Эдмунд Гуссерль: өмір және философиясы

Кіріспе

Австриялық неміс философы (1859–1938)

Эдмунд Густав Альбрехт Гуссерл (8 сәуір 1859 – 27 сәуір 1938) – феноменология мектебін қалыптастырған австриялық неміс философы және математигі. Алғашқы жұмыстарында ол тарихилік пен логикадағы психологиялық бағытты мақсатты талдау негізінде сынап көрсетті. Есейген кезеңінде ол феноменологиялық редукция деп аталатын нәрсеге негізделген жүйелі, іргелі ғылымды дамытуға ұмтылды. Трансценденталдық сананың барлық мүмкін білімнің шектерін анықтайтынын айта отырып, Гуссерл феноменологияны трансценденталдық идеалистік философия ретінде қайта қарастырды. Гуссерлдің ойлары 20 ғасыр философиясына зор әсер етті және ол қазіргі философияда және одан тыс салалардағы маңызды тұлға болып табылады. Гуссерл Карл Вейерштрасс және Лео Кенигсбергерден математиканы, ал Франц Брентано мен Карл Штумпфтан философияны оқыды. 1887 жылдан бастап Галледе приват-доцент, содан кейін профессор болып жұмыс істеді, алдымен 1901 жылдан бастап Геттингенде, кейін 1916 жылдан бастап Фрайбургте 1928 жылға дейін зейнеткерлікке шыққанға дейін философиядан сабақ берді. 1933 жылы нацистік партияның нәсілдік заңдарына сәйкес Гуссерл еврей тегінен болғандықтан Фрайбург университетінің кітапханасынан қуылды және бірнеше айдан кейін Deutsche Akademie-ден кетті. Аурудан кейін 1938 жылы Фрайбургте дүние салды.

Жастар және білім беру

Гуссерл 1859 жылы Австрия империясының Моравия маркграфындағы Просниц қаласында (қазіргі Чехиядағы Простеёв) дүниеге келген. Ол еврей отбасында төрт баланың екіншісі болып туған. Әкесі шляпник болған. Балалық шағы Простеёв қаласында өткен, онда ол мемлекеттік бастауыш мектепке барып оқыған. Содан кейін Гуссерл Венаға сапар шегіп, ондағы Реалгимназияда, одан кейін Ольмюцтегі Штаттсгимназияда білім алған. 1876-1878 жылдары Лейпциг университетінде Гуссерл математика, физика және астрономияны оқыған. Лейпцигте ол қазіргі психологияның негізін қалаушылардың бірі Вильгельм Вундттың философиялық лекцияларынан әсер алған. Содан кейін 1878 жылы ол Берлиннің Фридрих Вильгельм университетіне (қазіргі Берлиннің Гумбольдт университеті) келіп, Леопольд Кронекер мен әйгілі Карл Вейерштрасс басшылығымен математиканы оқуын жалғастырған. Берлинде ол Франц Брентаноның философия пәнінің бұрынғы студенті, кейін Чехословакияның бірінші президенті Томаш Гарриг Масарикпен кеңескен. Сондай-ақ ол Фридрих Паульсеннің философиялық лекцияларына қатысқан. 1881 жылы математика білімін толықтыру үшін Гуссерл Вена университетіне Лео Кенигсбергердің (Вейерштрастың бұрынғы студенті) жетекшілігімен келген. 1883 жылы Венада ол «Beiträge zur Variationsrechnung» (Айнымалы есептеуге үлес) атты еңбегімен PhD дәрежесін алған. Математика ғылымы бойынша докторлық диссертациясын қорғағаннан кейін Гуссерл Берлинге оралып, Карл Вейерштрастың ассистенты болып жұмыс істеген. Дегенмен, Гуссерлдің философиямен айналысуға деген құштарлығы күшейген. Кейін профессор Вейерштрасс ауыр сырқатқа шалдыққан. Гуссерл Венаға қайта оралуға мүмкіндік алды, онда қысқа мерзімді әскери қызметтен кейін өзінің назарын философияға бөлген. 1884 жылы Вена университетінде ол Франц Брентаноның философия және философиялық психология бойынша лекцияларын тыңдаған. Брентано оны Бернард Болцано, Герман Лотце, Дж. Стюарт Милль және Дэвид Юмның еңбектерімен таныстырған. Гуссерл Брентанодан қатты әсер алып, өмірін философияға арнауға шешім қабылдаған; шындығында, Франц Брентано оның ең маңызды ықпалы ретінде жиі есептеледі, мысалы, ниеттілік мәселесінде. Академиялық кеңес бойынша, екі жыл өткен соң 1886 жылы Гуссерл Брентаноның бұрынғы студенті Карл Штумпфтың артынан Галле университетіне барып, университет деңгейінде оқытуға құқық беретін габилитация алуға тырысқан. Ол жерде Штумпфтың жетекшілігімен 1887 жылы «Über den Begriff der Zahl» (Сан туралы түсінік) атты еңбегін жазған, ол кейіннен оның алғашқы маңызды жұмысы «Philosophie der Arithmetik» (1891) негізі болған. 1887 жылы Гуссерл Малвин Штайншнайдерге үйленген, бұл одақ елу жылдан астам уақытқа созылған. 1892 жылы олардың қызы Елизавета, 1893 жылы ұлы Герхарт, ал 1894 жылы ұлы Вольфганг дүниеге келген. Елизавета 1922 жылы, ал Герхарт 1923 жылы үйленген; алайда Вольфганг Бірінші дүниежүзілік соғыста қаза тапқан.

Husserl was born in 1859 in Proßnitz in the Margraviate of Moravia in the Austrian Empire (today Prostějov in the Czech Republic). He was born into a Jewish family, the second of four children. His father was a milliner. His childhood was spent in Prostějov, where he attended the secular primary school. Then Husserl traveled to Vienna to study at the Realgymnasium there, followed next by the Staatsgymnasium in Olmütz. At the University of Leipzig from 1876 to 1878, Husserl studied mathematics, physics, and astronomy. At Leipzig, he was inspired by philosophy lectures given by Wilhelm Wundt, one of the founders of modern psychology. Then he moved to the Frederick William University of Berlin (the present day Humboldt University of Berlin) in 1878 where he continued his study of mathematics under Leopold Kronecker and the renowned Karl Weierstrass. In Berlin he found a mentor in Tomáš Garrigue Masaryk, then a former philosophy student of Franz Brentano and later the first president of Czechoslovakia. There Husserl also attended Friedrich Paulsen's philosophy lectures. In 1881 he left for the University of Vienna to complete his mathematics studies under the supervision of Leo Königsberger (a former student of Weierstrass). At Vienna in 1883 he obtained his PhD with the work Beiträge zur Variationsrechnung (Contributions to the Calculus of Variations). Following his PhD in mathematics, Husserl returned to Berlin to work as the assistant to Karl Weierstrass. Yet already Husserl had felt the desire to pursue philosophy. Then professor Weierstrass became very ill. Husserl became free to return to Vienna where, after serving a short military duty, he devoted his attention to philosophy. In 1884 at the University of Vienna he attended the lectures of Franz Brentano on philosophy and philosophical psychology. Brentano introduced him to the writings of Bernard Bolzano, Hermann Lotze, J. Stuart Mill, and David Hume. Husserl was so impressed by Brentano that he decided to dedicate his life to philosophy; indeed, Franz Brentano is often credited as being his most important influence, e. g., with regard to intentionality. Following academic advice, two years later in 1886 Husserl followed Carl Stumpf, a former student of Brentano, to the University of Halle, seeking to obtain his habilitation which would qualify him to teach at the university level. There, under Stumpf's supervision, he wrote Über den Begriff der Zahl (On the Concept of Number) in 1887, which would serve later as the basis for his first important work, Philosophie der Arithmetik (1891). In 1887 Husserl married Malvine Steinschneider, a union that would last over fifty years. In 1892 their daughter Elizabeth was born, in 1893 their son Gerhart, and in 1894 their son Wolfgang. Elizabeth would marry in 1922, and Gerhart in 1923; Wolfgang, however, became a casualty of the First World War.

