Кіріспе
18 және 19 ғасырдағы неміс философы және теологы (1765–1841) Франц фон Баадер (27 наурыз 1765 – 23 мамыр 1841), туған аты Бенедикт Франц Ксавер Баадер, неміс католик философы, теологы, дәрігер және тау-кен инженері болған. Заманының эмпирицизміне қарсы тұрып, ол Декарттан бергі Батыс философиясының көп бөлігі атеизмге ұмтылып бара жатқанын сынап, схоластика мектебін қайта жаңғыртушы деп есептеледі. Ол өз дәуірінің ең ықпалды теологтарының бірі болды, бірақ оның кейінгі философияға тигізген әсері одан аз болды және көбінесе негізгі жарияланымдарда тікелей сілтеме жасалмай, кейінгі ойшылдардың эзотерикалық талқылауларында жоғалып кетеді. Бұл тенденцияға ерекше тоқталып тұрған жағдай – Уолтер Бенджамин мен Гершом Шолемнің мистикалық жобаларының бастауы туралы Бенджаминнің өлімінен кейін жарияланған хаттары мен түсіндірмелерінде Баадер мен Молитордың Кабаланың зерттелуіне ықпал еткен катализаторлар ретінде айтылуы. Баадердің ықпалын жасыруға бейімділік Мартин Хайдеггердің ойлау жолындағы маңызды сәтте көрінеді: Бенджамин де, Хайдеггер де 1913 жылы Генрих Рикерттің семинарында ертедегі схоластикалық ойдың маңызды мәселелерін қайта қараудан туындаған ұқсас мәселелермен айналысады. Бұл – Баадер көрсеткен жол және Бенджамин мен Хайдеггердің тұжырымдамаларына із қалдырған орын. Хайдеггер (әдеттегідей) Баадердің еңбектерін тікелей сілтемейді: керісінше, оның терминологиясы мен зұлымдық мәселесі туралы айту әдісі оның осы тақырыпта Баадерді оқығанын көрсетеді, Шеллингтің теодицияға қатысты тұжырымдамаларын Баадердегі бастауына дейін іздейді, содан кейін Дунс Скоттың негізгі еңбектеріне бет бұрады. Бүгінде Баадердің Мейстер Экхартпен теологиялық диалогты академиялық ортаға және жалпы христиандық пен теософияға қайта енгізгені есептеледі.
Franz von Baader (27 March 1765 – 23 May 1841), born Benedikt Franz Xaver Baader, was a German Catholic philosopher, theologian, physician, and mining engineer. Resisting the empiricism of his day, he denounced most Western philosophy since Descartes as trending into atheism and has been considered a revival of the Scholastic school. He was one of the most influential theologians of his age but his influence on subsequent philosophy has been less marked, and tends to be submerged into the esoteric discussions of later thinkers rather than cited explicitly in major publications. A notable exception to this tendency appears in the correspondence and later explication of the origins of mystical Walter Benjamin and Gershom Scholem's mystical project published after Benjamin's death where both Baader and Molitor are cited as catalytic to their exploration of the Kabbalah. An exemplar of the tendency to conceal Baader's influence shows up at an importance juncture in the thought of Martin Heidegger: Both Benjamin and Heidegger begin with similar problems derived from a revisitation of major issues in early scholastic thought in the 1913 seminar of Heinrich Rickert—a terrain towards which Baader points the way, and leaves his mark on the formulations of both Benjamin and Heidegger. Heidegger (characteristically) does not cite Baader's work directly: rather, his terminology and manner of speaking about the problem of evil suggest that he read Baader on this subject, tracing Schelling's formulations on theodicy to their roots in Baader on his way to the primary documents of Duns Scotus. Today Baader is thought to have re introduced theological engagement with Meister Eckhart into academia and even Christianity and Theosophy more generally.
