қайсысының күші жетсе, сол иеленеді. Менің билігімде не болса, соның иесі менмін. Мен өзімді иеленуші деп жариялағанша, мен сол нәрсенің иесімін". Ол былай деп қосады: "Мен сіздің меншігіңізден тартынбаймын, керісінше, оны әрқашан өз меншігім деп қарастырамын, онда ештеңеге құрмет ете алмаймын. Сіз де менің меншігімді солай қабылдаңыз!". Штирнер әлемді және ондағы барлық нәрсені, тіпті басқа адамдарды да, моральдық шектеулерсіз алуға немесе пайдалануға болатын мүмкіндік деп санайды және заттар мен адамдарға қатысты ешқандай құқықтар жоқ деседі. Ол өзінің мүддесін ілгерілету үшін ғана басқалардың мүдделерін ескеруде рационалдылықты көреді, себебі оның пікірінше, әрекет етудің жалғыз заңды себебі осы. Ол қоғамды нақты бірлік ретінде мойындамайды, оны "бір түрлі ой" деп атайды және "жеке тұлғалар оның шындығы" дейді. Анархист деп танылғанына қарамастан, Штирнер міндетті түрде анархист болған жоқ. Штирнер мен эгоизмді анархизмнен бөліп қарауды алғаш рет 1914 жылы Дора Марсден "Жаңа еркін әйел" және "Эгоист" журналдарында Бенджамин Такермен өткен пікірсайысында жүзеге асырды. Эгоистік анархизм идеясын басқа да эгоисттер, әсіресе Малфью Секлев және Сидни Э. Паркер кеңінен жариялады.

Коммунизм

Штирнер коммунизмнің христиан діні сияқты идеализммен ластанғанын және мораль мен әділет сияқты сенімсіз ойлармен сіңірілгенін айтты. Штирнердің социализм мен коммунизмге басты сын-ескертпесі – олар жеке тұлғаны назарға алмады; олар меншік құқығын абстракті қоғамға беруге тырысты, яғни, ешбір нақты адам ештеңеге ие болмайды. Анархистік жинақта "[кейбіреулер біздің эгоизм мен коммунизмді біріктіру әрекетімізге қарсылық білдірсе де, Штирнердің 'коммунизмді' қабылдамағанын атап өту керек. Штирнер либертариандық коммунизмді қолдамады, себебі ол оның жазған кезінде мұндай коммунизм болған жоқ, сондықтан ол өзінің сын-пікірін түрлі мемлекеттік коммунизм формаларына бағыттады. Сонымен қатар, бұл анархокоммунистер мен басқалар оның еңбегін пайдалы деп таба алмайды дегенді білдірмейді. Штирнер де осылай ойлаған болар еді, өйткені оның идеяларына ешнәрсе де шетел емес еді, алайда жеке адамның өзінің мүддесінде деп санайтынын шектеуге тырысу".

Революция

Штирнер революция туралы қалыптасқан түсініктерді сынап, орнаған идеалдарды жоюға бағытталған әлеуметтік қозғалыстарды жасырын идеалисттік деп санайды, себебі олар кейін жаңа идеалды орнатуға ұмтылады. "Революция мен көтеріліс бірдей ұғым емес. Революция – жағдайларды, орнаған жағдайды немесе мәртебені, мемлекетті немесе қоғамды құлатудан тұрады, сондықтан ол саяси немесе әлеуметтік әрекет болып табылады. Ал көтеріліс, әрине, жағдайлардың өзгеруіне әкеледі, бірақ ол осы өзгерістен емес, адамдардың өзіне қанағаттанбауынан басталады, қарулы көтеріліс емес, жеке тұлғалардың көтерілісі, одан туындайтын тәртіптерге қарамастан, көтерілу. Революция жаңа тәртіп орнатуға бағытталған, ал көтеріліс енді бізді тәртіпке салуға емес, өзімізді тәртіпке салуға шақырады және "мекемелерге" үміт арта алмайды. Бұл орнаған нәрсеге қарсы күрес емес, себебі ол сәттілікке жетсе, орнаған нәрсе өзінен-өзі құлайды; бұл тек орнаған нәрседен менің өзімді шығару. Егер мен орнағаннан шықсам, ол өліп, шіри бастайды."

Эгоистер одағы

Штирнердің эгоистер одағы туралы идеясы алғаш рет "Бірегей және оның қасиеттері" кітабында жарияланды. Одақ – жүйелі емес бірлестік ретінде түсініледі, Штирнер оны мемлекетке қарсы қойып ұсынды. "Қоғам" деп аталатын, мүшелеріне қатысу міндетті бірлестіктен өзгеше, Штирнер ұсынған Одақ ерікті және мақсатты болады, онда адамдар бір-біріне пайдалы болғанда ғана еркін бірігеді. Эгоистер арасындағы одақтық қарым-қатынас барлық тараптардың ерік-жігерімен үздіксіз жаңарып отырады. Свен Олав Найберг сияқтылар Одақтың барлық қатысушылар саналы эгоизммен бірігуін қажет ететінін айтады, ал Сидней Э. Паркер сияқты басқалары одақты "көзқарас өзгерісі" деп қарастырып, оның бұрынғы институт ретіндегі түсінігін қабылдамайды.

Біздің білім алуымыздың жалған қағидасы

1842 жылы Маркс редакциялаған «Райнише цайтунг» газетінде «Біздің білім берудің жалған қағидасы» (Das unwahre Prinzip unserer Erziehung) жарияланды. Бұл Теодор Хайнсиус жазған «Гуманизмге қарсы реализм» трактатына жауап ретінде жазылған. Штирнер классикалық гуманистік немесе практикалық реалистік әдіспен білім берудің нағыз құндылығы жоқ екенін түсіндіреді. Ол «білім берудің соңғы мақсаты енді білім болуы мүмкін емес» дейді. «Өзін түсінетін рух ғана мәңгілік» деп мәлімдеген Штирнер білім беру қағидасын бізді «заттардың иесі» етуден «еркін жаратылыс» етуге өзгертуді қалайды және өзінің білім беру қағидасын «жеке тұлғалық» деп атайды.