Философия профессоры

Үйленгеннен кейін Хуссерл философиядан ұзақ ұстаздық қызметін бастады. 1887 жылы Галле университетінде жеке оқытушы болып жұмыс істей бастады. 1891 жылы «Арифметика философиясы. Психологиялық және логикалық зерттеулер» атты еңбегін жариялады, онда математика мен философиядағы бұрынғы зерттеулеріне сүйене отырып, математиканың негізі ретінде психологиялық контекст ұсынды. Бұл Готтлоб Фрегеге жағымсыз әсер етті, ол оның психологиялық бағытынан сын көтерді. 1901 жылы Хуссерл отбасымен Геттинген университетіне көшті, онда кезекті профессор болып қызмет етті. Осыған дейін оның «Логикалық зерттеулер» (Halle, 1900–1901) атты маңызды еңбегі жарық көрді. Бірінші томда «таза логика» туралы ойлар жинақталған, онда ол «психологиялық бағытты» мұқият жоққа шығарады. Бұл еңбек жақсы қабылданып, Вильгельм Дилтей өткізген семинардың тақырыбы болды; Хуссерл 1905 жылы Дилтейді көру үшін Берлинге барды. Екі жылдан кейін Италияда ол бұрынғы ұстазы Франц Брентаноға және математик Константин Каратеодориге барып қайтты. Кант пен Декарт та оның ой-пікіріне әсер етті. 1910 жылы ол «Логос» журналының редакторларының бірі болды. Осы кезеңде Хуссерл ішкі уақыт санасы туралы лекциялар оқыды, оларды бірнеше онжылдықтан кейін оның бұрынғы шәкірті Хайдеггер жариялау үшін өңдеді. 1912 жылы Фрайбургте Хуссерл мен оның мектебі «Философия және феноменологиялық зерттеулер жылнамасы» журналын құрды, ол 1913 жылдан 1930 жылға дейін олардың феноменологиялық қозғалысы туралы мақалалар жариялады. Оның маңызды «Идеялар» еңбегі алғашқы санында (1 том, 1 нөмір, 1913 жыл) жарық көрді. «Идеялар» еңбегін бастамас бұрын Хуссерлдің ой-пікірі «әрбір субъект өзіне ‘көрсетіледі’, ал әрбір субъект үшін басқалары ‘көрсетіледі’ (Vergegenwärtigung), табиғаттың бөлігі ретінде емес, таза сана ретінде» деген деңгейге жеткен еді. «Идеялар» оның феноменологияның «трансценденталдық түсіндіруіне» көшуін алға жылжытты, бұл көзқарас кейіннен Жан-Поль Сартр сияқтылар тарапынан сынға алынды. «Идеялар» еңбегінде Пол Рикер Хуссерлдің ой-пікірінің дамуын «психологиялық когитодан трансценденталдық когитоға» қарай бағытталған деп қарастырады. Феноменология одан әрі дамыған сайын, ол (Хуссерлдің «лабиринтіндегі» басқа бір көзқарас нүктесінен қарағанда) «трансценденталдық субъективтілікке» жетелейді. Сондай-ақ «Идеялар» еңбегінде Хуссерл феноменологиялық және эйдетикалық редукцияларды нақтылай түсіндіреді. Иван Ильин мен Карл Ясперс Геттингендегі Хуссерлге барды. 1914 жылдың қазан айында оның екі ұлы да Бірінші дүниежүзілік соғыстың Батыс майданына соғысуға жіберілді, ал келесі жылы олардың бірі Вольфганг Хуссерл ауыр жарақат алды. 1916 жылдың 8 наурызында Верден шайқасында Вольфганг соғыста қаза тапты. Келесі жылы оның екінші ұлы Герхард Хуссерл соғыста жарақат алды, бірақ аман қалды. Оның анасы Джулия қайтыс болды. 1917 жылдың қарашасында оның үздік студенттерінің бірі, кейін өзінің атымен белгілі философия профессоры Адольф Рейнах Фландрияда қызмет етіп жүргенде соғыста қаза тапты. Эдит Штайн Фрайбургтегі алғашқы жылдары оның жеке көмекшісі болды, кейіннен 1920 жылдан 1923 жылға дейін Мартин Хайдеггер оның орнына келді. 1918 жылы математик Герман Вейль онымен хат алыса бастады. 1922 жылы Хуссерл Лондон университетінің колледжінде феноменологиялық әдіс туралы төрт лекция оқыды. 1923 жылы Берлин университеті оны сол жерге көшіруге шақырды, бірақ ол ұсыныстан бас тартты. 1926 жылы Хайдеггер өзінің «Болу және уақыт» атты кітабын «алғыспен және достықпен» Хуссерлге арнады. Хуссерл өзінің соңғы сабағын 1928 жылдың 25 шілдесінде оқытып, зейнетке шығуын сұрағанға дейін Фрайбургтегі профессорлық лауазымында қалды. 1929 жылдың 8 сәуірінде оған жетпіс жылдық мерейтойын атап өту үшін Festschrift табыс етілді. Зейнетке шыққаннан кейін де Хуссерл бірнеше маңызды лекциялар оқыды. Біріншісі 1929 жылы Парижде оқылды және «Картезиандық медитациялар» (Париж, 1931) атты кітапқа айналды. Хуссерл мұнда өзінің негізгі «Идеялар» (1913) еңбегінде бұрын ұсынған феноменологиялық эпохені (немесе феноменологиялық редукцияны) «меншік сферасы» деп аталатын тәжірибелерді одан әрі қысқарту тұрғысынан қарастырады. Бұл сфераның ішінде Хуссерл солипсизмнің мүмкін еместігін көрсету үшін, трансценденттік эго өзін әрқашан басқа эгоның, басқа монадтың тіршілік еткен денесімен жұптасқан деп санайды. Денелердің осы «априорлық» өзара байланысы, қабылдауда берілген, трансценденттік өзара субъективтілік деп аталатын саналардың өзара байланысын құрайды, оны Хуссерл жарияланбаған жазбаларында кеңінен сипаттайды. Хуссерлдің меншіктілік туралы сипаттауы мен оның интерсубъективтілікке қарай қозғалысы солипсизм айыбын жоққа шығаруға жеткілікті ме екені туралы пікірталас болып келеді, мысалы, Декарт осы айыпқа ұшыраған. Бір қарсы аргумент былай жұмыс істейді: Хуссерлде, Декарттағыдай, шексіздік пен Құдай эгоның Басқаға қарайтын қақпасы болмайды, Хуссерлдің эгосы «Картезиандық медитацияларда» өзі трансцендентті болады. Ол, алайда, жалғыз қалады (байланыссыз). Тек эгоның Басқаны «аналогиямен» түсінуі (мысалы, болжамды өзаралық арқылы) «объективті» интерсубъективтілікке, демек, қоғамға мүмкіндік береді. 1933 жылы жаңа Ұлттық Социалистік Германдық Жұмысшылар партиясының нәсілдік заңдары қабылданды. 6 сәуірде Хуссерлге Фрайбург университетінің кітапханасын немесе басқа да академиялық кітапхананы пайдалануға тыйым салынды, ал келесі аптада, көпшіліктің наразылығынан кейін ол қызметіне қайта орналастырылды. Алайда, оның әріптесі Хайдеггер 21-22 сәуірде университет ректоры болып сайланды және наци партиясына қосылды. Керісінше, шілдеде Хуссерл Неміс академиясынан кетті. Хуссерл мұнда Еуропаны қамшылаған мәдени дағдарысты сипаттайды, содан кейін тарих философиясына көшеді, Гаलील, Декарт, бірнеше британ философтары және Кант туралы әңгімелейді. Бұрын аполитиктік болған Хуссерл осындай тарихи талқылаулардан қасақана бас тартқан, сананы зерттеуге тікелей көшуді жөн санаған. Мерло-Понти және басқалар Хуссерлдің өзінің позициясын жоққа шығармай ма деп сұрақ қояды, өйткені Хуссерл тарихилықты принцип бойынша сынға алған, бірақ оның феноменологиясы тарих шектеулерін басып өтуге жеткілікті түрде қатаң болуын қамтамасыз етуге тырысқан. Керісінше, Хуссерл мұнда тарихи дәстүрлердің таза эгоның интуициясына берілген ерекшеліктер ғана екенін көрсететін болса керек. «Өмірлік әлем» [Lebenswelt] туралы ұзақ бөлім одан кейін келеді, ол ғылымның объективті логикасымен байқаламайтын, бірақ субъективті тәжірибе арқылы көрінетін әлем. Алайда, «тарих» мәселесіне ұқсас мәселе туындайды, «құс және жұмыртқа» мәселесі. Өмірлік әлем таза эгоның көруіне контекст береді ме және осылайша оны бұзады ма, әлде феноменологиялық әдіс эгоны трансценденттік деңгейге көтереді ме? Бұл соңғы жазбалар оның кәсіби өмірінің жемісін ұсынды. Университеттен зейнетке шыққаннан кейін Хуссерл «үлкен қарқынмен жұмыс істеді, бірнеше маңызды еңбектер жазды». Герхард Риттер ғана Хуссерлдің қанағаттандырылмаған қарсылық белгісі ретінде оның қаназасына қатысты.