Өмір
Бенедикт Франц Ксавер Бадер 1765 жылғы 27 наурызда Баварияның Мюнхен қаласында дүниеге келген. Ол 1761 жылғы 23 мамырда үйленген Джозеф Франц фон Паула Баадердің (1733 жылғы 15 қыркүйек – 1794 жылғы 16 ақпан) және Мария Доротея Розалия фон Шёпфтың (1742 жылғы 25 қазан – 1829 жылғы 5 ақпан) үшінші ұлы. 1775 жылы Францтың әкесі Жозеф Баварияның электоры Максимилиан III Жозефтің сарай дәрігері болды. (Электор екі жылдан кейін қайтыс болды.) Францтың екі үлкен ағасы да белгілі адамдар еді. Клеменс Алоис Андреас Баадер (8 сәуір 1762 – 23 наурыз 1838) – жазушы. Жозеф Антон Игнац Баадер (30 қыркүйек 1763 – 20 қараша 1835) – инженер. Франц Ингольштадт пен Венада медицинаны оқыды және қысқа уақыт бойы әкесіне дәрігерлік ісінде көмектесті. Алайда Франц дәрігерлік өмір оған жарамайтынын біліп, кен өндіруші инженер болуды шешті. Ол Фрайбергте Абрахам Готтлоб Вернердің басшылығымен оқыды, Солтүстік Германияның бірнеше тау-кен аудандарын аралап, 1792 жылдан 1796 жылға дейін Англияда тұрды. Англияда Франц фон Бадер Дэвид Юм, Дэвид Хартли және Уильям Годвиннің эмпиризмімен танысты, бұл оған ұнамады. Бірақ ол Мейстер Экхарттың, Луи Клод де Сент-Мартеннің және ең бастысы Якоб Бёмедің мистикалық ойларымен де танысты, олар оған көбірек ұнады. 1796 жылы Германияға оралып, Гамбургте Ф. Х. Якобимен танысты, олар жақын дос болды. Ол сондай-ақ Фридрих Шеллингпен байланыс жасады, және осы кезеңде жариялаған еңбектері осы философтың ықпалында болды, бірақ Бадер Шеллингтен тәуелсіздігін сақтады. Олардың достығы 1822 жылға дейін жалғасты, ол кезде Баадердің Александр I патшаға жазған хатында қазіргі заманғы философияны сынауы Шеллингті мүлдем алшақтатып жіберді. Осы уақыт ішінде Бадер өз мамандығына берілді. Ол шыны жасау кезінде калийдің орнына натрий сульфатын пайдаланудың жаңа әдісі үшін 12 000 гульден (≈117 кг күміс) сыйлық алды. 1817-1820 жылдары ол шахталар инспекторы қызметін атқарды және қызметі үшін дворян титулына ие болды. 1820 жылы зейнеткерлікке шықты, содан кейін өзінің ең жақсы шығармаларының бірі – Fermenta Cognitionis 1822-1825 жылдары 6 бөлімде жарық көрді. Онда ол қазіргі философиямен күресіп, Бёмеді оқуға кеңес береді. 1826 жылы Мюнхенде жаңа университет ашылғанда, ол философия және теология профессоры болып тағайындалды. Ол өзінің кейбір дәрістерін 1827-1836 жылдары "Спекулятивтік догматика" деген атпен 4 бөлімде жариялады. Оның 1831 жылғы "Діни эротикалық қырық сөйлем" Мюнхен суретшісі Эмили Линдерге арналған. 1838 жылы ол Рим-католик шіркеуінің азаматтық істерге араласуына қарсылық білдірді, нәтижесінде өмірінің соңғы үш жылында дін философиясы бойынша дәріс беруге тыйым салынды. Ол 1841 жылғы 23 мамырда қайтыс болды. Ол Мюнхендегі Альтер-Зюдфридхофқа жерленген.
Философия
Бадердің философиясын қысқаша түсіндіру қиын, себебі ол өзінің ең терең ойларын түсініксіз афоризмдермен немесе мистикалық символдар мен теңеулер арқылы жеткізген. Оның тұжырымдары көбінесе қысқа, жеке мақалаларда, Бёме мен Сент-Мартиннің еңбектеріне түсіндірмелерде немесе оның кең ауқымды хаттары мен күнделіктерінде жазылған. Дегенмен, оның ойлау жүйесінің негізгі белгілерін көрсететін маңызды тұстар бар. Бадер адам ақылының өзі көздеген мақсатына жете алмайтынынан бастап, сенімнің, шіркеудің және дәстүрдің негізгі қағидаларын жобау мүмкін емес деп тұжырымдайды. Оның көзқарасын схоластикалық деп атауға болады, өйткені ол схоластиктер сияқты теология мен философияның қарама-қайшы емес екеніне сенді, ақылдың билік пен уахи арқылы берілген шындықтарды түсіндіруі керек деп ойлады. Бірақ сенім мен білім салаларын одан да жақындастыруға тырысқанда, ол Мейстер Экхарт, Парацельс және Бёме мистикасына жақындады. Біздің өмір сүруіміз Құдайдың бізді тануына байланысты. Барлық өзіне-өзінің сезімі бір мезгілде Құдайды тану болып табылады, ал барлық білім – Құдаймен бірге білу, Құдайдың сезімімен білу немесе Оған қатысу.