Өнер мен дін

"Өнер мен дін" (Kunst und Religion) 1842 жылғы 14 маусымда Rheinische Zeitung газетінде жарияланды. Ол Бруно Бауэрге және оның Гегельге қарсы жарияланымына – "Гегельдің дін және өнер туралы іліміне сенім тұрғысынан жасалған бағалауға" арналған. Бауэр Гегельдің "Өнер" мен "Дін" арасындағы қатынасын кері бұрып, "Өнердің" "Дінге" қарағанда "Философияға" жақын екенін, себебі олардың ортақ анықтылығы мен айқындығы және бірдей этикалық негізі бар екенін айтты. Алайда, Штирнер Гегель мен Бауэрдің сын-пікірлерін басып өтіп, "Өнер" "Дін" үшін нысан жасайтынын, демек, Штирнердің пікірінше, "Философия" деп саналатын нәрсемен байланысы жоқ екенін мәлімдеді: [Философия] Дін сияқты ешқандай нысанға қарсы тұрмайды, Өнер сияқты ешқандай нысан жасамастан, барлық нысан жасау ісіне және объективтілікке қарсы күшін жұмсайды, соның арқасында еркіндіктің ауасын тыныс алады. Философияның руы – Ақыл-ой тек өзімен ғана айналысады және ешқандай нысанды ойламайды. Штирнер "Философия" "өзін нысандармен мазаламайды" (Дін), сондай-ақ "нысан жасай алмайды" (Өнер) деп мәлімдеп, "Философияны" диалектикалық үштік (Өнер–Дін–Философия) құрамынан әдейі шығарды. Штирнердің пікірінше, "Философия" шын мәнінде "Өнер" мен "Дін" екеуіне де бей-жай. Стирнер Бауэрдің дінге қатысты сын-пікірін күлдіріп, оны радикалдандырды. Кітапта барлық діндер мен идеологиялар бос ұғымдарға негізделгендігі жарияланды. Бұл мемлекет, заңдар, шіркеу немесе университеттер сияқты білім беру жүйелері – жеке тұлғаға билік етуді талап ететін қоғамдық институттарға да қатысты. Штирнердің аргументі сынның шектерін зерттейді және кеңейтеді, оның сыны замандастарына, әсіресе Людвиг Фейербах пен Бруно Бауэрге, сондай-ақ коммунизм, гуманизм (ол абстрактілі Адам немесе адамзатты жоғары мәнді күш ретінде дінмен теңестірді), либерализм, национализм, капитализм, дін және мемлекеттік басқару сияқты танымал идеологияларға бағытталған: рухтар дәуірінде ойлар менің басымнан асып, олардың туындылары болса да, маған айналып, қызба фантазиялар сияқты қорқынышты күшпен қозғалды. Ойлар өздері денеге айналып, әуесқойларға айналды, мысалы, Құдай, Император, Папа, Отан және т.б. Егер мен олардың денесін жойсам, оларды өзімнің денеме қайтарамын да: "Мен ғана денелімін" деймін. Енді мен әлемді өзім үшін, менікі ретінде, меншігім ретінде қабылдаймын; Мен бәрін өзіммен байланыстырамын.

Art and Religion (Kunst und Religion) was also published in Rheinische Zeitung on 14 June 1842. It addresses Bruno Bauer and his publication against Hegel called Hegel's Doctrine of Religion and Art Judged From the Standpoint of Faith. Bauer had inverted Hegel's relation between "Art" and "Religion" by claiming that "Art" was much more closely related to "Philosophy" than to "Religion", based on their shared determinacy and clarity, and a common ethical root. However, Stirner went beyond both Hegel and Bauer's criticism by asserting that "Art" rather created an object for "Religion" and could thus by no means be related to what Stirner considered—in opposition with Hegel and Bauer—to be "Philosophy", stating:
[Philosophy] neither stands opposed to an Object, as Religion, nor makes one, as Art, but rather places its pulverizing hand upon all the business of making Objects as well as the whole of objectivity itself, and so breathes the air of freedom. Reason, the spirit of Philosophy, concerns itself only with itself, and troubles itself over no Object. Stirner deliberately left "Philosophy" out of the dialectical triad (Art–Religion–Philosophy) by claiming that "Philosophy" does not "bother itself with objects" (Religion), nor does it "make an object" (Art). In Stirner's account, "Philosophy" was in fact indifferent towards both "Art" and "Religion." Stirner thus mocked and radicalised Bauer's criticism of religion. The book proclaims that all religions and ideologies rest on empty concepts. The same holds true for society's institutions that claim authority over the individual, be it the state, legislation, the church, or the systems of education such as universities. Stirner's argument explores and extends the limits of criticism, aiming his critique especially at those of his contemporaries, particularly Ludwig Feuerbach and Bruno Bauer, also at popular ideologies, including communism, humanism (which he regarded as analogous to religion with the abstract Man or humanity as the supreme being), liberalism, and nationalism as well as capitalism, religion and statism, arguing:
In the time of spirits thoughts grew till they overtopped my head, whose offspring they yet were; they hovered about me and convulsed me like fever phantasies—an awful power. The thoughts had become corporeal on their own account, were ghosts, e. g. God, Emperor, Pope, Fatherland, etc. If I destroy their corporeity, then I take them back into mine, and say: "I alone am corporeal." And now I take the world as what it is to me, as mine, as my property; I refer all to myself.