Following his marriage Husserl began his long teaching career in philosophy. He started in 1887 as a Privatdozent at the University of Halle. In 1891 he published his Philosophie der Arithmetik. Psychologische und logische Untersuchungen which, drawing on his prior studies in mathematics and philosophy, proposed a psychological context as the basis of mathematics. It drew the adverse notice of Gottlob Frege, who criticized its psychologism. In 1901 Husserl with his family moved to the University of Göttingen, where he taught as extraordinarius professor. Just prior to this a major work of his, Logische Untersuchungen (Halle, 1900–1901), was published. Volume One contains seasoned reflections on "pure logic" in which he carefully refutes "psychologism". This work was well received and became the subject of a seminar given by Wilhelm Dilthey; Husserl in 1905 traveled to Berlin to visit Dilthey. Two years later in Italy he paid a visit to Franz Brentano his inspiring old teacher and to Constantin Carathéodory the mathematician. Kant and Descartes were also now influencing his thought. In 1910 he became joint editor of the journal Logos. During this period Husserl had delivered lectures on internal time consciousness, which several decades later his former student Heidegger edited for publication. In 1912 at Freiburg the journal Jahrbuch für Philosophie und Phänomenologische Forschung ("Yearbook for Philosophy and Phenomenological Research") was founded by Husserl and his school, and which published articles of their phenomenological movement from 1913 to 1930. His important work Ideen was published in its first issue (Vol. 1, Issue 1, 1913). Before beginning Ideen, Husserl's thought had reached the stage where "each subject is 'presented' to itself, and to each all others are 'presentiated' (Vergegenwärtigung), not as parts of nature but as pure consciousness". Ideen advanced his transition to a "transcendental interpretation" of phenomenology, a view later criticized by, among others, Jean Paul Sartre. In Ideen Paul Ricœur sees the development of Husserl's thought as leading "from the psychological cogito to the transcendental cogito". As phenomenology further evolves, it leads (when viewed from another vantage point in Husserl's 'labyrinth') to "transcendental subjectivity". Also in Ideen Husserl explicitly elaborates the phenomenological and eidetic reductions. Ivan Ilyin and Karl Jaspers visited Husserl at Göttingen. In October 1914 both his sons were sent to fight on the Western Front of World War I, and the following year one of them, Wolfgang Husserl, was badly injured. On 8 March 1916, on the battlefield of Verdun, Wolfgang was killed in action. The next year his other son Gerhart Husserl was wounded in the war but survived. His own mother Julia died. In November 1917 one of his outstanding students and later a noted philosophy professor in his own right, Adolf Reinach, was killed in the war while serving in Flanders. Edith Stein served as his personal assistant during his first few years in Freiburg, followed later by Martin Heidegger from 1920 to 1923. The mathematician Hermann Weyl began corresponding with him in 1918. Husserl gave four lectures on Phenomenological method at University College London in 1922. The University of Berlin in 1923 called on him to relocate there, but he declined the offer. In 1926 Heidegger dedicated his book Sein und Zeit (Being and Time) to him "in grateful respect and friendship." Husserl remained in his professorship at Freiburg until he requested retirement, teaching his last class on 25 July 1928. A Festschrift to celebrate his seventieth birthday was presented to him on 8 April 1929. Despite retirement, Husserl gave several notable lectures. The first, at Paris in 1929, led to Méditations cartésiennes (Paris 1931). Husserl here reviews the phenomenological epoché (or phenomenological reduction), presented earlier in his pivotal Ideen (1913), in terms of a further reduction of experience to what he calls a 'sphere of ownness.' From within this sphere, which Husserl enacts in order to show the impossibility of solipsism, the transcendental ego finds itself always already paired with the lived body of another ego, another monad. This 'a priori' interconnection of bodies, given in perception, is what founds the interconnection of consciousnesses known as transcendental intersubjectivity, which Husserl would go on to describe at length in volumes of unpublished writings. There has been a debate over whether or not Husserl's description of ownness and its movement into intersubjectivity is sufficient to reject the charge of solipsism, to which Descartes, for example, was subject. One argument against Husserl's description works this way: instead of infinity and the Deity being the ego's gateway to the Other, as in Descartes, Husserl's ego in the Cartesian Meditations itself becomes transcendent. It remains, however, alone (unconnected). Only the ego's grasp "by analogy" of the Other (e. g., by conjectural reciprocity) allows the possibility for an 'objective' intersubjectivity, and hence for community. In 1933, the racial laws of the new National Socialist German Workers Party were enacted. On 6 April Husserl was banned from using the library at the University of Freiburg, or any other academic library; the following week, after a public outcry, he was reinstated. Yet his colleague Heidegger was elected Rector of the university on 21–22 April, and joined the Nazi Party. By contrast, in July Husserl resigned from the Deutsche Akademie. Husserl describes here the cultural crisis gripping Europe, then approaches a philosophy of history, discussing Galileo, Descartes, several British philosophers, and Kant. The apolitical Husserl before had specifically avoided such historical discussions, pointedly preferring to go directly to an investigation of consciousness. Merleau Ponty and others question whether Husserl here does not undercut his own position, in that Husserl had attacked in principle historicism, while specifically designing his phenomenology to be rigorous enough to transcend the limits of history. On the contrary, Husserl may be indicating here that historical traditions are merely features given to the pure ego's intuition, like any other. A longer section follows on the "lifeworld" [Lebenswelt], one not observed by the objective logic of science, but a world seen through subjective experience. Yet a problem arises similar to that dealing with 'history' above, a chicken and egg problem. Does the lifeworld contextualize and thus compromise the gaze of the pure ego, or does the phenomenological method nonetheless raise the ego up transcendent? These last writings presented the fruits of his professional life. Since his university retirement Husserl had "worked at a tremendous pace, producing several major works." Gerhard Ritter was the only Freiburg faculty member to attend the funeral, as an anti Nazi protest.