Теология
Бадердің философиясы, негізінен, теософияның бір түрі. Құдайды тек абстрактілі болмыс (субстанция) ретінде емес, барлық нәрсенің негізі болып табылатын және мәңгілік процесс немесе іс-әрекет (actus) болып табылатын бастапқы Ереке ретінде қарастыру керек. Бұл процесс Құдайдың өзін-өзі жаратуы ретінде жұмыс істейді, онда екі аспектіні ажырата аламыз – имманентті немесе эзотерикалық және көрнекті немесе экзотерикалық. Тек "алғашқы Ереке" ойлаған немесе өзін-өзі сезінген жағдайда ғана ол білушіні білінгеннен, жасаушыны жасалғаннан ажырата алады, содан рухқа айналу күші пайда болады. Үштік (Бадер тілінде Тернар деп аталады) – бұл берілген емес, бірақ мүмкін болатын, Құдайдың мәңгілік және тұлғасыз идеясы немесе даналығы арқылы көрініс табады және жүзеге асады, ол "алғашқы Ерекеден" ерекшеленбейді. Тұлғалық және нақты шындық осы Үштіктің жеке аспектілеріне Табиғат арқылы беріледі, оны Құдай мәңгілік және міндетті түрде жасайды. Бұл аспектілер уақыт ішінде бірінен соң бірі пайда болмайды, бірақ мәңгілік тұрғысынан (sub specie aeternitatis) Құдайдың өзін-өзі дамытуының қажетті элементтері ретінде пайда болады. Оның "табиғаты" жаратылыстың табиғатымен шатастырылмауы керек, ол Құдайдың сүйіспеншілігі мен Ерекесіне байланысты қажетсіз, еркін және уақыттан тыс іс-әрекет болып табылады, оны спекуляциялық түрде шығаруға болмайды, бірақ тарихи факт ретінде қабылдануы керек. Жаратылыстар бастапқыда үш топқа бөлінді: ақылды, яғни періштелер; ақылсыз материалдық әлем; және олардың арасында делдалдық қызмет атқаратын адам. Періштелер мен адамдар еркіндікке ие болды. Адам Ата мен Люцифердің құлдырауы тарихи факт болды, мүмкін болғанмен, міндетті емес. Бадер періштелердің құлдырауына Құдаймен теңдікке ұмтылу (яғни, мақтаныш) және адамның өзін табиғат деңгейіне түсіруіне (түрлі денелік күнәлар арқылы) жол беруі себеп болды деп есептеді. Бадер біздің білетініміздей әлем – уақыт, кеңістік және материя – адамзат құлағаннан кейін ғана пайда болды және ол Құдайдың адамзатқа құтқарылуға мүмкіндік беретін сыйы ретінде жаратылды деп есептеді. Бадер физиология мен антропология теориясын ғаламның осы түсінігіне негізделген бірқатар еңбектерде дамытты, бірақ негізінен Бёмедің идеяларымен сәйкес келеді. Ол әр түрлі күнәлардың зиянды әсерін сипаттап, оларды жою арқылы табиғаттың үйлесімділігін қалпына келтіруді ұсынады. Оның этика жүйесі моральдық заңдарға ғана мойынсұну жеткілікті деген ойды жоққа шығарады (кантиандықтарда). Адамзат өздігінен осы мақсатқа жету қабілетін жоғалтқанмен, Құдайдың орнындағы орнымызды түсіну және оған қатысу қажет. Мұндай түсінік үшін рақым қажет болғандықтан, күнә мен құтқарылуды елемейтін ешқандай этикалық теория қанағаттандырмайды немесе тіпті мүмкін емес. Тек игі істер жеткіліксіз, бірақ Мәсіхтің сауықтыру қасиеті, негізінен, дұға мен шіркеудің қасиетті діни сакраменттері арқылы қабылдануы керек. Бадер 19 ғасырдағы католиктік теологтардың ішіндегі ең ірі теологтардың бірі саналды және басқалар арасында Ричард Роте, Юлиус Мюллер және Ханс Лассен Мартенсенге ықпал етті.