Хайдеггер мен нацистік дәуір

1933 жылдың сәуірінде яһудилерге қарсы заңның салдарынан Фрайбургтегі кітапхананы пайдалануға Гуссерлге рұқсат берілмеді деген қауесет тарады. Дегенмен, басқа да шектеулермен қатар, Гуссерл өзінің еңбектерін нацистік Германияда жариялай алмады [жоғарыдағы Die Krisis (1936) еңбегіне жасалған түсіндірмеге қараңыз]. Сондай-ақ, оның бұрынғы шәкірті Мартин Хайдеггер Гуссерлге оның қызметтен босатылғанын хабарлаған деген әңгімелер болды, бірақ шындығында бұл хабарды бұрынғы ректор жеткізген. Көрініп тұрғанындай, 1920 жылдары Гуссерл мен Хайдеггер арасы суытылып, 1928 жылы Гуссерл зейнетке шыққаннан кейін және Хайдеггер оның университет кафедрасын иеленгеннен кейін бұл айқын болды. 1929 жылдың жазында Гуссерл Хайдеггердің таңдап алынған жазбаларын мұқият зерттеп, олардың бірнеше маңызды ұстанымдары бойынша келіспейтініне көз жеткізді: мысалы, Хайдеггер таза эгоның орнына Dasein ["Болуда"] терминін қолданды, осылайша феноменологияны антропологияға айналдырып, Гуссерлдің ұнатпаған психологиялық бағытына жақындатты. Хайдеггерге жасаған осындай сындық ескертулер мен Макс Шелерге жасаған сындары Гуссерлдің 1931 жылы Франкфурт, Берлин және Галле қалаларындағы Кант қоғамдарының алдында сөйлеген «Phänomenologie und Anthropologie» атты лекциясына енгізілді. 1941 жылы соғыс кезінде Хайдеггердің негізгі еңбегі «Бытие және уақыт» (Sein und Zeit, алғаш рет 1927 жылы жарық көрген) басылымында Гуссерлге арналған бастапқы арнау алынып тасталды. Бұл екі философ арасындағы қарым-қатынасты жоққа шығару ниетінен туындамаған, керісінше, Хайдеггердің баспасынан жасалған цензуралық ұсыныстың нәтижесі болды, олар нацистік режим кітапты тыйым сала қоюынан қорқып, осылай істеді. Дегенмен, 38-беттегі түсіндірмеде Гуссерлге оның жетекшілігі мен жомарттығы үшін алғыс айтылған арнау сақталған. Әрине, Гуссерл бұл кезде үш жыл бұрын қайтыс болған еді. «Бытие және уақыт» еңбегінің соғыстан кейінгі басылымдарында Гуссерлге арналған арнау қайта жаңартылды. Гуссерл мен Хайдеггер арасындағы күрделі, қиын және үзілген философиялық қарым-қатынас кеңінен талқыланды. 1933 жылдың 4 мамырында профессор Эдмунд Гуссерл Германиядағы жаңа режимнің өзгеруі мен оның салдарына қатысты сөз сөйледі: «1933 жылы кімнің нағыз Германия екендігі және кімнің нағыз неміс екендігі болашақта ғана анықталады – сол кездегі көбінесе материалистік, мифтік нәсілдік пікірлерді қолдайтындар ма, әлде өткеннің ұлы немістерінің дәстүрін құрметтейтін және жалғастыратын таза жүректі және саналы немістер ме?» Оның өлімінен кейін, Гуссерлдің шамамен 40 000 беттік «Габельсбергер» стенографиясымен жазылған қолжазбалары мен оның толық зерттеу кітапханасы 1939 жылы францискандық монах Герман Ван Бреданың күшімен Бельгиядағы Лувен Католик университетіне жасырын түрде жеткізілді. Олар Лёвенде Философия институтының Гуссерл мұражайын құру үшін сақталды. Оның зерттеу қолжазбаларындағы материалдардың көп бөлігі «Хюссерлиана» сындық басылымдарында жарияланды.

Husserl was rumoured to have been denied the use of the library at Freiburg as a result of the anti Jewish legislation of April 1933. However, among other disabilities Husserl was unable to publish his works in Nazi Germany [see above footnote to Die Krisis (1936)]. It was also rumoured that his former pupil Martin Heidegger informed Husserl that he was discharged, but it was actually the previous rector. Apparently Husserl and Heidegger had moved apart during the 1920s, which became clearer after 1928 when Husserl retired and Heidegger succeeded to his university chair. In the summer of 1929 Husserl had studied carefully selected writings of Heidegger, coming to the conclusion that on several of their key positions they differed: e. g., Heidegger substituted Dasein ["Being there"] for the pure ego, thus transforming phenomenology into an anthropology, a type of psychologism strongly disfavored by Husserl. Such observations of Heidegger, along with a critique of Max Scheler, were put into a lecture Husserl gave to various Kant Societies in Frankfurt, Berlin, and Halle during 1931 entitled Phänomenologie und Anthropologie. In the war time 1941 edition of Heidegger's primary work, Being and Time (Sein und Zeit, first published in 1927), the original dedication to Husserl was removed. This was not due to a negation of the relationship between the two philosophers, however, but rather was the result of a suggested censorship by Heidegger's publisher who feared that the book might otherwise be banned by the Nazi regime. The dedication can still be found in a footnote on page 38, thanking Husserl for his guidance and generosity. Husserl, of course, had died three years earlier. In post war editions of Sein und Zeit the dedication to Husserl is restored. The complex, troubled, and sundered philosophical relationship between Husserl and Heidegger has been widely discussed. On 4 May 1933, Professor Edmund Husserl addressed the recent regime change in Germany and its consequences:The future alone will judge which was the true Germany in 1933, and who were the true Germans—those who subscribe to the more or less materialistic mythical racial prejudices of the day, or those Germans pure in heart and mind, heirs to the great Germans of the past whose tradition they revere and perpetuate. After his death, Husserl's manuscripts, amounting to approximately 40,000 pages of "Gabelsberger" stenography and his complete research library, were in 1939 smuggled to the Catholic University of Louvain in Belgium by the Franciscan priest Herman Van Breda. There they were deposited at Leuven to form the Husserl Archives of the Higher Institute of Philosophy. Much of the material in his research manuscripts has since been published in the Husserliana critical edition series.

Бірнеше ертедегі тақырыптар

Алғашқы еңбектерінде Гуссерл математиканың берік негізін қалау мақсатымен математика, психология және философияны біріктірді. Ол сан ұғымын алуға қажетті психологиялық процесті талдап, осы талдау негізінде теория құрастырды. Ол ұстаздарынан алған әдістер мен ұғымдарды пайдаланды. Вейерштрастан ол белгілі бір нысандар жинағын санау арқылы сан ұғымын қалыптастыру идеясын алды. Брентано мен Штумпфтан ол дұрыс және бұрыс ұсыну арасындағы айырмашылықты алды. Хуссерл мұны мысалмен былай түсіндірді: егер біреу үйдің алдында тұрса, онда оның үйдің дұрыс, тікелей ұсынысы бар, бірақ егер олар оны іздеп, жол сұраса, онда осы жол көрсеткіштері (мысалы, осы және сол көше бұрышындағы үй) жанама, бұрыс ұсыныстар болып табылады. Басқаша айтқанда, адам нақты көріп тұрған жағдайда объектінің дұрыс ұсынысына ие болады, ал егер ол объектіні тек белгілер, символдар және т.б. арқылы көрсетуге мүмкіндік алса, онда ол бұрыс (немесе символдық, Хуссерл осылай да атайды) ұсыныс болады. Гуссерлдің «Логикалық зерттеулер» (1900–1901) еңбегі бүтін және олардың бөліктерінің формалды теориясы – мереологияның бастау нүктесі саналады. Брентанодан Хуссерл алған тағы бір маңызды элемент – қасариеттілік, сананың басты ерекшелігі – ол әрқашан қасариетті болады. Көбінесе «жай ғана қатыстылық» немесе психикалық әрекеттер мен сыртқы әлем арасындағы қарым-қатынас деп қарапайым түрде түйінделгенімен, Брентано оны психикалық құбылыстардың ерекше белгісі ретінде анықтады, олардың арқасында оларды физикалық құбылыстардан ажыратуға болады. Кез келген психикалық құбылыс, кез келген психологиялық әрекет мазмұны бар, ол бір объектіге (қасариетті объектіге) бағытталған. Кез келген сенім, тілек және т.б. белгілі бір объектіге қатысты: сенедін нәрсе, қалайтын нәрсе. Брентано ойдағы объектінің мәртебесін көрсету үшін «қасариетті емес болу» деген сөзді қолданды. Қасариетті болу, қасариетті объектіге ие болу қасиеттері психикалық және физикалық құбылыстарды ажыратудың маңызды белгісі болды, себебі физикалық құбылыстарда қасариеттілік мүлдем жоқ.

In his first works, Husserl combined mathematics, psychology, and philosophy with the goal of providing a sound foundation for mathematics. He analyzed the psychological process needed to obtain the concept of number and then built up a theory on this analysis. He used methods and concepts taken from his teachers. From Weierstrass he derived the idea of generating
the concept of number by counting a certain collection of objects. From Brentano and Stumpf he took the distinction between proper and improper presenting. In an example, Husserl explained this in the following way: if someone is standing in front of a house, they have a proper, direct presentation of that house, but if they are looking for it and ask for directions, then these directions (e. g. the house on the corner of this and that street) are an indirect, improper presentation. In other words, the person can have a proper presentation of an object if it is actually present, and an improper (or symbolic, as Husserl also calls it) one if they only can indicate that object through signs, symbols, etc. Husserl's Logical Investigations (1900–1901) is considered the starting point for the formal theory of wholes and their parts known as mereology. Another important element that Husserl took over from Brentano was intentionality, the notion that the main characteristic of consciousness is that it is always intentional. While often simplistically summarised as "aboutness" or the relationship between mental acts and the external world, Brentano defined it as the main characteristic of mental phenomena, by which they could be distinguished from physical phenomena. Every mental phenomenon, every psychological act, has a content, is directed at an object (the intentional object). Every belief, desire, etc. has an object that it is about: the believed, the wanted. Brentano used the expression "intentional inexistence" to indicate the status of the objects of thought in the mind. The property of being intentional, of having an intentional object, was the key feature to distinguish mental phenomena and physical phenomena, because physical phenomena lack intentionality altogether.

Феноменологияның дамуы

1900–1901 жылдары негізгі еңбегі "Логикалық зерттеулер" (Logische Untersuchungen) жарық көргеннен кейін, Гуссерл бірқатар маңызды тұжырымдамалық жаңартпалар жасады. Олар сананың құрылымын зерттеу үшін саналық акт пен оның бағытталған нысандары (көзделген объектілер) арасындағы айырманы жасау қажеттігін көрсетті. Эссенциялар туралы білім сыртқы әлемнің болуы туралы барлық алдын ала болжамдарды "құшақтау" (bracketing) арқылы ғана мүмкін болады. Ол осы процедураны "эпохе" деп атады. Бұл жаңа тұжырымдар 1913 жылы "Идеялар" (Ideen) еңбегінің жарық көруіне әкелді, онда олар бастапқыда енгізілді, сондай-ақ "Логикалық зерттеулер" еңбегінің екінші басылымын жоспарлауға себеп болды. "Идеялар" еңбегінен бастап Гуссерл сананың идеалдық, мәнді құрылымдарына ден қойды. Адамдардың қабылдайтын нәрселерінің нақтылығын, қабылдаушы субъектіден ерекшелендірудің метафизикалық мәселесі Гуссерлге, трансценденттік идеалист болғанына қарамастан, көп қызығушылық тудырмады. Гуссерл объектілер әлемі – және адамдардың осы объектілерге қатысты бағытталу және қабылдау тәсілдері – әдетте ол "табиғи көзқарас" деп атаған нәрседе көрінеді деп ұсынды. Бұл көзқарас объектілердің қабылдаушы субъектіден тәуелсіз бар екендігіне және адамдардың олардан шығатын қасиеттерді байқайтындығына сенумен сипатталады (бұл көзқарас физикалистік объективизм деп те аталады). Гуссерл адамдардың оларға қасақана бағытталған түрлі тәсілдері арқылы оларды қалай "құрастыратынын" (материалдық түрде жаратудан немесе объектілердің тек қиял туындылары болуынан ажыратып қарастыру керек) қарастыратын жаңа феноменологиялық көзқарас ұсынды. Феноменологиялық тұрғыдан алғанда, объект жай ғана "сыртқы" нәрсе болуден бас тартып, ол туралы мәлімет беруден бас тартып, белгілі бір объект немесе "тип" идеясы аясында бір-бірін білдіретін қабылдау және функционалдық аспектілердің жиынтығына айналады. Объектілердің нақтылығы туралы түсінік феноменологиямен жойылмайды, бірақ объект пен қабылдаушы арасындағы қарым-қатынаста негізделген объектінің мәніне тән ерекшелік ретінде емес, объектіге қатысты адамдардың көзқарасы ретінде "құшақталады". Көріністер мен объектілер әлемін жақсырақ түсіну үшін феноменология объектілердің қалай қабылданатындығының өзгермейтін ерекшеліктерін анықтауға тырысады және нақтылық атрибуцияларын адамдардың қабылдауы туралы атрибуция ретінде олардың рөліне итермелейді (немесе адамдардың объектілерді қабылдауын түсіндіретін алдын ала болжам ретінде). Гуссерлдің ойлауындағы маңызды шешім – трансценденттік идеализмге бет бұру. Кейінірек Гуссерл интерсубъективтіліктің күрделі мәселелерімен күресуге кірісті, атап айтқанда, бір объект туралы қарым-қатынастың бірдей идеалдық нысанына сілтеме жасауы қалай түсіндіріледі (Картезиандық медитациялар, Медитация V). Гуссерл оқырмандарына феноменологияның ғылыми зерттеуге (әсіресе психологияға) маңыздылығын және "табиғи көзқарасты құшақтау" дегенді білдіретінін түсіндірудің жаңа әдістерін сынап көрді. "Еуропалық ғылымдардың дағдарысы" – Гуссерлдің осы мәселелерді тікелей қарастыратын аяқталмаған еңбегі. Онда Гуссерл алғаш рет батыс философиясы мен ғылымының дамуына тарихи шолу жасайды, олардың бір жақты эмпирикалық және натуралистік бағытымен туындаған қиындықтарды атап көрсетеді. Гуссерл сана мен рухани шындықтың кез келген физикалық негізден тәуелсіз өз шындығы бар екенін және сана ғылымы ('Geisteswissenschaft') табиғи ғылымдар қол жеткізгендей ғылыми негізде құрылуы керектігін мәлімдейді: "Менің сенімімше, қасақана феноменология алғаш рет рухты жүйелі ғылыми тәжірибе саласы ретінде рухқа айналдырды, осылайша білім міндетін толыққанды өзгертіп жаңартты".

Some years after the 1900–1901 publication of his main work, the Logische Untersuchungen (Logical Investigations), Husserl made some key conceptual elaborations which led him to assert that in order to study the structure of consciousness, one would have to distinguish between the act of consciousness and the phenomena at which it is directed (the objects as intended). Knowledge of essences would only be possible by "bracketing" all assumptions about the existence of an external world. This procedure he called "epoché". These new concepts prompted the publication of the Ideen (Ideas) in 1913, in which they were at first incorporated, and a plan for a second edition of the Logische Untersuchungen. From the Ideen onward, Husserl concentrated on the ideal, essential structures of consciousness. The metaphysical problem of establishing the reality of what people perceive, as distinct from the perceiving subject, was of little interest to Husserl in spite of his being a transcendental idealist. Husserl proposed that the world of objects—and of ways in which people direct themselves toward and perceive those objects—is normally conceived of in what he called the "natural attitude", which is characterized by a belief that objects exist distinct from the perceiving subject and exhibit properties that people see as emanating from them (this attitude is also called physicalist objectivism). Husserl proposed a radical new phenomenological way of looking at objects by examining how people, in their many ways of being intentionally directed toward them, actually "constitute" them (to be distinguished from materially creating objects or objects merely being figments of the imagination); in the Phenomenological standpoint, the object ceases to be something simply "external" and ceases to be seen as providing indicators about what it is, and becomes a grouping of perceptual and functional aspects that imply one another under the idea of a particular object or "type". The notion of objects as real is not expelled by phenomenology, but "bracketed" as a way in which people regard objectsinstead of a feature that inheres in an object's essence founded in the relation between the object and the perceiver. In order to better understand the world of appearances and objects, phenomenology attempts to identify the invariant features of how objects are perceived and pushes attributions of reality into their role as an attribution about the things people perceive (or an assumption underlying how people perceive objects). The major dividing line in Husserl's thought is the turn to transcendental idealism. In a later period, Husserl began to wrestle with the complicated issues of intersubjectivity, specifically, how communication about an object can be assumed to refer to the same ideal entity (Cartesian Meditations, Meditation V). Husserl tries new methods of bringing his readers to understand the importance of phenomenology to scientific inquiry (and specifically to psychology) and what it means to "bracket" the natural attitude. The Crisis of the European Sciences is Husserl's unfinished work that deals most directly with these issues. In it, Husserl for the first time attempts a historical overview of the development of Western philosophy and science, emphasizing the challenges presented by their increasingly one sidedly empirical and naturalistic orientation. Husserl declares that mental and spiritual reality possess their own reality independent of any physical basis, and that a science of the mind ('Geisteswissenschaft') must be established on as scientific a foundation as the natural sciences have managed: "It is my conviction that intentional phenomenology has for the first time made spirit as spirit the field of systematic scientific experience, thus effecting a total transformation of the task of knowledge."