Саясат
Бадер мемлекет үшін екі нәрсе қажет деп сақты: билеушіге жалпы бағыну (әйтпесе азаматтық соғыс немесе басқыншылық болар еді) және лауазымдық теңсіздік (әйтпесе ешқандай ұйымдық құрылым болмас еді). Бадер Құдайды ғана адамзаттың нағыз билеушісі деп есептегендіктен, үкіметке адалдық тек шынайы христиандық болғанда ғана сақталады немесе беріледі деп мәлімдеді; ол деспотизмге, социализмге, либерализмге де бірдей қарсы тұрды. Оның идеалды мемлекеті – католик шіркеуі басқаратын азаматтық қоғам, оның қағидалары пассивті және иррационалды нақышылыққа және протестантизмнің тым рационалды доктриналарына қарсы болды.
Шығармалары
Бадер қайтыс болғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, оның еңбектерін бірнеше шәкірттері жинап, редакциялады. Бұл 1851–1860 жылдар аралығында Лейпцигте тақырып бойынша ұйымдастырылған 16 томдық жинақ ретінде жарық көрді. I том эпистемологияға, II том метафизикаға, III том табиғи философияға, IV том антропологияға, V және VI томдар әлеуметтік философияға, VII–X томдар дін философиясына, XI том Бадердің күнделіктеріне, XII том әулие Мартинге арналған түсіндірмелеріне, XIII том Бёмеге арналған түсіндірмелеріне, XIV том уақытқа, ал XV том оның өмірбаяны мен хат алмасына арналған. XVI том басқа томдарға арналған көрсеткішті, сондай-ақ Люттербектің оның жүйесінің шебер эскизін қамтиды. Редакторлардың құнды кіріспелері әрбір томға қосылған. Табиғат философиясы туралы мәтіндер (1792–1808). Тарихи-сын тұрғысынан комментирленген басылым. Альберто Бончиноның құрастыруымен. Лайден/Падерборн 2021 (= Франц фон Баадер: Ausgewählte Werke, Bd. 1), Электрондық кітап. Мистицизм және теософия туралы мәтіндер (1808–1818). Тарихи-сын тұрғысынан комментирленген басылым. Альберто Бончиноның құрастыруымен. Лайден/Падерборн 2021 (= Франц фон Баадер: Ausgewählte Werke, Bd. 2), Электрондық кітап. Fermenta Cognitionis (1822–1825). Тарихи-сын тұрғысынан комментирленген басылым. Альберто Бончиноның құрастыруымен. Лайден/Падерборн 2024 (= Франц фон Баадер: Ausgewählte Werke, Bd. 3), Электрондық кітап. Спекулятивтік догматика бойынша лекциялар (1828–1838). Тарихи-сын тұрғысынан комментирленген басылым. Альберто Бончиноның құрастыруымен. Лайден/Падерборн 2024 (= Франц фон Баадер: Ausgewählte Werke, Bd. 4), Электрондық кітап.
Texte zur Mystik und Theosophie (1808–1818). Historisch kritische kommentierte Ausgabe. Herausgegeben von Alberto Bonchino. Leiden/Paderborn 2021 (= Franz von Baader: Ausgewählte Werke, Bd. 2), , E Book
Fermenta Cognitionis (1822–1825). Historisch kritische kommentierte Ausgabe. Herausgegeben von Alberto Bonchino. Leiden/Paderborn 2024 (= Franz von Baader: Ausgewählte Werke, Bd. 3), , E Book
Vorlesungen über speculative Dogmatik (1828–1838). Historisch kritische kommentierte Ausgabe. Herausgegeben von Alberto Bonchino. Leiden/Paderborn 2024 (= Franz von Baader: Ausgewählte Werke, Bd. 4), , E Book