Гуссерлдің ойы

Гуссерлдің ой-пікірлері бірнеше жағынан революциялық, ең бастысы – «табиғи» және «феноменологиялық» түсіну жолдарының аражігін ажыратуында. Біріншісінде, материалдық әлеммен сәйкес келетін сезімдік қабылдау белгілі шындықты құрайды, ал түсіну қабылдаудың дәлдігіне және «нақты әлем» деп аталатын нәрсенің объективті танылуына негізделген. Феноменологиялық түсіну Гуссерл «феноменологиялық азайту» деп атаған арқау арқылы қатаң түрде «алдын ала болжамсыз» болуға ұмтылады. Бұл азайту шартты емес, қайта трансценденталды: Гуссерлдің терминдерімен айтқанда, абсолютті Болмыстың таза санасы. Гуссерлдің еңбегінде кез келген нәрсенің санасы оның «интенционалдық объекті» ретінде мәнін ажыратуды қажет етеді. Мұндай объект жай ғана сезімдерге тимейді, оны ақыл-ой түсіндірсін немесе қате түсіндірсін; ол бұрыннан-ақ таңдалып, ұсталып алынған, ұстау – «түсіну» сөзінің түбірі – персипире этимологиялық мағынасы.

Мағынасы мен мәні

Логикалық зерттеулер (1900/1901) мен Тәжірибе және үкім (1939 жылы жарық көрген) Гуссерл мағына мен объект арасындағы айырмашылықты нақты көрсетті. Ол бірнеше түрлі атауларды анықтады. Мысалы, бір объектіні бірегей анықтайтын қасиеттердің рөлі бар атаулар бар. Мұндай атаулардың әрқайсысы белгілі бір мағынаны білдіреді және бірдей объектіні көрсетеді. Мысалы, «Йенадағы жеңімпаз» және «Ватерлоодағы жеңілген» немесе «теңқабырлы үшбұрыш» және «теңбұрышты үшбұрыш» – екі жағдайда да екі атау әртүрлі мағынаны білдірсе де, бірдей объектіні көрсетеді. Мағынасы жоқ, бірақ объектіні көрсетуге арналған атаулар да бар: «Аристотель», «Сократ» және т.б. Соңында, әр түрлі объектілерді көрсететін атаулар бар. Бұлар «жалпы атаулар» деп аталады; олардың мағынасы – «тұжырым» және ол бірнеше объектіні қамтиды (тұжырымның кеңеюі). Адамдар сезімтал объектілерді тану жолы «сезімтал түйсік» деп аталады. Гуссерл сөйлемдер құру үшін қажетті, бірақ сезімдік сәйкестігі жоқ «формальды сөздер» сериясын да анықтады. Формальды сөздердің мысалдары: «a», «the», «көптеген», «үстінен», «астынан», «екі», «топ» және т.б. Кез келген сөйлемде Гуссерлдің «формальды категориялар» деп атағандарын көрсету үшін формальды сөздер болуы керек. Категориялардың екі түрі бар: мағыналық категориялар және формальды онтологиялық категориялар. Мағыналық категориялар үкімдерді байланыстырады; олар біріктіру, ажырату, көпше түрлерін және басқаларын қамтиды. Формальды онтологиялық категориялар объектілерді байланыстырады және жиын, кардиналдық сан, реттік сан, бөлік және тұтас, қатынас және т.б. сияқты ұғымдарды қамтиды. Адамдар осы категорияларды «категориялық түйсік» деп аталатын түсіну қабілеті арқылы біледі. Сезімтал түйсік арқылы сана Гуссерлдің «іс-қимыл жағдайы» (Sachlage) деп атаған нәрсені құрайды. Бұл пассивті құрастыру, онда өзі объектілер ұсынылады. Осы жағдайға қатысты, категориялық түйсік арқылы адамдар «іс-қимылдың күйін» (Sachverhalt) құра алады. Бір іс-қимыл жағдайы объективті саналық әрекеттер арқылы (категориялық құру актілері) бірнеше іс-қимыл күйін құрудың негізі ретінде қызмет ете алады. Мысалы, a және b белгілі бір іс-қимыл жағдайындағы екі сезімтал объекті деп есептейік. Оны «a<b» және «b>a» деп айту үшін негіз ретінде пайдалануға болады, бұл екі үкім бірдей іс-қимыл күйін көрсетеді. Гуссерл үшін сөйлемнің мәні – ұсыныс немесе үкім, ал ол іс-қимыл жағдайына сілтеме жасайды, оның негізінде іс-қимыл жағдайы болады.

From Logical Investigations (1900/1901) to Experience and Judgment (published in 1939), Husserl expressed clearly the difference between meaning and object. He identified several different kinds of names. For example, there are names that have the role of properties that uniquely identify an object. Each of these names expresses a meaning and designates the same object. Examples of this are "the victor in Jena" and "the loser in Waterloo", or "the equilateral triangle" and "the equiangular triangle"; in both cases, both names express different meanings, but designate the same object. There are names which have no meaning, but have the role of designating an object: "Aristotle", "Socrates", and so on. Finally, there are names which designate a variety of objects. These are called "universal names"; their meaning is a "concept" and refers to a series of objects (the extension of the concept). The way people know sensible objects is called "sensible intuition". Husserl also identifies a series of "formal words" which are necessary to form sentences and have no sensible correlates. Examples of formal words are "a", "the", "more than", "over", "under", "two", "group", and so on. Every sentence must contain formal words to designate what Husserl calls "formal categories". There are two kinds of categories: meaning categories and formal ontological categories. Meaning categories relate judgments; they include forms of conjunction, disjunction, forms of plural, among others. Formal ontological categories relate objects and include notions such as set, cardinal number, ordinal number, part and whole, relation, and so on. The way people know these categories is through a faculty of understanding called "categorial intuition". Through sensible intuition, consciousness constitutes what Husserl calls a "situation of affairs" (Sachlage). It is a passive constitution where objects themselves are presented. To this situation of affairs, through categorial intuition, people are able to constitute a "state of affairs" (Sachverhalt). One situation of affairs through objective acts of consciousness (acts of constituting categorially) can serve as the basis for constituting multiple states of affairs. For example, suppose a and b are two sensible objects in a certain situation of affairs. It can be used as the basis to say, "a<b" and "b>a", two judgments which designate the same state of affairs. For Husserl a sentence has a proposition or judgment as its meaning, and refers to a state of affairs which has a situation of affairs as a reference base.

Ресми және өңірлік онтология

Гуссерл онтологияны мәндер ғылымы ретінде қарастырады. Гуссерл жалпы объективтіліктің мәнін зерттейтін формальды онтологияны және аймақтық онтологияны ажыратады, ол аймаққа жататын барлық нәрселер ортақ болатын аймақтық мәндерді зерттейді. Өңірлер нақты нысандардың жоғарғы түрлеріне сәйкес келеді: материалдық табиғат, жеке сана және жеке-жекелік рух. Гуссерлдің онтологияны және жалпы мәндер ғылымын зерттеу әдісі эйдетикалық вариация деп аталады. Ол зерттеліп жатқан нысанды көзге елестетуді және оның қасиеттерін өзгертуді қамтиды. Егер нысан өзгерістен кейін де сол нысан болып қала берсе, онда өзгертілген қасиет осы түр үшін маңызсыз, әйтпесе ол түрдің мәніне жатады. Мысалы, үшбұрыштың бір қабырғасы ұзартылса, ол үшбұрыш болып қала береді, бірақ төртінші қабырға қосылса, ол үшбұрыш бола перестает. Аймақтық онтология осы әдісті жоғарғы түрлерге сәйкес келетін мәндерге қолдануды қамтиды.

Логика және математика философиясы

Хуссерл шындықтың өзі болмыстың өзінің онтологиялық корреляты деп сенді, ал мағыналық санаттар формальды онтологиялық санаттармен сәйкес келеді. Логика – бұл үкімдердің формальды теориясы, ол мағыналық санаттарды қолдана отырып, үкімдер арасындағы формальды априорлық қатынастарды зерттейді. Ал математика – формальды онтология; ол объектілердің барлық мүмкін формаларын зерттейді. Сондықтан логика мен математика үшін әртүрлі формальды санаттар зерттеу нысандары болып табылады, ал сезімдік объектілердің өзі емес. Математика мен логикаға психологиялық көзқараспен байланысты мәселе – бұл көзқарас формальды санаттар туралы, сезімталдықтан алынған абстракциялар туралы емес екенін ескермеуі. Математикада сезімдік объектілермен айналыспаудың себебі – "категориялық абстракция" деп аталатын түсінудің басқа бір қабілеті. Осы қабілет арқылы адамдар үкімдердің сезімдік компоненттерінен құтылып, тек формальды санаттарға назар аудара алады. "Эйдетикалық редукция" (немесе "негізгі интуиция") арқасында адамдар ұғымдар мен формальды санаттар арасындағы мүмкіндік, мүмкін еместік, қажеттілік және кездейсоқтықтарды ұғына алады. Категориялық интуиция, категориялық абстракция және эйдетикалық редукция логикалық және математикалық білімнің негізін құрайды. Хуссерл өз замандастарының логиктерін таза логиканың объективті білімін ұсынатын субъективті процестер арасындағы қатынасқа назар аудармағаны үшін сынады. Барлық субъективті сананың іс-әрекеті идеалдық коррелятқа мұқтаж, ал объективті логика (ноэматикалық тұрғыдан құрылған) санамен құрастырылғандықтан, ноэтикалық коррелятқа (сананың субъективті іс-әрекеті) мұқтаж. Хуссерл логиканың үш қабаты бар екенін айтты, олардың әрқайсысы сана мен психологиядан алдыңғыларына қарағанда алыс. Бірінші қабат – Хуссерлдің "мағыналар морфологиясы" деп атаған, ол үкімдерді мағыналы ету үшін оларды байланыстыратын априорлық тәсілдерге қатысты. Бұл қабатта адамдар "таза грамматиканы" немесе логикалық синтаксисті жасайды, ал оның ережелерін ол "мәнісіздікті болдырмау заңдары" деп атайды, бұл бүгінгі логиканың "құрастыру ережелеріне" ұқсас. Математика, логиканың онтологиялық корреляты ретінде, сондай-ақ "формальды онтологиялық санаттардың морфологиясы" сияқты ұқсас қабатқа ие. Екінші қабат Хуссерлдің "салдар логикасы" немесе "қайшылықсыздық логикасы" деп аталады, ол нақты үкімдердің барлық мүмкін формаларын зерттейді. Ол мұнда силогтық классикалық логиканы, пропозициялық логиканы және предикаттар логикасын қамтиды. Бұл семантикалық қабат, ал осы қабаттың ережелері "қарсы мағынадан аулақ болу заңдары" немесе "қайшылықты болдырмау заңдары" болады. Олар бүгінгі логиканың "трансформация ережелеріне" өте ұқсас. Математиканың да осыған ұқсас қабаттары бар, олар, басқалармен қатар, көпшіліктердің таза теориясына және сандардың таза теориясына негізделген. Олар кез келген теорияның мүмкіншілік шарттарының ғылымын қамтамасыз етеді. Хуссерл сонымен қатар "ақиқат логикасы" деп аталатын нәрсе туралы айтты, ол ықтимал ақиқаттың формальды заңдары мен оның модальдықтарынан тұрады және үшінші логикалық қабаттан бұрын келеді. Үшінші қабат – металлологиялық, Хуссерлдің "теориялардың барлық мүмкін формаларының теориясы" деп атаған. Ол жалпы теорияның мүмкіндігін емес, барлық мүмкін теорияларды априорлық түрде зерттейді. Таза теориялардың формалары арасындағы ықтимал қатынастардың теориялары құрылуы мүмкін; бұл логикалық қатынастар өз кезегінде дедукцияны қолдану арқылы зерттелуі мүмкін. Логик осы дедуктивті, теориялық таза логика саласының кеңеюін еркін көре алады. Үшінші қабаттың онтологиялық корреляты – "көптүрліліктер теориясы". Формальды онтологияда бұл математик бірнеше символдарға бірнеше мағынаны және олардың барлық мүмкін жарамды дедукцияларын жалпы және белгісіз түрде беруге мүмкіндік беретін еркін зерттеу. Бұл, өз сөзімен айтқанда, математиканың ең әмбебап түрі. Белгісіз объектілерді (формальды онтологиялық санаттарды) және математикалық аксиомалардың кез келген комбинациясын постулаттау арқылы математиктер олардың арасындағы аподеиктикалық байланыстарды, егер дәйектілік сақталса, зерттей алады. Хуссерлдің пікірінше, логика мен математиканың бұл көзқарасы оның заманындағы математикалық дамулардың объективтілігін түсіндірді, мысалы, n өлшемді көптүрліліктер (Евклидтік және Евклидтік емес), Герман Грассманның кеңейтулер теориясы, Уильям Роуэн Гамильтонның Гамильтониандары, Софус Лидің трансформациялар теориясы және Кантордың жиын теориясы. Якоб Кляйн Хуссерлдің шәкірттерінің бірі болды, ол осы зерттеу жолын жалғастырып, математика мен математикалық ғылымдарды "тұндыруға" тырысты.

Husserl believed that truth in itself has as ontological correlate being in itself, just as meaning categories have formal ontological categories as correlates. Logic is a formal theory of judgment, that studies the formal a priori relations among judgments using meaning categories. Mathematics, on the other hand, is formal ontology; it studies all the possible forms of being (of objects). Hence for both logic and mathematics, the different formal categories are the objects of study, not the sensible objects themselves. The problem with the psychological approach to mathematics and logic is that it fails to account for the fact that this approach is about formal categories, and not simply about abstractions from sensibility alone. The reason why sensible objects are not dealt with in mathematics is because of another faculty of understanding called "categorial abstraction." Through this faculty people are able to get rid of sensible components of judgments, and just focus on formal categories themselves. Thanks to "eidetic reduction" (or "essential intuition"), people are able to grasp the possibility, impossibility, necessity and contingency among concepts and among formal categories. Categorial intuition, along with categorial abstraction and eidetic reduction, are the basis for logical and mathematical knowledge. Husserl criticized the logicians of his day for not focusing on the relation between subjective processes that offer objective knowledge of pure logic. All subjective activities of consciousness need an ideal correlate, and objective logic (constituted noematically) as it is constituted by consciousness needs a noetic correlate (the subjective activities of consciousness). Husserl stated that logic has three strata, each further away from consciousness and psychology than those that precede it. The first stratum is what Husserl called a "morphology of meanings" concerning a priori ways to relate judgments to make them meaningful. In this stratum people elaborate a "pure grammar" or a logical syntax, and he would call its rules "laws to prevent non sense", which would be similar to what logic calls today "formation rules". Mathematics, as logic's ontological correlate, also has a similar stratum, a "morphology of formal ontological categories". The second stratum would be called by Husserl "logic of consequence" or the "logic of non contradiction" which explores all possible forms of true judgments. He includes here syllogistic classic logic, propositional logic and that of predicates. This is a semantic stratum, and the rules of this stratum would be the "laws to avoid counter sense" or "laws to prevent contradiction". They are very similar to today's logic "transformation rules". Mathematics also has a similar stratum which is based among others on pure theory of pluralities, and a pure theory of numbers. They provide a science of the conditions of possibility of any theory whatsoever. Husserl also talked about what he called "logic of truth" which consists of the formal laws of possible truth and its modalities, and precedes the third logical third stratum. The third stratum is metalogical, what he called a "theory of all possible forms of theories." It explores all possible theories in an a priori fashion, rather than the possibility of theory in general. Theories of possible relations between pure forms of theories could be established; these logical relations could in turn be investigated using deduction. The logician is free to see the extension of this deductive, theoretical sphere of pure logic. The ontological correlate to the third stratum is the "theory of manifolds". In formal ontology, it is a free investigation where a mathematician can assign several meanings to several symbols, and all their possible valid deductions in a general and indeterminate manner. It is, properly speaking, the most universal mathematics of all. Through the posit of certain indeterminate objects (formal ontological categories) as well as any combination of mathematical axioms, mathematicians can explore the apodeictic connections between them, as long as consistency is preserved. According to Husserl, this view of logic and mathematics accounted for the objectivity of a series of mathematical developments of his time, such as n dimensional manifolds (both Euclidean and non Euclidean), Hermann Grassmann's theory of extensions, William Rowan Hamilton's Hamiltonians, Sophus Lie's theory of transformation groups, and Cantor's set theory. Jacob Klein was one student of Husserl who pursued this line of inquiry, seeking to "desedimentize" mathematics and the mathematical sciences.

Неміс тілінде

1887 ж. «Сан» ұғымы туралы. Психологиялық талдаулар (Сан туралы түсінік; ғылым кандидаты диссертациясы)
1891 ж. Арифметика философиясы. Психологиялық және логикалық зерттеулер (Арифметика философиясы)
1900 ж. Логикалық зерттеулер. Бірінші бөлім: Таза логикаға кіріспе (Логикалық зерттеулер, 1-том: Таза логикаға арналған пролегоменалар)
1901 ж. Логикалық зерттеулер. Екінші бөлім: Феноменология және таным теориясы бойынша зерттеулер (Логикалық зерттеулер, 2-том)
1911 ж. Философия – қатаң ғылым (Феноменология және философия дағдарысы: Философия қатаң ғылым ретінде және Еуропалық адамның философиялық дағдарысы)
1913 ж. Таза феноменология және феноменологиялық философия туралы идеялар. Бірінші кітап: Таза феноменологияға жалпы кіріспе (Идеялар: Таза феноменологияға жалпы кіріспе)
1923–24 жж. Бірінші философия. Екінші бөлім: Феноменологиялық редукция теориясы (Бірінші философия, 2-том: Феноменологиялық редукциялар)
1925 ж. Бірінші философия. Бірінші бөлім: Идеялардың сын тарихы (Бірінші философия, 1-том: Идеялардың сын тарихы)
1928 ж. Ішкі уақыт санасының феноменологиясы туралы лекциялар (Ішкі уақыт санасының феноменологиясы туралы дәрістер)
1929 ж. Формалды және трансценденттік логика. Логикалық акыл-ойды сынауға талпыныс (Формалды және трансценденттік логика)
1930 ж. «Менің «Таза феноменология және феноменологиялық философия туралы идеяларымға» қосымша сөз (Менің «Идеяларым» деген жазба)
1936 ж. Еуропалық ғылымдардың дағдарысы және трансценденттік феноменология: Феноменологиялық философияға кіріспе (Еуропалық ғылымдар дағдарысы және трансценденттік феноменология: Феноменологиялық философияға кіріспе)
1939 ж. Тәжірибе және үкім. Логика генеалогиясына зерттеулер (Тәжірибе және үкім)
1950 ж. Картезиандық медитациялар (Cartesian Meditations, 1931) аудармасы
1952 ж. II идеялар: Конституциядағы феноменологиялық зерттеулер (Ideas II: Конституция феноменологиясы бойынша зерттеулер)
1952 ж. III идеялар: Феноменология және ғылымның негіздері (Ideas III: Феноменология және ғылымның негіздері)
1973 ж. Интeрсубъективтілік феноменологиясы туралы (Intersubjectivity феноменологиясы туралы)

1887. Über den Begriff der Zahl. Psychologische Analysen (On the Concept of Number; habilitation thesis)
1891. Philosophie der Arithmetik. Psychologische und logische Untersuchungen (Philosophy of Arithmetic)
1900. Logische Untersuchungen. Erster Teil: Prolegomena zur reinen Logik (Logical Investigations, Vol. 1: Prolegomena to Pure Logic)
1901. Logische Untersuchungen. Zweiter Teil: Untersuchungen zur Phänomenologie und Theorie der Erkenntnis (Logical Investigations, Vol. 2)
1911. Philosophie als strenge Wissenschaft (included in Phenomenology and the Crisis of Philosophy: Philosophy as Rigorous Science and Philosophy and the Crisis of European Man)
1913. Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie. Erstes Buch: Allgemeine Einführung in die reine Phänomenologie (Ideas: General Introduction to Pure Phenomenology)
1923–24. Erste Philosophie. Zweiter Teil: Theorie der phänomenologischen Reduktion (First Philosophy, Vol. 2: Phenomenological Reductions)
1925. Erste Philosophie. Erster Teil: Kritische Ideengeschichte (First Philosophy, Vol. 1: Critical History of Ideas)
1928. Vorlesungen zur Phänomenologie des inneren Zeitbewusstseins (Lectures on the Phenomenology of the Consciousness of Internal Time)
1929. Formale und transzendentale Logik. Versuch einer Kritik der logischen Vernunft (Formal and Transcendental Logic)
1930. Nachwort zu meinen "Ideen zu einer reinen Phänomenologie und phänomenologischen Philosophie" (Postscript to my "Ideas")

1936. Die Krisis der europäischen Wissenschaften und die transzendentale Phänomenologie: Eine Einleitung in die phänomenologische Philosophie (The Crisis of European Sciences and Transcendental Phenomenology: An Introduction to Phenomenological Philosophy)
1939. Erfahrung und Urteil. Untersuchungen zur Genealogie der Logik. (Experience and Judgment)
1950. Cartesianische Meditationen (translation of Méditations cartésiennes (Cartesian Meditations, 1931))
1952. Ideen II: Phänomenologische Untersuchungen zur Konstitution (Ideas II: Studies in the Phenomenology of Constitution)
1952. Ideen III: Die Phänomenologie und die Fundamente der Wissenschaften (Ideas III: Phenomenology and the Foundations of the Sciences)
1973. Zur Phänomenologie der Intersubjektivität (On the Phenomenology of Intersubjectivity)

Ағылшын тілінде

Арифметика философиясы, Уиллард, Даллас, аударма, 2003 [1891]. Дордрехт: Клювер. Логикалық зерттеулер, 1973 [1900, 2-ші қайта қарастырылған басылым 1913], Findlay, J. N., аударма. Лондон: Рутледж. "Философия қатаң ғылым ретінде", Квентин Лауэр, S. J., редактор, 1965 [1910] Феноменология және философия дағдарысы. Нью-Йорк: Харпер және Роу. Таза феноменологияға және феноменологиялық философияға қатысты идеялар – Бірінші кітап: Таза феноменологияға жалпы кіріспе, 1982 [1913]. Керстен, Ф., аударма. Гаага: Нижхофф. Таза феноменологияға және феноменологиялық философияға қатысты идеялар – Екінші кітап: Конституция феноменологиясы бойынша зерттеулер, 1989. Р. Ройцевич және А. Шувер, аудармашылар. Дордрехт: Клювер. Таза феноменологияға және феноменологиялық философияға қатысты идеялар – Үшінші кітап: Феноменология және ғылымның негіздері, 1980, Клайн, Т. Е. және Поль, В. Е., аудармашылар. Дордрехт: Клювер. Ішкі уақыт санасының феноменологиясы туралы (1893–1917), 1990 [1928]. Броу, Дж. Б., аударма. Дордрехт: Клювер. Картезиандық медитациялар, 1960 [1931]. Кейрнс, Д., аударма. Дордрехт: Клювер. Формалды және трансценденттік логика, 1969 [1929], Кейрнс, Д., аударма. Гаага: Нижхофф. Тәжірибе және үкім, 1973 [1939], Черчилль, Дж. С. және Америкс, К., аудармашылар. Лондон: Рутледж. Еуропалық ғылымдардың дағдарысы және трансценденттік феноменология, 1970 [1936/54], Карр, Д., аударма. Эванстон: Солтүстік-Батыс университетінің баспасы. "Жалпыға ортақ телеология". Телос 4 (күз, 1969). Нью-Йорк: Телос Пресс.

Антологиялар

Уиллард, Даллас, аудар., 1994 ж. Логика және математика философиясының алғашқы жазбалары. Дордрехт: Клювер. Уэлтон, Донн, ред., 1999 ж. "Маңызды Гуссерл". Блумингтон: Индиана университетінің баспасы.

Гуссерл мұрағаттары

Husserl Archives Leuven, Левендегі Husserl архивінің басты бөлімі, Халықаралық феноменологиялық зерттеу орталығы. Husserliana: Эдмунд Гуссерлдің жинақталған еңбектері, Гуссерлдің еңбектерінің ағымдағы сындық басылымы. Husserliana: Materialien, лекциялар мен қысқа жұмыстарға арналған басылым. Эдмунд Гуссерлдің жинақталған шығармалары, Гуссерлдің шығармаларының ағылшын тіліне аудармасы. Кельн университетіндегі Husserl архиві. Фрайбургтағы Husserl архиві. Париж мұрағаты Husserl de Paris, Париждегі Жоғары нормалық мектепте.